324

ՄԱՇՏՈՑ Ե

ԺԲ դար - ԺԴ դար

ID

Number

324

Old record number

1133

Title

ՄԱՇՏՈՑ Ե

Start date

ԺԲ դար

End date

ԺԴ դար

Date details

անյայտ, հաւանօրէն ԺԲ-ԺԴ դար, դատելով գրէն, թուղթէն եւ մելանէն։

Copy place

անյայտ։

Reference

Type

Number of pages

148

Dimension

22x16 (18,5x 11,2)

Layout

միասիւն։

Writing details

բոլորգիր մեծ, յոյժ հնաձեւ ու հետաքրքրական. չա, շա, ձա եւ հո տառերը նաեւ ի բառամիջի երկաթագրի նման մեծ կը գրուին. տարօրինակ է տառերէս երկրորդին գլուխը, որ իր տտունին վրայ ուղիղ կանգնած օձի ձեւ ունի. իսկ տողավերշում արտաքին լուսանցքի վրայ առ ի շեղ դէպ ի վեր երկնցած մեները (Թղ. 107ա, 105ա) դեռ աւելի տարօրինակ են։ Թղ. 144ա-148բ. տարբեր գրչութեամբ գրուած են նորոգողէն, իսկ վերջին թուղթը մնացորդ հին Ճաշոցի մը։

Codicology

14, իւրաքանչիւրն 12 թուղթք։ Թերթահամարներն ստորին լուսանքներուն վրայ նշանակուած են, հորիզոնաձեւ կրկին պատիւներու մէջ։

Principal subject

Subject details

թուղթ բամպակեայ՝ դեղնորակ, կակուղ եւ անողորկ։

Number of lines

20։

Binding

փայտեաչ՝ թուխ կաշիով պատեալ եւ անզարդ. կողերու ներսը սպիտակ ու կապոյտ շերտերով հասաբակ լաթով պատած է։

State of preservation

շատ գէշ պահուած. լուսանցք ընդհանրապէս, բայց յատուկ կերպով Թղ. 1-111 չարաչար մաշած եւ ետքէն նոյնատեսակ թուղթով նորոգուած են եւ դարձեալ հերձստած։ Սկիզրէն կը պակսին Ա-Դ թերթերը, այսինքն 48 թուղթք։ 1 թուղթ ալ ընդ մէջ Թղ. 61բ63ա, որ սակայն տարբեր գրով լրացուած է նորոգողէն։ Թղ. 86 կազմէն դուրս ելեր է։

Copyist

Մխիթար երէց։

Owner

նաի Մխիթար քահանայ եւ իր որդին Կարապետ, ապա այլք։

Commanditaire

Illuminator

հաւանօրէն գրիչը։

Binder

Parchment flyleaf

ետեւի կողմը չորս թուղթք՝ մնացորդ մեծադիր, երկսիւն եւ միջին երկաթագիր Աւետարանի մը, որոնց առաջին երկուքը սակայն կտրուած են։

Lettrines

բազմաթիւ են, ոմանք եռագոյն, այսինքն՝ մութ կարմիր, գղթորային սեւ, դեղնորակ ենթակայով, իսկ այլք միագոյն. պարզ կերպով դրուագեալ բայց ինքնայատուկ են իրենց տեսակին մէջ՝ Թղ. 4բ 32բ։

Initials

Marginal illuminations

խիստ ցանցառ են եւ յոյժ պարզ։

Images

Canon tables 1

եւ

Canon tables 2

չկան։

Title text

սեւ են. իսկ ընթերցուածներուն առաջին տողն յանախ կարմիր է, այսպէս են նաե։ ստորին լուսանցքի վրայ գրուած յիշատակագիրներէն ոմանք։

Blank pages

Թղ. 143բ։

Colophon

բազմաթիւ են, սակայն համառօտ եւ անթուական, այսպէս. 1. Թղ. 104բ. «Տէր Աստուած երկնից անթառամ եւ անանց պսակին արժանաւորեա զստացող սորա եւ զծնաւղսն նորա եւ զյոյժ դերի գծողիկս, ամ։ «ՄԽիթար տէր երէց»։ 2. Թղ. 23բ։ Կայ, նոյն գրով գրչութեան. «ԶՄխիթար երէց ստացով կտակին է։ զորդի նորա Կարապետ ժառանդորդ այսս տառի յիշել ի բան բարի ի տեղ(ւ)ոջ ուր ժողով լինի. նա եւ յիշողացդ տէր ողորմի»։ «Ստացողի այսմ մաշտոցի սրբասիրի քահանայի որ Մխիթար անուն կոչի եւ որդւոյ նորա Կարապետի տէր ողորմեա եւ աւգնեա յամենայնի նաեւ գծողի բաղմամեղի եւ յոյժ անպիտանի»։ 3. Թղ. 30բ. Կայ այսպէս. «Քրիստոս Աստուած ի քո միւսանդամ աա մեա Պետկանն եւ Խնձորին՝ ծնաւղի եյնմ տառի, եւ ինձ գծողի մեղապարտի»։ 4. Ստորին լուսանցքի վրայ եւս կան նոյն գրչութեամբ ստէպ ստէպ բարերարներու անուններ, այսպէս. Թղ. 43բ-44ա. «Նըշան անպարտելի աւգնեա Գրիգորի որ ըզսամղն երետ ձրի»։ - Թղ. 51բ-52ա. «Սարգսի եւ Թորոսի տէր ողորմի որք մատուցին անձանց ընծա(յ) տէր ողորմեա նոցա»։ Թղ. 56ա։ «Ողորմեա տէր Կոստանդեա որ առ քեզ եկն»։ - Թղ. 73բ եւ 116ա։ «(Աւրհնեա) տէր Քրիստոս զՍեբիոս քահանայ որ զթուղթս գնեաց եւ եբեր հաւատով եւ արա ղնա որդիս լուսքք եւ տունջեան»։ - Թղ. 141բ-142ա։ «Զամենալի հաւատացեալքս ի րեղ զՍարգիս եւ զՍիոն ողորմեա»։

