246161անյայտ. հաւանօրէն 1630-1650, զի կը պարունակէ Խարբերդցի Տէր Եղիա քահանայի պատմութիւնն ևս։
նոտրագիր նոր միջակադիր։
25, իւրաքանչիւրն 10 թուղթք։
թուղթ մագաղաթի նման հաստ և փայլուն։
.փայտեայ կաշեպատ՝ մութ կարմիր և զարդարուն, գոցելու մասով։
լաւ պահուած է, միայն սկիզբէն 1 թուղթ կը պակսի։
նախ Պօղոս և իր ծնողքն, ապա Յարութիւն (Կեսարացի)։
չունի։
կան մէն մի գրութեան սկիզբը միայն։
ցանցառ են, երկագոյն և միջակ մեծութեամբ։
չկան։
և
կը պակսին։
կարմիր են։
Թղ. 41ա, 63բ, 86բ, 119բ, 240ա-250բ։
սակաւ են, անթուական և իբրև շարունակութիւն նիւթոց միայար գրուած, այսպէս .1. Թղ. 130ա. Գրչէն. "Որ ողորմի քրիստոս աստուած ըստացողի գրոյս Պօղոսի, և ծնօղաց նորին, և ամենայն արեան մերձաւորացն, և մեղապարտ գրչիս, կարդացողաց և լսողաց. և աստուած ողորմի ասացողաց ամէն. Հայր մեր որ յերկինս, սուրբ„։ Նոյնը նմանապէս տես և՝ Թղ. 150բ-151ա։ 2. Թղ. 119ա. Կայ վերջին ստացողէն նոր նոտրագրով, այսպէս. "Զայս գիրքս գնեցի թվին ՈԻՃՀ. ամսոյն մայիսի Ժ. ես Կեսարացի Աոլան Ղալիֆայի որդի՝ Յարութիւնս„։
. Ձեռագիրս յամին 1759 մտեր է հաւաքմանս մէջ. Հ. Մկրտիչ Վ. Անանեան Կ. Պօլսէն բերած է ի վանս։ Մատեանս է Ռսկեփորիկ փոքրիկ ժողովածու, և կը պարունակէ քանի մը վարքեր և հետևեալ գրուածները. 1. Թղ. 1ա։ "Այս է թուխտն՝ զոր երկնից իջեալ՝ ի մեծ քաղաքն Հռոմ. զոր ինչ գրեալ կայ՝ պինտ պահեցէք սրբութեամբ։ Ի մեծ քաղաքն Հռոմ որ է յարևմուտս, ի ֆռանկս, և սպասաւոր և լուսարար. գերեզմանին սուրբ առաքելոցն սրբոյն Պետրոսի և Պօղոսի, գլխաւորացն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 21ա։ "Եւ միայբան, արք և կանայք, ծերք և տղայք ասացէք. Ճ։ տէր ողորմեայ և զՀայր մեր որ յերկինս„։ 2. Թղ. 21բ։ Հաւափումն ամենայն տնօրինական սուրբ տեղեացն, այսու խորագրաւ։ "Այս են ամենայն տնօրինականք քրիստոսի աստուծոյ մերոյ՝ ի սուրբ աստուածաբնակ, մայրաքաղաքն յԵրուսադէմ՝ ի միջոյ և յարտաքոյ, որ կան հաւաքեալ աստ ի թողութիւն մեղաց մերոց՝ հաւատով երկրպագողաց ամենայն քրիստոնէից։ - Անդ։ "Նախ և առաջին քաղաքն Նազարէթ, աղբիւրն՝ ուր Գաբրիէլ հրեշտակապետն զաւետիսն ետ Ս. Կուսին Մարիամու, և յղացաւ զբանն աստուած։ Եւ տունն Յովսեփայ աստուածահօրն, ուր սնաւ փրկիչն, որ է փառաւոր տաճար„ ևն։ - Վերջ Թղ. 40բ։ "Եւ թէ մարդ խնդրէ տեսանել զոք ի սրբոց՝ զով որ ուզէ, երևի առժամայն, ի փառս քրիստոսի աստուծոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ Տնօրինական տեղեաց վրայ եղած գրուածներէն ընդարձակն և կատարեալն կրնայ համարուիլ Յոյժ հետաքրքրական է ոչ միայն աշխարհագրական, այլ և հնախօսական տեռակէտերով։ Թղ, 40ա-բ. "Մաղթաս„ անունով տեղում Համբարձման տօնին բոլոր ժողովրդոց հաւաքուելուն, Ս. Աստուածածնի երևմանն՝ աստուածորդին ի