329

ՄԱՇՏՈՑ Ժ

ԺԳ դար - ԺԴ դար

ID

Number

329

Old record number

144

Title

ՄԱՇՏՈՑ Ժ

Start date

ԺԳ դար

End date

ԺԴ դար

Date details

անյայտ, որովհետեւ յիշատակարանները չունին թուական. բայց գրէն, մելանէն եւ րուղթէն դատելով, գէթ առաջին մասը շատ հին կ'երեւի, սակայն ԺԳ. ԺԴ դարուն գրուած է հաւանօրէն։ լոկ միւս մասերդ գե. հարու աւացին զւոի

Copy place

անյայտ։

Reference

Type

Number of pages

178

Dimension

16,2x12,3 (13,3x10)։ ԳՐՈՒԹՒՒՆ միասիւն

Layout

Writing details

բոլորգիր միջակ եւ հնաձեւ, երեք իբարմէ տարբեր գրչուրեամբ, առանց հաշուելու նորոգուած թուղյերը. իսկ երբորդը (Թղ. 157ա-172բ) խոշոր եւ տըգեղ։

Codicology

24, իւրաքանչիւրն 8 թուղթք։ Հին թերթահամարներն - որոնցմէ ոմանք միայն մնացեր են, իսկ այլ կտրուած են լուսանցքներուն հետ - ստորին լուսանցքի եզերքներուն մօտ նշանակուած են. իսկ կտըրուածներուն տեղ նոր թերթահամաբներ դրուած են, Ժ. էն սկսեալ։

Principal subject

Subject details

թուղթ բամբակեայ դեղնոբակ, նուրբ եւ ողորկ։

Number of lines

17։

Binding

փայտեայ կաշեպատ սեւ եւ զարդարուն. կողերը ներսէն պատեալ են դեղնորակ հասարակ հաստ լաթով։

State of preservation

շատ վատ. լուոանցք - յատկապէս ստորինները - գրեթէ առ հասարակ մաշած եւ հերձոտած ըլլալով՝ ետքի կազմողէն նմանագոյն թուղթով նորոգուած են, բայց Թղ. 5-28, 3951. 80-100, 157-168 լուսանցաքղանցքն վերստին սպառած են։ Կողերու քանդակագործ պատեաններն հանուած են, գոցելու մասը փրթած, թիկնամիջի կաշին ալ վնասուած եւ ետքէն հասաբակ կաշիով կարկրտուած է։ Սկիզբէն ինկած են 2 թուղթք. 8 թուղթք ալ, այսինքն Դ. պրակն ամբողջ, որոնց տեղ նոր թուղթեր զետեղուած եւ տարբեր բոլորգրով լրացուած են։ 1 թուղթ ընդմէջ Թղ. 70բ-71ա. 2 թուղթք ընդմէջ Թղ. 7Օբ-77ա.ին. 2 թուղթք ընդմէջ Թղ. 79բ-80ա. 1 թուղթ ընդմէջ 161բ-162ա. 3 թուղթք ընդմէջ Թղ. 172բ-173ա։ Վերջէն եւ կամ աւելի թուղթեր կը պակսին։

Copyist

առաջին մասին՝ Առաքեալ քահանայ, երկրորգին՝ Սարգիս, իսկ երրորդին անյայտ։

Owner

նախկինն անյայտ, հաւանօրէն գրիչն, ապա Կիրակոս (մղտեսի), ապա Թուրկուրնայ եկեղեցին, ապա այլք։

Commanditaire

Illuminator

հաւանօրէն գրիչն։

Binder

. անյայտ։

Parchment flyleaf

ետեւի կողմը մէկ թուղթ կայ եղեր՝ երկաթագրի մը, բայց կտրուած է։

Lettrines

յոյժ սակաւ են. 2-3 հատ միայն եռագոյն՝ այսինքն արիւհագոյն կարմիր, բաց դեղին եւ սեւ, իսկ միւսները խոշոր երկաթագիր են, երրեմն կարմիր, եւ երբեմն սեւ։

