326195ՉԽԲ = 1293 (տես յիշտկ.)։
միջակ բոլորգիր, հատընտիր եւ մարմնեղ. իսկ Խրատագիրներ եւ Սաղմոսները - որոնք ամբողջապէս արտագրուած ենմանր եւ կոթատ։
21, իւրաքանչիւրն 8 թուղթք. թերթահամարներն ստորին լուսանցքի մէջտեղը դըրուած են։
թուղթ դեղնորակ եւ ողորկ երկուստեք։
փայտեայ կաշեպատ (մութ կարմիր), գոցելու մասով. ներսէն պատեալ է մութ կարմիր հասարակ լաթով։
լաւ վինակի մէջ է ընդհանուրը. միայն սկիզբէն կը պակսին 2 թուղթք. Թղ. 162-168 լուսանցք փոքր ինչ ցեցակեր եղած են։ Կողերու վրայի արծաթաքանդակ պատեաններն ալ հանուած են։
նախ գրիչն կամ իր եղբարքն, ապա Աստուածատուր եպիսկոպոս, ապա տէր Գասպար, ապա այլք։
երկու կողմէն երկերկու թուղթ, մնացորդ երկսիւն միջակ երկաթագիր Աւետաբանի մը։
մի միայն սկիզբը, որ կիսախորանի կամաբի վերէն կ'երկննայ - երկու սիւներու միջեւ - մինչեւ լուսանցքին ստորոտը. արիւնագոյն կարմիր է եւ յոյժ գեղեցիկ։
բնաւ։
չկան։
մէկ հատ միայն՝ սկիգբը, արիւնագոյն եւ պարզութեան մէջը գեղեցիկ։
կարմիր, այսպէս են յանախ նաեւ ընթերցուածներուն եւ Աղօթքներուն առաջին տողը՝ խոշորագիր։
Թղ. 168բ, արուն վրայ վերջին ստացողները յիշատակարաններ գրած են։
1. Մատենիս վերջ (Թղ. 166բ2). «Փառք փրկչին և յիշատակ մեղուցեալ դրչիս։ Սկըզբանցն արարիչ եւ կատարած ամենայն լաւիտեանցն, փառացն Հաւր ճառագայթ իմաստութիւնն Յիսուս. ըստ աստուածային անհաս գիտութեանն խոնարհե(ա)լ յերկնից ելից զեկեղեցի երկնային գիտութեամբ։ Վասըն զի նիւթական եւ մարմնաւոր գիտութեամբ ոչ կարողանային մարդիկ կեցուցանել զանձինս, յայն սակս երեւեցաւ լոյսն ճշմարիտ խաւարելոց անձանց եւ աղաձայն արար հովիւն հոգեւոր հաւտիս։ Վասն այնորիկ դռոհ տուեալ բանաւոր ոչխարացն, առ ի համեմեալ զանհամութիւնս իւրեանց աղիւն կենդանականաւ, եւ զի փակե(ա)լ էին դրունք ողորմութեան ընդդէմ արարածոց, եւ ծածկեալ կային յոլովք եւ յոքունք, մարգարէք, նահապետք, առաքեալք, եւ դասք սրբոց հայրապետաց եւ մարտիրոսաց, ըստ ասելոյն եթէ Մագեաց լոյս խաւարելոցս, ուղ(ղ)ել զոտս մեր ի ճանապարհս խաղաղութեան եւ յայտնեցաւ հեթանոսաց լոյս եւ Իսրայեղի փառք կոչէր Սիմէոն. վասն զի այն ի լոյս առել եմ, ծնաւ առանց ցաւոց մանուկն յարգանդէ աւազանին որդիս Սիոնի եւ զաւակ Երուսաղէմի. ոչ ախտիւ ապականութեամբ, այլ փչմամբ կէնդանականաւ եւ հոգ(ւ)ով աստուածայնով, յորում եւ ո(ւ)ռճացեալ դասք հաւատացելոց, աճեցին յանհունս եւ յանթիւս, մի զմիմեամբք ելանելով ի գործս բարեաց յոգնապատիկ վաստակոյ մտանեալ ի Հանգիստն յաւիտենից։ «Իսկ ես մեղուցեալս, եւ մեղաւք լցեալս քան ըզհամայն որդիս Ադամայ, անպիտանս Պարսոմոյ անպիտանս գծի զսակաւ դիծս ղայս լուսաւոր, յաղարկաւոր յաստեացս, սրբոյ քահանայից եւ երջանիկ կրաւնաւորաց եւ զթագագլուխ հայրապետաց։ Ի թուականիս հայոց ՉԽԲ ( = 1293)։ Արդ որք ընթեռնոյք եւ կամ ընդաւ(ր)ինակէք՝ յիշման արժանի արարէք զմեղուցե(ա)լ գրաւղս եւ ըղհայր իմ եւ զայլ ննջեցեալսն եւ ո(ր)ք ետուն ղաւրինակն զկիրակոս սուրբասէր քահանայ եւ զիւրսն։ Յիշեցէք եւ զեղբարս իմ զՅոհաննէս եւ զՍիոն եւ Կարապետն եւ զՇահերն եւ որպէս յիշէք՝ յիշէք եւ դուք յիշե(ա)լ լիջիք ի Տէր։ Գրեցի զսա ի գեղաքաղաքիս Հաւ(ա)ւա ընդ հով(անեաւ) եւ սուրբ Աստուածածնին։ Արդ որք աւկտիք ի սմանէ զմեղապարտ գրիչս յիշեցէք եւ զծնաւղսն իմ եւ քեսքասս իմ եւ մեղաց թողութեան հայցէք եւ խոշորութեան գրիս մի մեղադ(ր)էք ցև ատ էր իմ ջանն։ Եւ որ յիշէ եւ մեղաց թողութիւն խնդրէ նա Քրիստոս որ ամէնեցուն արարիչն իւր առնէ թուղութիւն եւ Քրիստոսի բարերարին եւ մարդասիրին փառք պատիւ այժմ յաւիտեանս ամէն»։ .2. Թղ. 168ա2։ Անմիջապէս վարը կայ հնաձեւք մանր եւ մաքուր աապէս. «Ընդ նմին յիշեցէք յաղաւթ զԴաւիթ կազմող գրոցս, եւ Աստուած զձեզ յիշէ յիւր առատ բարիսն ամէն»։ Այս Դաւիթս նոյն է Թղ. 2ա, կիսախորանին մէջ յիչուածին հետ, վասն զի երկուքին գիրն եւս լաք ևւ Նման է. «ՅԴաւիք քահանայ յիշեայ յաղաւթս եղրայր Պարսումէն»։ 3. 168բ։ Կայ (նոտրագրով) վերջին ըստացողէն. «Թիւին ՌԽԳ ( = 1594) ամին, ե։ Աստուածատուր եպիսկոպոս գնեցի ի Համիթ ի հալալ ընչից իմոց. եւ է յիշատակ (յաջորդ երեք բառերը քերուած են բայք քա յալու են) [յԱստուածածնի սուրբ եկեղեցին ի վայելումն սուրբ հայրապետաց եւ սուրբ քահանայից ի դառն ժամանակի ք աաաաս դիքն զազգս քրիստոնէից խիստ կու չարչարէին, որ մէկ մարդ Ղ Փլի խարաճ կու տայր։ Բազում զեղ ու աւան աւերաւ եւ բաղում։ ի հաւատոց ելան. որ մէկ աւրն ԺԵ հողի ելան ի հաւատոց եւ բաղում մարդիք տուն ե։ այգի եւ արտ թողին եւ գնացին ի աւտար երկիր ի հանդստեան պա(տ)ճառ եւ քւոտա նէին. միթէ դադարէ այսպիս(ի) նեղութիւնս յազդիս մերոյ բարէխաւսութեամբ սուրբ Աստուածածնին ամէն», Եւ վերը կայ մի եւ նոյն դրով. «Յայս թիւին շինեցաւ Ջերմուկու քարվանսառայն ՌԽԳ ամին. այս ՌԽԳ ամին Ուղկաս (Ղուկաս) վարդապետ գնաց Երուսաղէմ»։ Անդ. (լուս. վրայ) Կայ խոշոր այլանդակ նոտրագրով տէր Գասպարի յիշատակարանը, ուր կը ծանուցանէ թէ յիշեալ թըւականին ինքը գնած է ջերմուկը եւ ընծայած սուրբ Ապտշմուսէ եկեղեցւոյն, եւն։
Ձեռագիրս 1882ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. ստացուած է ձեռամբ Պր. Սերորէ Ալիշանի եւ Յովև. Ներսիսեանի։ Մատեանս է Մաշտոց մասնական, այսինքն կը պարունակէ Քահանայաթաղը՝ այս1. Թղ. 2ա1։ «Առ ի թաղումն այսպէս յղարկեն։ Առնու եպիսկոպոսն զբազ(մ)ութիւն ուխտեն եւ երթան ի տեղին ուր զհանգիստն կամին կատարել։ Եւ ասեն Սաղմոս ՉԹ. Կց. Զգործս ձեռաց մերոց ուղիղ ա։ Տէր ապաւէն եղեր մեզ յազգէ յազգէ մինչեւ։ Ընթ. Յառակաց. Իմաստութիւն շինեաց իւր տուն»։ - Վերջ Թղ. 166բ2։ Մաշտոցս իր բովանդակութեամբ համաձայն կ'ընթանայ Գ. Մաշ.ին (հմմտ. § 1. Թղ. 1բ-149բ), ի բաց առեալ հետեւեալներն՝ որոնք հարկ կը համարինք նշանակել հոս։ Թղ. 18բ2։ Չունի Գ. Մաշ. (Թղ. 19բ) Խրատագիրը, Եսայ. մարգ. եւ Պաւղ. առաք. ի Կորնթ. թղթոյն ընթերցուածները։ - Թղ. 21ա2։ Ձեղչուած են Խրատ. եւ Կորնթ. Երրորդ թղթոյն երկու ընթերցուածներն, որոնցմէ առաջին սակայն սխալմամբ այդպէս խորագրուած է։ - Թղ. 21բ1։ Փոխանակ Գ. Մաշ. «Տէր Աստուած անճառդ լոյս»ին՝ ունի. «Սկսաւ ասել հոգին ցմարմին իւր» աղաւթքը, որ Ս. Լուսաւորչի Հարցման վրայ յօրինուած է եւ ուշագրաւ, վախճանեալ հոգիներուն վիճակին վերաբերեալ վարդապետութեամբ։ - Թղ. 25ա1-29ա2։ Ունի. «Յաղագս ննջեցելոց, թէ ո՛րպէս է. Դարձոյց անգրեն պատասխանի մարմինն հոգ(ւ)ոյն»։ - Թղ. 56բ2։ Ձեղչուած է (Գ. Մ. Թղ. 50բ)։ «Ընթերց. Յեսայ. մարդ»։ - Թղ. 60բ1։ Ունի Մատթ. տարբեր ընթերցուած մը։ - Թղ. 72ա2-76բ2։ Ունի «Երանեալ են ամբիծք» Սղ. ՃԺԸ եռամասն ամբողջ, դնելով լուսանցքներուն վրայ եբրայեցերէն այրուրենքը։ Թղ. 