գրկի, մարգարէից, առաքելոց և ամենայն սրբոց անոր երկրպագութիւն մատուցանելն, այլովք հանդերձ, նոր յաւելուած ըլլալ կը թուին և ժողովրդական 3. Թղ. 41բ։ "Տեսիլ սուրբ աստուածածնին՝ զոր ետես ի լեառն Ձիթենեաց։ Խորհեցաւ ամենայսրբուհի՝ աստուածածինն Մարիամ կալ յաղօթս, և երթալ ի լեառն Ձիթենեաց ևն։ - Վերջ Թղ. 63բ։ "Եւ պատասխանեալ տսացին. ամէն, ամէն. փառք բարեգթութեան քո հայր և որդի և հոգիտ սուրբ, յայժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն„։ (Հմմտ. Թ. 223. §. 149. Թղ. 423, որ շատ տարբեր է ասկէ, և չունի ասոր վերջին պարբերութիւններն և մեչաւորները դժոխոց տանջանքէն ազատելու անհեթեթութիւնը)։ 4. Թղ. 64ա։ "Հարցմունք սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին, և պատմելոյ հրեշտակին վասն հոգոցն։ Սուրբն Գրիգոր Լուսաւորիչն Հայոց զքառասուն տիւ և զքառասուն գիշեր հաց ոչ եկեր և ջուր ոչ էարբ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 86ա։ "Որով և զմեզ արժանի արասցէ քրիստոս աստուած սուրբ արքայութեանն ընդ արդարոցն և ընդ ամենայն սրբոց իւրոց, որում փառք յաւիտեանս. ամէն„։ 5. Թղ. 87ա։ "Պատմութիւն տէր Եղիային։ Եւ ընդ աւրհնութեանս ծանուցումն լիցի ձեզ, քրիստոսի արեամբ գնեալ քահանայք և ժողովուրդք. վասն այդ մահտեսի տէր Եղիայդ՝ որ է դա ի քաղաքէն Խարբերդու, յազգէն Յակոբ(կ)այ, ուղղափառ ասորոյ„ ևն։ - Վերջ. Թղ. 119ա։ "Կատարեցաւ բանքս՝ վկայութեամբ ասորոց պատրիարգին, և Մինաս վարդապետին, և Մելքիսեդ վարդապետին, Պօղոս վարդապետին և Յովհաննէս վարդապետին. սոցա աւրհնութիւնքն հանապազ ընդ ձեզ և ընդ մեզ եղիցի, և ի վերայ ամենայն քրիստոնէից եղիցի. ամէն„։ (Գրութիւնս առաջին անգամ հրատարակուած է յամին 1909, տարբերութեամբք, տես Արարատ Ամս. թիւ 1. 2-3)։ 6. Թղ. 120ա։ "Քարոզ վասն Թումայի սուրբ առաքելոյն։ Իսկ (յ)աւուր զատկին ելեալ դնացին Կղէոպաս և Եմաւուս (2), ուրեք հանդիպեցաւ ընդ նոսա (յիսուս) ի ճանապարհին և ասէ. Զի՞ տրտմեալ խօսիք ընդ միմեանս. և նոքա ասեն. Դու որպէս էիր յԵրուսաղէմ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 130ա։ "Որով քարոզեցին ընդ ամենայն աշխարհս և ի խաւարէ ի լոյս դարձուցին„։ Ռամկօրէն լեզուով գրուած է և յոյժ սխալագիր։ շատ կը տարբերի Թովմաս առաքեալի Վկայաբանութենէն. թէպէտև գրողն վերջինէս օգտուած է 7. Թղ. 130բ։ "Վարք և պատմութիւն Ալեքսիանոս ճգնաւորին։ Այր մի էր ի քաղաքն Ըստամբօլ, մեծատուն և իշխան, և մեծ հրամանայտու բազում գաւառին և էր անուն նորա Եփրեմիանոս մեծ, և կին նորա Աննա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 150բ։ "Իսկ սուրբն Ալեքսիանոս հանգեաւ ի քրիստոս հրոտից ամսոյ՝ ԻԸ. ի փառս աստուծոյ հօր„։ (Միջնադարեան ռամկօրէնով խառն է, և տարբեր միւս օրինակներէն. հետևաբար կամ նոր թարգմանութենէն