323

ՄԱՇՏՈՑ Դ

ՈԿԵ = 1216 - ՈԿԵ = 1216

ID

Number

323

Old record number

199

Title

ՄԱՇՏՈՑ Դ

Start date

ՈԿԵ = 1216

End date

ՈԿԵ = 1216

Date details

ՈԿԵ ( = 1216)։։ - ԳՐԻՉԸ Ստեփանոս (տես յիշտկ.)։

Copy place

Պայաս գիւղ։

Reference

Type

Number of pages

24

Dimension

23x16 (16,3x 11)

Layout

երկսիւն, իւրաքանչիւրն 16,3x 5։

Writing details

բոլորգիր մարմնեղ եւ ընտիր։

Codicology

42, իւրաքանչիւրն 8 թուղթք։ Թերբահամարները ստորին լուսանցքին մէջտեղը նշանակուած են։

Principal subject

Subject details

Թեւոք դեղնորակ եւ ողորկ, բայց դիւրաբեկ։

Number of lines

Binding

փայտեայ կաշեպատ՝ շագանակագոյն, պարզ զարդերով։ Կողերը ներսէն կարմիր դիպակով պատեալ են, կապոյտ ծաղիկներով. որոնց վրայ կան ներմակ եւ կապոյտ թելերով կլոր զարդեր, իւրաքանչիւր կլորի մէջ խաչ, որու չորս թեւերուն մէջ ներմակ թելով գրուած են Տբ, Ած. 6ս, Քս. Իւրաքանչիւր չորս կլորի մէջ եւս կան խաչի զարդեր, թեւերուն մէջ ունենալով փոքրիկ ծաղիկներ։ Այս երկու դիպակի կտորները կրնան նմոյշ հանդիսանալ սրբազան զգեստներու նիւթին։

State of preservation

բաւական լաւ։ Թղ. 1-2, 188-180, 300, 324-324, եւն ստորին լուսանցք եւ լուսանցաքղանցք հերձոտեալ են։ վերջի կազմողէն. Թղ. 275-278 ներքին լուսանցք թեթեւ կերպով հեղուկէ մը այրած են. իսկ կողերու գոցելու մասը կոճակներով ի միասին փրթած են։ Կը պակսին սկիզբէն 4 թուղթք, 3 թուղթ ընդ մէջ Թղ. 309-310ա, 2 թուղթ ալ ընդ մէջ Թղ. 322-323ա։

Copyist

Owner

Commanditaire

Illuminator

հաւանօրէն գրիչը։

Binder

անյայտ։

Parchment flyleaf

չունի։

Lettrines

բազմաթիւ են, երկագոյն, մեծ, թոչնագիր։ Ուշագրաւ են Թղ. 2ա1, 189ա, գեղեցկագուագ ի գլխագիրները, որ ամբոդչ երեսի երկայնութիւնը գրաւած են Թղ. 144բ. մարդաղէմ Զ, որ աջը - երեք մատները րաց ունելով - դէպի դուրս կարկառեր է օրհնութեան ձեւով, եւ Թղ. 200բ1, 237ա2, բազմաթիւ թոչուններէ ձեւացած Ած եւ Ար տնագլուխները եւ Թղ. 279բ1 արծուակերպ մեծ Գ։

Initials

Marginal illuminations

բազմաթիւ են, ոմանք երկագոյն, եւ ոմանք միագոյն։

Images

չկան։

Canon tables 1

եւ

Canon tables 2

2 հատ (տես Թղ. 1ա, 188) եռագոյն են՝ այսինքն թաւշի նման մութ կարմիր, մուր կանաչ եւ կապոյտ. հանոյատեսիլ է վերջինը -

