328

ՄԱՇՏՈՑ Թ

ԺԳ դար - ԺԴ դար

ID

Number

328

Old record number

1274

Title

ՄԱՇՏՈՑ Թ

Start date

ԺԳ դար

End date

ԺԴ դար

Date details

անյայտ, վասն զի յիշատակարանի թուղթը հանդիպակաց թուղթին կպած ըլլալով, թուականը քերծուած է, սակայն մնացած պարագաները ցոյց կու տան որ հաւանօրէն 1307-1320 Փրկչ. թուականին գրուած է։

Copy place

Շիկբակք։

Reference

Type

Number of pages

214

Dimension

24x27 (17x11)

Layout

երկսիւն, իւրաքանչիւրն 17x5։

Writing details

բոլորգիր մեծ եւ ցածագիր։

Codicology

19, իւբաքանչիւրն 12։

Principal subject

Subject details

թուղթ բամպակեայ գորշ, կակուղ եւ անողորկ։

Number of lines

21։

Binding

(նոր) ստուաբաթղթեայ կիսակաշի, ճարնչագոյն թուղթով պատեալ։

State of preservation

յոռի վինակի մէջ, Թղ. 1, 5, 11, 202-211 արտաքին լուսանցք չարաչար մաշեր են եւ բրդգղուած՝ տեղ տեղ հանդերձ գրութեան մէկ մասով. Թղ. 45-201 արտաքին լուսանցքներն թուի թէ նախ մկնկեր եղած եւ ապա ետքի կազմողի ձեռքով եւ վերին կէսէն աւելի խորէն կտրուած փորուածի պէս։ Մի մի Թղ. կը պակսի ընդ մէջ 4ի-5ա, 9բ-10ա, 33բ-34ա, 43բ-44, 109բ-110ա, 122բ-123ա եւ 4 Թղ. 107բ-168աի միջեւ, եւ 1-2 Թղ. եւս վերջէն։ Թղ. 104 (կրկնագիր) ետքէն զետեղուած է եւ նախընթացին անյար եւ ետքէն ներմուծուած։ Թղ. 205 կազմողէն ետեւ փոխագրուած է, եւ փոխադրելի ի վերջ 126 թղթին. հին կողերն ալ ինկած են ժամանակաւ, որուն համար ալ տեղ տեղ թուղթեր խառնաբնդորուած։

Copyist

Յովհաննէս քահանայ։

Owner

նախկինը՝ գրիչն եւ իր ծնողքն եւ որդիքը, ապա Գրիգոր աբեղայ եւ իր հայրը Պր. Աղայ, ապա այլք։