Initials

Marginal illuminations

ցանցառ են եւ յոյժ անշուք, ընդհանրապէս կարմրագոյն ու սեւագիծ, քիչ անգամ ալ բոլորովին սրճագոյն նորօրինակ ձեւերով (օրին. Թղ. 74բ)։

Images

բնաւ։

Canon tables 1

չկան։

Canon tables 2

5 հատ (Թղ. 80ա, 89բ. 06բ, 109բ, 154բ), որոնք սակայն անշուք ճակատներ են։

Title text

կարմիր են ընդհանրապէս, քիչ անզամ սեւագիր։

Blank pages

Թղ. 1ա, 175բ։

Colophon

1. Թղ. 79բ. Կայ նրբաղիծ եւ հնաձե։ բոլորգրով հին գրչէն. «Ով սրբասնեալ քահանայք յորժամ զսակաւիկ գրիկս կարդայք ղմեղապարտ եւ զանարժան զփըծուն գրիչս զԱռաքեալ եւ զնուաստ քահանայ, յիշեցէք ի սուրբ յաղաւթս ձեր, եւ Քրիստոս զձեզ յի2. Թղ. 46ա։ «Ո՜վ պատուական եւ սուրբ քահանայք յորժամ կարդայք զգրեալս զայս, յիշեցէք զիս զեղկելի զԱռալքեալ նուաստ քահանայս)»։ Վերջին երեք բառերն եղծըւած ըլլալով՝ որոչ չեն կարդացուիր։ 3. Թղ. 109ա։ Կայ երկրորդ գրչէն, մմա պէս. «Ով եղբայր յիշեայ զգրող սորայ ըզՍարգիս յաղաւթս ձեր, եւ Աստուած յիշէ յիւր գալուստն (զձեզ)։ 4. Թղ. 170բ. «Զվերջին ստացաւղ գրոցս զԿիրակոս մղդսի յիշեցէք ի Քրիստոս. եւ ղծնաւղսն իւր զՄէլէքշայ եւ զԳաւհարն, որ թափեցի ի ձեռաց անաւրինաց, եւ տուի Թուրկուրնայ եկեղեցուն, յիշատակ հոգոյ իմոց»։