Title text

սեւ են եւ մանրագիր, նոյնպէս խրատագիրք։

Blank pages

Թղ. 187ա2, 194ա2, 324բ, ուր սակայն ետքէն կցկտուր խօսքեր գրուած են։

Colophon

բազմաթիւ են, գլխաւորապէս։ 1. Ի վերջ վարդավառի աղօթքին (Թղ. 323ա1) գրչէն, այսպէս. «Փառք անսկիղբն, եւ անժամանակ անքակ, եւ անորակ աներբն եւ անուստեք, անյաւդ եւ անշաղակապ, անջատելի եւ անպարոյր, անհաս եւ անքննին, համագոյ եւ համապատիւ, եռակի եւ եղակի տէրութեանն Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոզւոյն սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամ։ «Խնամաւք բարերարին Աստուծոյ սկըսա(յ) եւ ներելով նորին կատարեցի զաւրհնութիւնաբեր ցուցակս որ է բուրաստան ամենայից կանաչացեալ բողբոջիւք երփն երփն երանդաւք սաղարթափթիթ տերեւաւք, զանազան գունաւք և բազմապայծառ ծաղկաւք, զոր յաւրինեաց մեզ սուրբ հայրն եւ երանելի նգնաւորն Մաշդոց։ «Ի թուականութեանս հայոցի։ ՈԿԵ (1216)։ Ի կաթողիկոսութեանն՝ տեառն Յոհաննիսի, եւ ի ժամանակս քրիստոսապոակ թագաւորին Հայոց Լեւոնի։ Ի ծովեղերս ովկիանոսի։ Ի գաւառս ոը Ճկեր անուանի։ Ո գեաւղս որ Պայաս կոչի։ Ընդ հովանեաւ ամենաւրհնեալ մաւր յուսցլ Աստուածածնիս (եկեղեցի) եւ ասսսոսոսոյամս յորում տէրամբ յաղթող թագաւորն Հայոց Լեւոն էառ զԱնտիոք զմեծ մայրաքաղաքն Ասորւոց։ «Եւ արդ ես Ստեփանոս դատապարտեալ մեղաւք, ցանկացող եղէ այսմ աւրհնութիւնաբեր տառիս, եւ ստացա(յ) զսա ի վայելումն անձին իմոյ եւ ի յիշատակ մեղուցեալ հոգւոյ իմոյ։ «Արդ աղաչեմ և յերեսս անկեալ արտասուալից պաղատանաւք հայցեմ ի ձէնջ, ով աստուածասէր հարք իմ եւ եղբարք եւ սիրելի մանկունք։ Որք ընթեռնոյք կամ ընդաւրինակէք եւ կամ ուսանիք վշտակցաբար սիրով հայցեցէք ի Քրիստոսէ զթողութիւն մեղաց ինձ եւ ծնաւղաց իմոց եւ եղբարց եւ քերց եւ ամենայն ազգականաց իմոց։ Եւ Քրիստոս Աստուած զձեր յանցանսն թողցէ, եւ ինքն եղիցի աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն։ Խոշորութեան գրոյս եւ սխալանացս, եւ եթէ այլ ինչ պատճառ կայ անմեղադիր լերուք աղաչեմ, զի աւրինակ ոչ ունէի ըստ կամաց. եւ գրչի մեղաւորիս թողութիւն խնդրեցէք, եւ դուք թողութիւն արարէք, եւ Աստուած զձեր յանցանսն թողցէ, և նմա փառք յաւիտեանս. ամէն»։ Յիշատակարանիս ստորոտը կայ (կարմիր դեղով եւ մէջ ընդ մէջ փոքր սեւագիրներով) բուն գրչէն ծածկագրութիւն մը (որուն 3րդ եւ 4րդ տողերը փոքր ինչ եղծուած են), այսպէս. «ՐՌ։ ԴՌ։ ե։ ԸՌ։ ա։ ԴՃ. Զ8։ ԲՌ։ ԲՃ։ է։ ԹԺ. ա։ ԷՌ։ ԶՃ։ ԵՌ։ ԵԺ. ա։ ռ։ ա։ ԹՌ։ ԵՌ. ԲԺ։ ԲՌ։ ԴՌ։ ԶՃ։ ԲՌ»։ Որուն ներքեւ գրուած է այսպէս. «Որ կարմրադեղովն է եւ թուագլուխն ունի սգից համարուն դիտ, եւ որ սեւադեղովն է զնոյն գիր առ եւ անաշխատ ընթեռնուս»։ Լուսանցքինասաատացո մէկը գրած է. «Եւ անարժան ԲՌ. ԴՌ. Ե. ԸՌ. ա. ԴՃ. Զ8. ԲՌ. ( = Ստեփանոս) եպիսկոպոս կամաւքն Աստուծոյ եւ ողորմութեամբ սկսայ եւ գտայ ղփակ դիրս զայս. զթուխ գիրն եւ զկարմիրն». սակայն տուած լուծումնագիրը դրժբաղդաբար եղծուած է եւ անընթեռնլի դարձած. այլ կարդալու է - բազմապատկելով յաջորդ նշանագիրը՝ նախորդով, եւ ելած գումարը այբուբենի այսինչ կամ այն տառին վերածելով - որով լինի. «Ստեփանոս մեղաւոր ծառա Քրիստոս(ի)»։ Նոյնէն կայ (Թղ. 324ա1) ուրիշ տեսակ ծածկագրութիւն մ'ալ, դնելով հայկական նշանագրերուն վրայ կէտեր - որպէս տասնականներ - եւ անոնցմով բազմապատկել ըստորակայ տառերը Ռ։ Ռ։ Ժ՝։ Ռ՝։ Ռ։ Ճ։ Ռ. Ճ։ Ռ։ դ։ Ժ։ ա։ Ռ։ Ռ։ ԵՃ։ Ռ։ Ժ։ Ճ։ Ճ։ Ճ։ Ժ. Ճ։ Ռ։ Ճ։ ե։ ա։ Ճ։ Ժ. Ճ. ե։ Ժ. ա. Ռ. Ճ։ Ռ։ Ժ։ Ռ». Որոնց ընթերցման մասին ապա կը յարի ոտանաւոր յարասութիւնս. «Թէ ես քպից դիտուն։ Դու կարդա զինքս սիրուն։ Ապա թէ չես այր իմաստուն։ Աշխատ առնես զանձնդ ի բուն։ Իբրեւ ի ծով անկնիս յանհուն։ Վտանգիս յալեաց տարաբերուն։ [շրջիս] հեղձիս յալեկոծուն։ Բարեկամ մի լինիս նման բլուն։ Իրաւք ի քուն աչաւքտ արթուն, ... նման գիշեր հաւուն։ եւ... աւք զաւրաւոր բազմաբեղուն։ Կանուի յառնէ մէջ գիշերոյն։ Գոչէ գաբրիէլեան նը ման փողոյն։ Ջարթուացանել զմարդի ի հեշտալից թմբիր քնուն։ Զձայն քաղցրիկ ածէ առաւաւտուն։ Գուշակէ զգալն լուսոյն։ Սիրելի գնալ երանհոգի քուն։ Քան աշխատիս նման իշուն։ - Աղաչեմ չլինիլ մեղադիր»։ Իսկ ծածկագրութեան ընթերցումն շատ պարզ է, եւ է հետեւեալն. «Քրիստոս որդի Աստուծոյ ողորմեա ինձ մեղաւորիս» (իմա գրչիս)։ 2. Ապաշխ. արձակելոյ կանոնին վերջը (Թղ. 159բ2.) Դարձեալ գրչէն այսպէս. «Զմեղաւոր գրողս զՍտեփանոս յիշեա ով սուրբ ընթերցող եւ Աստուած քեզ յիշեսցէ»։ Նոյնէն եւ նոյնպէս յանուանէ յիշուած որպէս աշխատող տես նաեւ Թղ. 313բ1։ Որով յայտնի կ'ըլլայ, թէ Ստեփանոս միայն ստացող չէ մատենիս, այլ եւ բուն գրիչ 3. Թղ. 51բ2. Կայ տարբեր բոլորգրով, այսպէս. «Աղաչեմ զամենեսեան որք ընթեռնոյք կամ ընդաւրինակէք, զկին ոմն անուն Շուշան թադ. յիշեցէք ի Քրիստոս, եւ Աստուած զձեզ յիշեսցէ, եւ նմա փառք յաւիտեանս, ամէն։ ամէն»։ Կա՛մ բարերար եւ կամւզրչին աղդական մըլլալու է յիշատա4. Թղ. 187բ. Կայ (խոչոր եւ տգեղ բոլորգրով) կազմողէն, այսպէս. «Արդ ես ի սրտէ խոցեալս և նուաստս յամենայնի սուտանուն կը. յարեւելից։ Որ լուսոյ հետեւեցայ դարձեալ խաւար գուշակեցա ձեռնայ դործեցի ըստ իմում կարի. ի խնդրոյ հեղայհոդի եւ պատուական քահանայի Յոհանիսի եւ քրիստոսաբաշխ զաւակաց իւրոց՝ Գրիգորի եւ Մարտիրսսի. զոր Տէր Աստուած խաղաղութեամբ եւ աղաւթիւք վայելել տացէ։ Եւ որք ընթեռնուք կամ կարդալով կամ աւրինակելով զսայ, յիշեսցուք զպատուէլի քահանայն զՅովհաննէսն եւ զաւակսն իւր ընդ նմին եւ զանարժանս զկազմող սորին, եւ ըզծնողսն իմ, եւ զջրայխեխդ քոյրն իմ զԹան, Տիկինն յիշեցէք առ Քրիստոս եւ Տէր ողքըմի աս(ա)ցէք սրտի մտաւք. եւ Քրիստոս յիշողացդ ողորմեսցի առ հասարակ ամէն։ Ձեռս երթայ գիրս մնայ. ով որ զայս դիրս կարդայ Տէրն ողորմի ինձ եւ նորայ ամէն» 5. Թղ. 45բ1 (ստ. լուս. վրայ) կայ խոչոր նոտագրով վերջին ստացողէն. «Թվ. ՋԽԸ ( = 1499) Ստեփանոս եպիսկոպոս Գաղատիացոց էառ զվանքն (վարն ալ իրարանցուած մեծ մենագրերով) ՍՓ» ստորագրութիւնը։