Commanditaire

Illuminator

անյայտ, հաւանօրէն գրիչն։

Binder

անյայտ։

Parchment flyleaf

չունի։

Lettrines

խիստ ցանցառ են եւ միագոյն, թռչնագիր։

Initials

Marginal illuminations

3-4 հատ սեւ մելանով եւ տարօրինակ։

Images

եւ

Canon tables 1

չունի։

Canon tables 2

3 հատ, (Թղ. 2ա, 104ա, 192ա) միագոյն, փոքր եւ անարուեստ։

Title text

մութ կարմիր եւ աւելի մանր։

Blank pages

չունի։

Colophon

սակաւ են եւ կիսկատար, գլխաւորապէս 1. Ի վերջ մատենիս կայ գրչութեան յիշատակարանը - մանր բոլորգրով, այսպէս. «Ի թուականութեանն հայոց ..... (քերծըւած)։ Տանուտէր ջրհոսն։ Ի թագաւորութեանն հայոց Պարոն Աւշինի, ի հայրապետութեան տեառն Կոստընդնայ, ի յարհիեպիսկոպոսութեան տէր Գրիգորիոսի, ի յիշխանակալութեան դաւառապետիս մերոյ Պարոն Թաղաի, կատարեցաւ տառս այս, ի գաւառի իւրում որ կոչի Խախու, ի դեղջն որում անուն է Շիկբակք։ Ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածնին, եւ Սրբոյն Սարգ(ս)ի զաւրայվարին, ի յիշայտակ ..... (քերծուած՝ իմոց եւ զաւակաց իմոց...» (շարունակութիւնը կը պակսի)։ 2. Թղ. 214բ. Նախընթաց յիշատակարանէն անմիջապէս առաջ եւ վերոյիշեալ ախտարական հատուածին կից կայ. «Ձեռամբ մեղայպարտ Յովաննիսի սուտանուն քահանայի որ միայն զանունս ունիմ եւ ոչ ղդործ տխմար եւ անարվեստ և փցուն դրիչ»։ Դիտելով նախ որ այս երկու յիշատակարաններս միեւնոյն գրով գրուած են, հաւանական է ըսել, որ Յովաննէս քահանան եղած ըլլայ գրիչ Մաշտոցիս։ Բ. Ըստ գլխաւոր յիշատակարանին Մաշտոցս գրուած կ'աւանդուի Պարոն Օշինի, այսինքն Օշին թադաւորի եւ Կոստանդին (Բ.)ի երկբորդ անգամ կաթողիկոսութիւն վարած ժամանակ. ուստի, կբնանք ըսել որ 13071320 թ. միջոցը գրուած է 3. Թղ. 1բ. Կայ (խոչոր նոտրագրով) վերջին ստացողէն, այսպէս. «Փառք ամենայսուրբ Երրորդութեանն Հօր եւ Որդ(ւ)ոյ եւ Հոգոյն որբոյ։ Արդ ես տուրուպս եւ վերջինս ի կարդաւորաց անպիտան Գրիգոր աբեղաս տվի ցայս սուրբ Մաշտոցս ի դուռն սրբոյն Յովաննու, որ է Մկրտիչ եւ ձեռնայդրաւղ Որդ(ւ)ոյն Աստուծոյ, յիշատակ ինձ եւ ծնաւղաց իմոց Պր. Աղայի, եւ մօր իմոյ Կիրայլօիզին եւ ամենայն յեարեան մերձաւորաց իմոց։ Եւ ոչ ոք ունի իշխանութիւն ոչ յիմոց եւ ոչ օտարաց, ծախելով կամ գրաւ դնելով կամ հեռացուցանելով ի դրանէ սուրբ տաճարիս յայլ սպասաւոր լուսայզարդ.. (հոս երկու բառ անընթեռնլի). եւ մանկունք մօրըս մերոյ նոր սիոնի վայելեսցեն։ Խնամօղ պահաւղն աւրհնի յԱստուծոյ եւ ամենայն սրբոց. եւ ի մէնջ ամէն։ Ի թուականութեանս հայոց ..... (քերուած)։ Ի կաթողիկոսութեան հայոց տէր Սարգիսի. ի թագաւորութեան տաճկաց [խօնդիքարին) սուլթա....։ (մնացեալն մաչած եւ փրթած է)։