Informations

Ձեռագիրս 1882ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. ստացուած ի Կ. Պոլիս, ձեռամբ Սեբ. Աղա. Մ. Ալիշան։ Մատեանս է Մաշտոց փոքրադիր, ըստ հին կարգաւորութեան, ուր սակայն կանոններուն հետ խառն մէջ կը բերուին նաեւ ընթերցուածք Ճաշոցի՝ ըստ տօնից սրբոց եւ տէրունականաց, հայկական եւ յունահռովմէական ամիսներով, որ անսովոր է։ 1. Թղ. 1բ։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ», (ստորին լուս.ի վրայ Խաչաւրհնէք)։ (Հմմտ Դ. Մաշտ. § 21)։ 2. Թղ. 13բ։ «Կանոն տեառնական աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 22)։ 3. Թղ. 19ա։ «Աւրհնութիւն աղի»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 23)։ 4. Թղ. 19բ։ «Կանոն ոգեհանգիստ առնելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 24)։ 5. Թղ. 22բ։ «Կանոն զամենայն վախսնանեալսն յդարկել ի հանգիստ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 32)։ Մաշտոցիս մէջ դուրս թողուած են նախընթացին սկիգրի ընդարձակ խրատագիրն եւ րովանդակութիւնը։ 6. Թղ. 41ա։ «Կանոն երկրորդ աւուրն Այգալաց)։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 33)։ Սակայն Մաշտոցս Ս. Բարողի «Գոհանամք զքէն Տէր Հայր» աղօթքէն վերջ ունի յաւելուածով, Թղ. 46բ։ «Ըստ Մարկոսի սուրբ աւետարանս. Եւ յերեկոյի շաբաթում»։ - Թղ. 47բ։ «Աւետ. ըստ Մաթիոսի. Եւ մինչդեռ անցանէր»։ - Թղ. 48ա։ «Աւետ ի Մարկոս. Եւ իբրեւ երեկո(յ) եղեւ»։Թղ. 49ա։ «Աւետ. ըստ Մարկոսի. Եւ մինչդեռ նա զայն խաւսէր»։ - Թղ. 50ա։ «Աւետ. ըստ Ղուկասու. Եւ ահա այր մի անուն Յովսէփ»։ - Թղ. 51ա։ «Աւետ. ըստ Ղուկասու. Եւ եղեւ ի հասանելն նորա»։ - Թղ. 51բ։ «Աւետ. ըստ Յոհաննու. Յետ այսորիկ աղաչեաց զՊիղատոս Յովսէփ»։ - Թղ. 53բ։ «Աւետ. ըստ Յոհաննու. Յետ այսորիկ տաւն էր հրէիցն»։ Այս աւետարաններս - ինչպէս յաջորդ կանոնը րնաւ կապ չունին կանոնիս հետ, այլ Ճաշոցին կը վերաբերին։ 7. Թղ. 54ա։ «Մեհիկի կիւրակէին սուրբ զատկին այս կանոն կատարի։ Սաղ. ԿԴ. Կց. Քեզ վայելէ աւրհնութիւն։ Ընթ. ի Գործոց առաքելոց. Զբանն առաջին»։ - Թղ. 55ա։ «Աւետ. ըստ Մարկոսի. Եւ ընդ առաւաւտս միաշաբաթոյն»։ - Թղ. 55բ։ «Երիկունն արձակմանն։ Աւետ. ըստ Յոհաննու. Եւ յերեկոյի միաշաբաթ(ւ)ոջ աւուրն»։ 8. Թղ. 55բ։ «Երկուշաբաթի աւր այս կանոն կատարի։ Սաղ. Կդ. Քեզ վայելէ աւրհնութիւն։ Ընթ. ի Գործոց առաքելոց. Արք իսրաելացիք»։- Թղ. 56բ։ «Ալել. Սաղ. ՃԽԷ. Գովեա։ Աւետ. ըստ Ղուկասու. Բայց ի միաշաբաթ(ւ)ոջն»։ 9. Թղ. 57ա։ «Երեքշաբաթ աւր։ Սաղ. Ե. Կց. Տէր որպէս զինու հաճ։ Ընթ. ի Գործոց առաքելոց. Եւ էին հանապազորդեալք»։ - Թղ. 57բ։ «Սաղմ. Ի. Տէր զաւրութեան։ Աւետ. ըստ Ղուկասու. Եւ ահա երկուք ի նոցանէ»։ 10. Թղ. 55ա։ «Չորեքշաբաթի աւր։ Սաղ. ՃԽէ. Գովեա Երուսաղէմ զտէր։ Ընթ. ի Գործոց առաքելոց. Մովսէս ասաց ցհարսն մեր»։ - Թղ. 58բ։ «Յակովբու առաքելոյ ի Կաթ. Թղթ. ընթ. Յակովբոս Աստուծոյ եւ Տեառն»։ 11. Թղ. 59ա։ «Հինգշաբաթի աւր։ Սաղ. ՂԸ. Բարձր արարէք զՏէր Աստուած մեր։ Ընթ. ի Գործոց. Հայեցեալ ի համարձակութիւն»։ - Թղ. 59բ։ «Յակովբու առաքելոյ ի Կաթ. թղթ. Մի՛ ոք որ ի փորձութեան իցէ։ Ալէլու. Սազ. ԺԴ. Տէր ո՛վ կացէ ի խորանի»։ Թղ. 60ա։ «Աւետ. ըստ Մաթ. Եւ տեսեալ զժողովուրդն»։ 12. Թղ. 60ա։ «Ուրբաթ աւր։ Սաղ. ՂԵ. Տեսին ամենայն ծագք երկրի։ Ընթ. ի Գործոց առաքելոց. Եւ բաղմութիւն հաւատացելոց»։ - Թղ. 60բ։ «Յակովբու առաքն. ի Կաթ. Եղբարք իմ մի՛ աչառութեամբ»։ Թղ. 61ա։ «Ալէլու. Սաղ. ՂԲ. Տէր թադաւորեաց։ Աւետ. ըստ Յոհաննու. Յետ այսորիկ դարձեալ յայտնեաց»։ 13. Թղ. 62ա։ «Շաբաթ աւր։ Սաղմ. ԿԶ. Կց. Աստուած մեր ողորմեա։ Ընթ. ի Գործոց առաքելոց. Եւ ի ձեռս առաքելոցն լինէին նըշանք»։ - Անդ։ «Յակորու առաքելոյ ի Կաթ թ. Զի՞նչ աւգուտ իցէ եղբարք իմ»։ - Թղ 62բ։ «Ալէլու. Սաղ. Ձ. ծնծացէք առ Աստուած աւգնական մեր է։ Աւետ. ըստ Յոհաննու. Եւ իբրեւ ճաշեցին»։ 14. Թղ. 63ա։ «Նոր կիւրակէին այս կանոն կատարի։ Սաղ. ԿԴ. Կց. Քեզ վայելէ աւրհնութիւն։ Ընթ. ի Գործոց առաքելոց Յարուցեալ ոմն»։ - Թղ. 63ա։ «Յակովրու առաքելոյ ի Կաթ. թղթ. Մի՛ բազում վարդապետս լինել»։ - Թղ. 64ա-բ։ «Ալէլու Սաղ. ՃԽԵ. Գովեա Երուսաղէմ զտէր։ Աւետ. ըստ Յոհաննու. Ի սկղբանէ էր բանն»։ - Թղ. 65ա։ «Նոր կիւրակէի երեկունն ժողովին ի դուռն եկեղեց(ւ)ոյն, եւ արձակմանն կարդան. Աւետ. ըստ Յոհաննու։ Եւ յետ ութ աւուրն»։ Թղ. 65բ-79բ կը շարունակուին՝ Ճաշոցէն հետեւեալքն՝ ընթերցուածներով եւ աւետարաններով։ Թղ. 65բ։ «Յուն(ու)արի ԺԱ. Պետրոսի եւ Աբիսողոմի։ Սաղմ. Պատուական է»։ Թղ. 66բ։ «Նաւասարդի Ա. Յովաննու Մըկըրտչի։ Սաղմ. ՁԲ. Կց. Աստուած փառ»։ Թղ. 67բ։ «Հոռի առաջին կիրակի Աշխարհամատրան. եւ այս կանոն կատարի. Սաղմ. ԿԵ. Կց. Յեկեղեցիս աւրհ»։ - Թղ. 68բ։ «Սահմի Լ. Սրբոյն Սարգսի եւ Բագոսի»։ Սաղմ. ՃԺԵ. Պատուական է առաջի Տեառն»։ - Թղ. 69բ։ «Տրէ ԺԱ. Սրբոյն Ներսեսի եւ Խաթայ. Սաղմ. ՃԼԱ. Կց. Քահանայք քը զդ»։ - Թղ. 70ա։ «Քաղոց Բ. Յիզտբուզտի. Սաղմ. ՃԺԷ. Պատուական է»։ - Թղ. 71ա։ « Մեհեկի Ե. Սրբոյն Քրիստափո(ր)եա Սաղմ. ՃԺԷ. Պատուական է առաջի»։ Թղ. 72բ։ «Սեկտեմբերի ԻԲ. Սրբոյ փոկասու հայրապետին. Կց. Պատուական։ Սաղմ. Հաւատացի զոր եւ»։ - Թղ. 73բ։ «Հոկտեմբեր