100ա2։ «Հանգիստ երանելոյն Յոհաննոյ»։ - Թղ. 115բ2։ Դուրս թողուած են (հմմտ. Գ. Մաշտ. Թղ. 110բ-113ա) Յոբայ, Պաւղ. անքաի Հռովմ. ընթերցուածներն, Մարկոսի եւ Մատթէոսի աւետարաններն եւ Աղաւթքը։ - Թղ. 116ա1։ Չունի Ս. Բարսղի Աղօթքին յաջորդող ընթերցուածներն, Աւետարանն եւ «Որ առաքեցեր» Աղօթքը (հմմտ. Գ. Մաշ. Թղ. 110բ-111բ)։ - Թղ. 16բ1 (յաւելուածով)։ «Յաղագս Եսայեայ մարգ. թէ յորմէ՛ ազգ էր»։ - Թղ. 128բ1. «Մահ Երեմիայ մարգարէի»։ - Անդ։ «Պաւղ. առք. ի Կող. թղթոյն ընթերց. Եթէ յարերուք»։ Թղ. 141ա1 (յաւ.). «Աղաւթք. Տէր մեր եւ փրկիչ Յիսուս Քրիստոս կերպարան եւ կնիք Հաւր» (Ա. Մասն) որ կը պակսի Գ. Մաշտոցին մէջ։ - Թղ. 142 (յաւ.) «Մահ Եղիսէի մարգարէի»։ - Թղ. 142բ2 (փոխ. Յովհաննու) ունի. «Աւետ. ըստ Ղուկ. Զգոյշ լերուք»։ - Թղ. 143ա2 (յաւ.). «Աղաւթք. Փառաւորեմք զանճառ բարերարութիւնդ քո», Ա. Մասն «Յայնժամ թագաւորն մեր» Աղօթքին (հմմտ. Գ. Մաշտ.)։ - Թղ. 145ա1 (յաւ.)։ «Մահ Եղեկիէլի մարգ»։ Թղ. 149ա2։ «Մահ Զաքարիայ մարգարէի»։ - Թղ. 150բ1 «Աւետ. ըստ Յովհաննու. Եւ յետ ութ աւուր» (փոխ. Մատթէոսի)։ - Թղ. 153ա2 (յաւ.)։ «Եղիա մարգարէ ծնունդն»։ - Անդ։ «Պաւղ. ի Կորնթ. Պաւղոս կալանաւոր»։ Թղ. 155բ2։ «Ընթերցուած Յեսայեայ» (փոխ. Սոփոնեայ)։ - Թղ. 156բ1։ «Աւետ. ըստ Մատթէոսի» (փոխ. Յովհաննու)։ - Թղ 157ա1։ «Աղաւթք. Գոհանամք զՀաւրէն»։ Թղ. 159ա2 (յաւ.). «Ընթերցուած Յառակաց»։ - Թղ. 160ա1 (յաւ.)։ «Աղաւթք. Ելեր ի խաչ»։ - Թղ. 161ա2։ «Ընթերցուած Յովբայ. Ո՛վ պատմեսցէ յանդիման նորա»։ - Թղ. 163ա2։ «Ընթ. Յեսայեայ. Լուարուք ինձ»։ - Թղ. 163բ1։ «Պաւղ. առք. ի Հռովմ. թղթ. Աղաչեմ զձեզ»։ Մինչեւ հոս ցանկուած յաւելուած ու փոփոխեա, ընթերցուածներն, եւն. եթէ դրչէն ներմուծուած չեն հաւանօրէն դաղափարուած ըլլալու են կիրակոս քահանայի ընտիր օրինակէն, զոր իր առջեւ ունեցեր է Մաշտոցիս դրիչը, համաձայն յիշատակարանին։ Կիրակու չի կրնար նոյնացուիլ Ա. Մաշտոցի դրքին հետ, որովհետեւ բոլոր վերոյիշեալ տարբերութիւնները գոյութիւն չունին հոն. եւ երկրորդ՝ հոս սաղմոսք եւ կըցորդք իբենց ամբողջութեամբն արտագրուած են, մինշդեռ Ա. (այսպէս եւ Գ.) Մաշտոցին մէջ անոնց սկիգրը միայն նշանակուած են։