Informations

Ձեռագիրս 1809ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. յիշատակ է Պր. Մինաս Տէր Պետրոսեանի վանաց Ս. Ղազարու, ձեռամբ Վ. Հ. Թովմաս Վ. մերոյ Մաքսէթեան Մատեանս է Մաշտոց միջակադիր. Խաշօրհնէքով կը սկսի եւ ժամահար օրհնելու կանոնով կ'աւարտի։ Մաշտոցս հաւաքուած էԴ Մաշտոցի խումբին վերաբերեալ օրինակէ մը, համառոտելով խրատագիրները՝ համաձայն Ե. Մաշտոցին, բայց ետեւ առաջ կարգաւորութեամբ կանոնաց. ուստի կը բաւականանանք ցուցակագրել անոնց խորագիրները միայն՝ իրենց անմիջապէս յարակից հրահանդներով, նշանակելով նորութիւնները, եթէ կան. 1. Ցանկ կանոնաց (տարբեր գքով եւ թերի) «Այս ինչ կայ ի գիրքս որ է Մաշտոց» խորագրի ներքեւ։ 2. Թղ. 2ա։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտոց § 21)։ 3. Թղ. 16ա։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ։ Երթան ի ջուրն եւ ասեն Սաղմ. Կց. Չայն տեառն ի վերայ. Ընթ. ի չորրորդ թագաւոր. Եւ ասեն արք քաղաքին ցԵղիսէէ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 37)։ Մաշտոցս ունի աւելի Թղ. 15բ119բ1։ «Ընթերց. նովելեա Մարգ. Արդար ես տէր Աստուած մեր դարձեալ։ Ընթեր. ի Զաքարիա մարգ. Այսպէս ասէ ադովնեա տէր։ Ընբերց. ի Մաղաք մարգ. Այլ զջուրն էլիմա բժչկեսցէ տէր»։ 4. Թղ. 30ա2։ «Կանոն Մկ(րտութեան)»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտոց § 28)։ Բայց Մաշտոցիս մէջ դուրս թողուած են Դ. Մաշտոցի ընթերցուածները, բացի եղեկիելէ։ 5. Թղ. 39ա2։ «Կանոն պսակ առնելոյ։ Տանին զհարսն եւ փեսայն յեկեղ. առաջի սրբոյ սեղանոյն, եւ դնեն խաչ ի գլուխ։ Եւ ժամամուտ. Ուրա՛խ լեր։ - Թղ. 39բ1։ Սաղմ. Տէր ի զաւրութեան։ Քրզ. Վասն ի վեր։ Ընթ. ի Ծնընդոց. Եւ ասաց Աստուած արասցուք մարդ»։ - Թղ. 39բ2։ «Դարձեալ ի Ծնընդոց. Եւ արկ տէր Աստուած թմրութիւն»։ - Թղ. 40ա1։ «Ընթ. Յառակաց Որդեակ իմոյ իմաստութեան անսա»։ - Թղ. 42բ1։ «Ընթ. Յես. (մարգ). Եւ ծանիցի ի մէջ աղգաց զաւակք նոցա»։ - Թղ. 42ա2։ «Պաւղոսի Առաք. Յեփես. Տեսջիք որպէս ճշմար տիւ դնասջիք»։ - Թղ. 43ա2։ «Ալէլուիա. Երանի ամե(նեցուն) որ երկ։ Աւետ (ըստ) Մաթ. Եւ եղեւ իրրեւ կատարեաց զբանս»։ Թղ. 44ա1։ «Խաղաղ. Աստուծոյ երկ. (առաջին մասն ինկած է). Տէր Աստուած մեր որ միայն բարերարդ ես»։ ն. Թղ. 46ա2։ (Կանոն Պսակ վերացուցանելոյ). «Տէր Աստուած ամենակալ ի քէն աւրհնեցան պսակ ծառայից եւ աղախնայից։ 7. Թղ. 46բ1։ «Յոհանու Մանդակ(ունւ)ոյ հայոց կաթողիկոսի. Կոչումն յապաշխարութիւն։ Երթա(յ) մեղուցեալն ի դուռն եկեղ։ Եւ ասեն Սաղմ. Ողորմեա ինձ Աստուած ըստ։ Խոնարհեցոյ Տէր զունկ։ Հաճեցար տէր ընդ երկ։ Որպէս փափաքի մի եղջ։ Եւ ապա Սաղմ. Ահա Աստուած ա։ Ընթ. Յես. (մարգ). Լուացարուք, սրբեցարուք»։ (Մընացեալը տես Ա. Մաշտ. § 31)։ 8. Թղ. 56բ1։ «Կանոն Մեծի հինգշբ. Զապաշխարող արձակել։ Ժողովէ քահանայն զապաշխար(ողան). Ի դուռն եկ։ Եւ ասեն Սղ. Գոբղ. Դ. Տէր մի՛ սք. Երանի որ խ. Աւրհնեալ տէր. Տէր ամենակալ, եւ նորին աղաւթք։ Ապա ասի Սղ. ողբաձայն. Ողորմեա ինձ Աստուած ըստ մեծ։ Ընթ. Յես. (մարգ). Եւ կատարեսցին աւուրք սդոյ քո»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 38)։ 9. Թղ. 69ա2։ «Կանոն Ոտնլուա(յ)ին»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտոց § 39)։ 10. Թղ. 83բ1։ «Կանոն Տեառնական աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտոց. § 22)։ Սակայն Մաշտոցս սոյն կանոնին կը յարէ (Թղ. 89ա2։ ա. «Աւրհնութիւն, սեղանոյ, Տեառնականի։ Աւրհնեալ ես տէր Աստուած ամենակալ հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ բ. Թղ. 89բ2։ «Աւրհնութիւն աղի. սղմ. Աստուած մեր ող։ Եւ ասէ. Աւրհնեալ ես տէր ամենակալ արարիչ ամենեցուն», որոնք յիչեալ եւ ուրիչ Մաշտոցներուն մէջ իրբ առանձին կանոններ թուագրուած են։ 11. Թղ. 90ա2։ «Քարոզ պատվիրանի զոր զեկուցանէ քահանայն ժողովրդեանն, նախ քան զսկիզրն խորերդոյն»։ (Հմմտ. Դ. Մաչտոց, § 40)։ 12. Թղ. 95բ1։ Աւետարանք իւղաբերից։ ԲԿ. ԴԿ. (Քարոզ). «Վասն գտանելոյ մեզ շընորհս։ Աւետ. (ըստ) Մաթ. Եւ յերեկոյի շաբաթուն»։ - Թղ. 97ա2։ ԲՉ. ԴՉ. (Քարոց). «Վասն ուղղելոյ զգն։ Աւետ. (ըստ) Մարկոսի. Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ»։ - Թղ. 98ա2։ ԱԿ. ԳԿ. (Քարոզ). «Վասն ի գիշերի եւ ի տվընջեան։ Աւետ. (ըստ) Ղուկասու. Եւ աայը մի անուն Յովսէփ»։ - Թղ. 99բ1։ ԱՉ. ԳՉ. (Քարոզ). «Վասն ի վերուստ խաղ։ Աւետ. (ըստ) Յոհան. Յետ այսորիկ աղաչեաց ղՊիղատոս Յովսէփ»։ 13. Թղ. 101բ1։ «Կանոն հաղորդ տալոյս (Հմմտ. Ա. Մաշտոց § 21), Մաշտոցս չունի վերջին Աղոթրը «Գոհանամք գրէն ձայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ 14. Թղ. 104ա1։ «Կանոն համաւրէն նընջեցելոց»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտոց, § 22)։ 15. Թղ. 118ա2։ «Այգոյն երթան ի գերեզմանն»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտոց, § 23)։ 16. Թղ. 123ա2։ «Կանոն որք ի տղա(յ)ու վախճանե։ Սղ. Առ քեզ Տէր համբարձի. Առ քեղ Տէր կարդ. Ի քեղ Տէր յուսացայ. Ցնծացէք առ։ Աւրհնութիւն շարակա։ Քարոզ. Վասն ի վերուստ։ Եւ քահանայն ասէ զաղաւթս. Աստուած յաւիտենական եւ թագաւոր անմահ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշ. § 34)։ Կանոնս աւելի համառօտ է, որովհետեւ չունի Պատդամք եւ ուրիչ Ընթերցուածներ եւ Աւետարան17. Թղ. 130բ2։ «Այգոյն երթան ի գեր(եզման)։ Սղ. Կց. Եղիցի անուն Տեառն աւրհնեալ։ Ընթ. Յես. Մարգ. Զի ի տեառնէ եղիցի դարձ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 35)։ 18. Թղ. 133ա1։ «Կանոն Ոգեհանգիստ առնել»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 14)։ 19. Թղ. 135բ2։ «Աւրհնութիւն հատի պատարագի»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 16)։ 20. Թղ. 138ա1։ «Կանոն զարմտիս. ըզշեղջ եւ զհնձան աւրհնել»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտոց, § 36)։ Թղ. 140ա2։ Անմիջապէս կը յարի (մանը բոլորգրով) կանոնիս հետեւեալ տումարական հատուածը, ուր հռոմէական ամիսներու առընթեր դրուած են հայկականները՝ իրենց օրերու քանիօնութեամբ, այսպէս. «Յունվարի որ է Նաւասարդի Լա. աւր։ - Փետրրվար, որ է Հոռի ԻԸ։ Մարտի որ է Սահմի Լա։ - Ապրիլի որ է Տրէ Լ աւր։ - Մայիս որ է Քաղոց ԼԱ։ - Յունիս որ է Արանց։ աւր։ - Յուլիս որ է Մահեկի (Մարերի) ԼԱ։ - Աւգաւստոս որ է Արեգ ԼԱ։ - Սեպտեմբեր որ է Ահկի Լ աւքւա Հոքտեմբեր որ է Մարերի ԼԱ։ - Նոյեմբեր որ է Մարգաց կ աւր։ - Դեկտեմբեր որ է Հրորտի ԼԱ աւր» Յաջորդ էջիս վրայ կայ. «Տումար, Ը. Գ. ԺԳ. Թ. Զ. Զ. Ժ. ԺԱ. ԺԱ. ԻԲ. Դ. Կալ զյայտնութիւն եւ զաւելի աւուրսն, ու Ը։ Ի վերայ բեր՝ դարնան մուտ է ի Սահմի»։ Այսպէս Յայտնութիւնը դնելով իրրեւ կեդրոն, անոր վրայ բերելով վերանշանակեալ տառերէն մին կամ միւսը, կը ցուցնէ թէ 12 ամիսներէն որուն մէջ կը հանդիպի դարնանամուտը, ամառնամուտը, անդաստեղը, արեւադարձը, Աստուածածին, Խաչը, աշնանամուտը, յիսնակամուտը, ձմեռնամուտը, Յայտնութեան բարեկենդանը, Տեառնընդառաջը, Առաջաւոր բարեկենդանը, եւն. եւն։ 21. Թղ. 141ա1։ Է մասն Ճաշոցի, այսինքն կը պարունակէ բուն բարեկենդանին եւ յաջորդ վեց կիրակիներու Ճաշու Գիրք եւ Աւետարանները՝ իրենց վերաբերեալ սաղմոսներով։ 22. Թղ. 192ա2. «Կանոն նաւակատե(ա)ց եկեղեց(ւ)ոյ, պղծելոյ յանաւրինաց եւ շարժե(ալ) սեղանոյ վերստին հաստատել»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտոց, § 5)։ 23. Թղ. 211ա1։ «Կանոն սկի եւ մաղզըմայ աւրհնել»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 8)։ 24. Թղ. 211ա2։ «Կանոն ժամահար աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 10)։ 25. Անդ. Կայ (առանց խորագրի եւ կիսով չափ պատռուած) հատուած ինչ ախտարական կամ գուշակութիւնք, յոյժ անկատար, որ կը հասնին ցԺԴ. Դեկտեմբերի, եւ գրուած են Յովհաննէս քահանայի ձեռքով։

Content