Informations

. Ձեռագիրս 1760ին մտեր է հաւաքմանս մէջ, բայց չի գիտցուիր բէ ուր ստացուած է եւ որուն Մատեանս է Մաշտոց միջակադիր, ըսկիզբէն պակասաւոր. Մաշտոցս է ըստ հին կարգաւորութեան, յոյժ ուղղագիր, ընտիր եւ լայնամէջ։ Հաւանօրէն ունէր երբեմն 2630 կանոն, որոնցմէ 16 միայն մնացեր են, վերջինը սակայն, այն է Տղայաթաղը, բուն դրչէն չէ, այլ Սիմոն եպիսկոպոսէն եւ ետքր աւելցուած։ Ընդհանրապէս համաձայն կ'ընթանայ Ա. Մաշտոցին. ուստի անոնց ըսկիզբն եւ վերջը կը ցանկենք, նշանակելով միայն կարեւոր տարբերութիւնները։ 1. Թղ. 1ա։ «Կանոն աղ աւրհնեալ։ Ասեն Սղ. ի թիւ ԿԶ. Աստուած ողորմեա մեզ եւ աւրհնեա զմեղ։ Քարոզ. Լուիցէ տէր ձայնի աղաչան։ Եւ Գ Տէր ողորմեա։ Եւ ասե զաղաւթս. Աւրհնեալ ես տէր Աստուած ամենակալ»։ 2. Թղ. 1բ։ «Կանոն հաղորդ տալոյ հիւանդի։ Առնու քահանայն զփրկական խորհուրդն»։ - Վերջ Թղ. 4բ։ (Հմմտ. Ա. Մաշտոց § 13. միայն Թղ. 3ա. «Յոհաննու առաքելոյ ի կաթողիկեայց թղթոյն. Մարմին եւ արիւն Որդւոյն Աստուծոյ սրբէ ղմեզ»)։ 3. Թղ. 4բ։ «Կանոն համաւրէն զամենայն հաւատով վախճանեալս յուղարկել ի Քրիստոս (ստ. լուս. վրայ «Մեռելաթաղ»)։ Ասեն կանոն զԵրկինք պատմեն ի բուն։ Եւ աւրհնութիւն Ես ասացի շարականաւ»։ Վերջ Թղ. 24ա (տես Ա. Մաշ. § 22)։ Սակայն ունի աւելի, Թղ. 11ա. «Աւետ. ըստ Յովև. Ամէն ասեմ ձեզ եթէ ոչ հատն ցորենոյ»։ - Թղ. 12ա։ «Աւետ. ըստ Մաթ. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ. յաղաւթս կացէք զի մի՛ մտանիցէք»։ - Թղ. 12բ։ «Աւետ. ըստ Մարկ. Զգոյշ լերուք, (հ)սկեցէք»։ - Թղ. 13ա։ «Ալէլուա Սաղ. Լ. Ի քեղ տէր յուս։ Աւետ. ըստ Ղուկ. Եղիցին գաւտիք ձեր պնդեալ»։ - Թղ. 13բ։ «Ալէլուիա։ Աւետ. ըստ Յոհ. Բայց արդ երթամ ես առ առաքիչն իմ»։ - Թղ. 14ա։ «Եւ ասէ զաղաւթս. Աստուած յոյս ամենեցուն»։ 4. Թղ. 24ա։ «Կանոն երկրորդ աւուրն (ստ. լուս. վրայ «Այգալացին») յայգալացն ժողովին եւ ասեն Սղ. ողբաձայն. Կց. Հոդի քո բարի առ»։ 5. Թղ. 30բ։ «Կանոն Յեւթնեորդում աւուրն (ստ. լուս. վրայ «Եւթնաւրէն») գան ի գերեզմանն եւ ամեն Սղ. ՃԻԹ. Եղիցի ականջ քո ի լս։ Պաւղոսի առաքելոյ ի Կողոսացւոց թղթոյն ընթերցուա. Եթէ յարերուք ընդ Քրիստոսի»։ - Թղ. 31ա։ «Ալէլ. Սղ. Հոգի քո բարի առաջնորդ։ Աւետ. ըստ Յովհաննու. Զայս խաւսեցայ ընդ ձեզ»։ - Թղ. 31բ։ «Եւ քարոզէ. Վասն ի վերուստ խաղ։ եւ ասէ. ձ Տէր ողորմեա։ Աղաւրք որպէս թէ ի խրատ. Արդ եւ դուք սիրելի եղբարք չոհացարուք զԱստուծոյ»։ - Վերջ Թղ 6. Թղ. 32բ։ «Կանոն խաչաւրհնել (ստյուս. վրայ «Խաչաւրհնէքն»)։ Բերեն յեկեղեցին եւ լուանան նախ ջրով եւ ապա գին(ւ)ով. Ասեն Սղ. Կ. Լուր Աստուած աղաւթից իմոց եւ նայեա տէր յաղ։ Գ. ասա։ Եւ Աւրհնութիւն եւ փառք»։ - Վերջ Թղ. 51բ, (Հմմա. Դ. Մաշտոց, § 21)։ 7. Թղ. 51բ։ «Կանոն տեառնական աւրհնեալ։ Ածեն զնուիրեալն ի դուռն եկեղեց(ւ)ոյն եւ»։ (Հմմտ. նոյնութեամբ՝ Դ. Մաչ. § 23. Թղ. 65ա169բ1) 8. Թղ. 58ա. «Կանոն ոգեհանգիստ առնել կամ պատարագ մեռելոյ։ Ասի սաղմոս ի թիւ ԼԱ. Երանի որում թողութիւն»։ (տ. Ա. Մաչ. § 14)։ 9. Թղ. 61բ։ «Կանոն Աւրհնելոյ զհատ պատարագի. Գոհաբանեմք եւ փառաւորեմք ղքեզ տէր»։ 10. Թղ. 64բ։ «Կանոն ժամահար աւրենելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաչ. § 10։ Աղօթքին խրատագիրը չունի Մաշտոցս)։ 11. Թղ. 66բ։ «Կանոն սկի եւ մաղզմա(յ) աւրհնել» (տ. Ա. Մաշ. § 8)։ 12. Թղ. 67ա։ «Կանոն զարմտիս շեզջի եւ հնձանի աւրհնել» (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 36)։ Մաշտոցիս սոյն կանոնը ընդհանուր խորագրէն ղատ ունի (Թղ. 68ա) նաեւ առանձինն. «Աւրհնութիւն շեղջի եւ հնձանի»։ 13. Թղ. 69բ։ «Կանոն լուսաւոր մկրտութեանն։ Նախ չէ պարտ յեկեղեցին թողուլ. այլ ձեռնադրեսցի յառաջ երեք շարաթիւք եւ զմկրտութիւնն եւ զհաւատն յեկեղեցւոյն եւ ի վարդապետէն բաւական լիցի ուսանե, նախ զաստուածութիւն սրբոյ երրորդութեան»։ (Հմմտ. Ա. Մաչ. § 18)։ 14. Թղ. 82բ։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ։ (ստ. լուս. վրայ «Չրաւրհնէքն». տ. Ա. Մաշ. § 29)։ 15. Թղ. 95բ։ «Կանոն հարսանեաց պսակ դնելոյ» (տ. Ա. Մաշ. § 20)։ Թղ. 103բ։ «Պսակ վերացուցանելոյ» (տ. Դ. Մաշ. § 30)։ Ասեն Սղ. Լուր Աստուած աղաւթից։ (Քարոզ). Խնդրեսցուք հաւատով ի Տեառնէ զի զող։ Եւ ասեն հաւսար. ԺՈ Տէր ողորմեա»։ 16. Թղ. 105ա։ «Կանոն ապաշխարող առնելոյ զոր ասացեալ է Տեառն Յոհաննու Մանդակունոյ Հայոց կարողիկոսի»։ - Վերջ Թղ. 108բ։ 17. Թղ. 109ա։ «Կանոն մեծի Ե. շաբաթին Ոտնլուայի». (տ. Դ. Մաշ. § 39)։ Իսկ Թղ. 169ա-171ա1. ընդարձակ խրատագիրն եւ «Քրիստոս թագաւոր յաւիտենական» եւն աղօթքը չունի Մաշտոցս։ 18. Թղ. 122ա։ «Կանոն ժամատուն աւրհնել. Աւրհնեալ է ամենասուրբ Երրորդութիւնն»։ 19. Թղ. 130ա։ «Քարոզ պատուիրանից (տ. Ա. Մաշտ. § 34)։ 20. Թղ. 136ա-143ա։ Աւետարանք իւղաբերից, ըստ Մատթէոսի, Մարկոսի, Ղուկայ եւ Յոհաննու։

Content