գաղափարուած է, և կամ առասպելներով խառնուած)։ 8. Թղ. 151ա։ Պատմութիւն առասպելական որդւոյ ուրումն մեծատան։ "Այր մի էր մեծատուն՝ իշխան ի քաղաքի մի, և ունէր այնչափ գանձ ոսկի, և մարգարիտ, և պատուական ակունք անգին, որ չկայր աշխարհն քան զնայ մեծատուն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 159բ։ "Հաւանեցաւ մանուկն և ամենեքեան վկայ կացին„։ - Անդ։ "Աղչկան հարցմունքն է։ Ասէ աղչիկն. ով է քո հայրն։ Ասէ մանուկն՝ հովն և հուրն։ - Ասէ աղչիկն. ով է քս մայրն. - Ասէ մանուկն՝ հողն և անձրևն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 176ա։ "Եւ թագաւորն յետ իւր մահուն՝ գանձին և հեծելին, և աշխարհին տէր կացոյց զմտնուկն. և քրիստոսի փաոք յաւիտեանս ամէն„։ Երկամասն պատմութիւնս թէև ռամկախառն լեզուով գրուած է, բայց անոր ծագումն հաւանօրէն շատ հին ըլլալու է, մանաւանդ հարց ու պատաս խանիքը, որ Սափայ տիկնոջ և Սողոմոնի հարց ու պատասխաններուն կը նմանին, բայց աւելի բազմաթիւ են և զանազան։ Յոյժ զիւտաւոր է ի զեղեցիկ իմաստուն մանկան՝ չարաճճի զստեր դէմ տարած յաղթանակը և անոր հետ պսակուիլն, այլովք հանդերձ։ Արժանի է մանրամասն ուսում նասիրութեան։ 9. Թղ. 176բ։ "Գովասանութիւն և պատմութիւն Տարմանի՝ Ասման թագաւորին։ Եղև մեծ թագաւոր մի Ասորեստան, անուն թագաւորին կոչի Զարմազան. ունի անթիւ հեծել, քաջ և բահլաւան. առնէր շատ քաղաքաց հօքմ և հրաման„ ևն։ - Վերջ Թղ։ "Թագաւորն ֆարման Կ. ամ ապրի ուրախ և մուրատ, ոչ յումմէ չ(յ)աղթի. շուտ գայ մահն ու գերէ յայն ժամանակի. նստի յաթոռ նորա որդին Շահրանի։ ԲՃ. և ՂԷ. տուն է„։ Գեղեցիկ վիպասանութիւնս հետևեալ 22 հատածներու բաժեուած է։ Թղ. 178ա։ "Վասն գալստեան աստղագիտին՝ որ մեկնէ զերազն„։ Թղ. 181բ։ "Վասն ծննդեան ֆարմանին„։ Թղ. 184ա։ "Վասն Փարմանին և երազին„։ Թղ. 190ա։ "Վասն Խորասան երթալոյն„։ Թղ. 192ա։ "Վասն խաղալոյ Փարմանին„։ Թղ. 194ա։ "Բռնել Փարմանին հետ բահլաւանին„։ - Թղ. 199բ։ "Վասն դստեր թազաւորին„։ - Թղ. 202ա։ "Պատասխան գրէ ֆարմանն այսպէս„։ - Թղ. 204բ։ "Վասն դնալոյ ղստեր թագաւորին մօտ ի Փարմանն„։ - Թղ. 208բ։ "Վասն կրկին զալոյ աղչկանն առ Փարմանն„։ - Թղ. 216բ։ "Վասն Փայիփառին՝ թէ ի՞նչ ունէր„։ - Թղ. 221ա։ "Վասն սպանանելոյ„։ - Թղ. 224ա։ "Վասն գտանելոյ ընկերացն„։ - Թղ. 225բ։ "Վասն ադչկան թըխտին„։ - Թղ. 228ա։ "Վասն տանելոյ դստեր թագաւորին„։ - Թղ. 229ա։ "Վասն գիտելոյ թագաւորին„։ - Թղ. 230բ։ "Վասն Փայիփառին„։ - Թղ. 231բ։ "Վասն յիշելոյ զհայրն և զմայրն„։ - Թղ. 233բ։ "Վասն զնալոյն յիր աշխարհ„։ - Թղ. 236բ։ "Վասն Փայիփառին և աւետմանն„։ - Թղ. 238ա։ "Վասն մահուան թագաւորին„։ - Թղ. 239ա։ "Վասն ֆարմանին տդային„։ Վիպասանութիւնս յանգաւոր չափաւ և ռամկօրէն բարբառով թարգմանուած է՝ կամ ի պարսիկ և կամ լաւ ևս յարար լեզուէ։