ԺԶ. Ղենգիանոսի հարիւրապետին. Կց. Ջերկիւղածս իւր փառ։ Սաղ. ԺԶ»։ - Թղ. 74բ։ «Նոյեմբեր ԻԲ. Սրբոց առաք. Շմաւոնի եւ Յակովբայ. Կց. Ընդ ամենայն երկիր։ Սաղ. Երկինք պատմեն զփառս»։ - Թղ. 76ա։ «Դեկտեմբեր ԺԵ. Սրբոյն Յակոբա(յ) Մեծբնա(յ) հայրապետին եւ Մարութէի մեն. Կց. Քահանայք քո։ Սաղ. ՃԼԱ» Թէ այս սրբոց ասներուն այօտեզ կարգուելուն պատճաոն եւ թէ՛ ինչպիսի՛ Ճաշոցէ մը առնուած ըլլալն ինձ անյայտ է։ Արդեօք իբրեւ անշա՞րժ տներ նկատուած են՝ յիշեալ ամսոց օրերուն հետ կապուած, թէ պարդ զուդադիպութեամբ Մաշտոցիս գրութեան կամ լաւ եւս անոր իրբ դաղափար եղող Ճոչոցի տարեթուին արդիւնք։ Յամենայն դէպս ուշագրութեան արժանի են։ 15. Թղ. 77ա. «Կանոն հաղորդ տալոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 31)։ 16. Թղ. 80ա։ «Կանոն Մկրտութեան առնել»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 28)։ 17. Թղ. 89բ։ «Կանոն պսակ առնել»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 29)։ 18. Թղ. 96ա։ «Կանոն պսակ վերացուցանելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 30)։ 19. Թղ. 92բ։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ յաւուր մեծի Յայտնութեան § ե ա ռ ն»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 37)։ 20. Թղ. 109բ-154բ։ Դարձեալ Ճաշոց, այսինքն բուն բարեկենդանէն սկսեալ մինչեւ վեցերորդ կիւրակէի ճաշու ընթերցուածքն, այսինքն մէկ մէկ մարգարէական, մէկ առաքելական եւ մի մի ալ աւետարան։ 21. Թղ. 154բ։ «Կանոն զամենայն վախնանեալ տղայսն հաւատով առ տէր յուղարկեալ։ Ասեն գուբղայս Դ. Առ քեզ տէր համբար։ Առ քեզ տէր կարդացի։ Ի քեզ տէր յուսացայ։ Ցնծացէք։ Կանոնագլուխ Դատեայ։ Շարական յառջի ձայն։ Քարոզ. Վասն ի վերուստ։ Աղաւթք. Սուրբ ես տէր Աստուած մեր որ բնակեալդ ես ի յերկինս»։ - Վերջ Թղ. 172բ։ 22. Թղ. 173ա. «Կանոն զառմտիս աւրենելոյ՝ սերմանց, շեղջի եւ հնձանի։ Սաղմ. նց. Հովիտք բագում արասցեն ցորս Լնորոգողէն գրուած)։ - Վերջ Թղ. 176ա (թերի) (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 27. Թղ. 74բ2-77ա2) 23. Թղ. 176ա։ «Գանձ թաղման (նորոգողի գրչութեամբ). Լացէք այսաւր եղբարք եւ ողբացէք որ զիս ի յայս հանապարհս լաղարկէք»։ - Վերջ Թղ. 177բ։ «Զհողս ի վեր իմ դուք ծածկեցէք, եւ դուք բարով կացէք մնացէք։ Ողորմեայ մեզ տէր Աստուած մեր»։ 24. Անդ (առանց խորագրի և անանուն)։ «Մինդ ի յէէն բանդ որ ի Հաւրէ՝ յոր ծագիս փառաւք ի յերկրէ»։ - Վերջ Թղ. 178բ։ «Գաբրիէլեան փողն ահեղ գոչէ, զննջեցեալսըն զարդուցանէ. զհողացեալ բնութիւնս...։ (թերի կը մնայ)։

Content