Informations

. Ձեռագիրս 1756ին մտեր է հաւաքմանս մէջ։ Վ. Հ. Գէորգ Վ. մեր ստացած է յԱնկիւրիա, եւ անտի յղած ի Վենետիկ յիշատակ Մայրավանացս։ Մատեանս է Մաշտոց լիակատար, որ բացի 41 կանոններէն կը պարունակէ նաեւ Ջերմնոտի, Այսահարի, Պենտակոստէի եւ Վարդավառի Աղօթքները, հետեւեալ, կար 1. Թղ. 1ա-բ1։ «Քահանայաթաղ է ու մաշտոց է. կաթողիկէ եկեղեց(ւոյ)»։ «Այս ինչ կարգեալ կայ ի նոր ցուցակիս» (այսինքն ցանկ կանոնաց, որ կը սկսի Հիմնարկէքով, եւ կ'աւարտի Վարդավառի Աղօթքով)։ 2. Թղ. 1բ2։ «Յոհաննու Մանդակուն(ւ)ոյ Հայոց կաթողիկոսի, ասացեալ վասն հիմնարկութեան կաթողիկէ եկեղեց(ւ)ոյ. ժողովեալ աստուածայնոյ քահանայապետին զսրբազան դաս պաշտաւնէիցն, եւ երթան ի տեղին (ընտրեալ բառը դուրս թողուած է) ըստ արժանին. եւ բերին չափաւոր քարինս ԺԲ անկոփս եւ անտաշս. եւ ասեն սաղմոս Դ. ի բիւ»։ - Վերջ (կանոնիս) Թղ. Կանոնս - խրատագիրներով հանդերձ համաձայն կ'ընթանայ Ա. Մաշտոցին (§ 1. Թղ. 1ա1-9բ1), միայն հետեւեալ ընթերցուածներն աւելցուած են. Թղ. 4բ1։ «Ընթ. ի Զաքարիա մարգարէէ. Ամբարձի զաչս իմ»։ - Թղ. 5բ1։ «Ընթ. Յանգէէ մարգարէէ. Եւ արդ զաւրացիր»։ - Թղ. 5բ2։ «Պաւղոսի առաք ի Կորնթ. թղթոյն. Եղբարք Աստուծոյ դործակից եմք»։ Այսպէս նաեւ յաջորդ կանոններէն անոնք՝ որոնք ընդհանբապէս նոյն են Ա. Մաշտոցի հետ՝ մասնական յաւելուածները միայն կը ցանկենք, աւելորդ կրկնութիւններէ խուսափելու համար։ Իսկ սոյն Մաշտոցիս խրատագիրներում ետքէն ներմուծուած բառացի եւ բացատրբար եղած այլափոխութիւնները զգալի ընելու համար ընթերցողին՝ պիտի նոտրագրենք։ 3. Թղ. 9բ2։ Բ «Կանոն եկեղեցի աւրենել։ Իսկ ի նաւակատիս եկեղեց(ւ)ոյ, յերեկորեա(յ) հսկումն լինի, միանգամայն միաբան ուխտիւն մինչեւ յառաւաւտն ի նմին տեղւոջ. եւ ապա յերրորդ ժամու ժողովէ եպիսկոպոսն զբազմութիւն ուխտին, եւ կան ի մէջ եկեղեցւոյն ամենեքեան միաբան. եւ այս կանովն կատարի. Սաղմոս ԻԵ. Կց. Տէր սիրեցի զվայելչութիւն։ Ընթ. Յառակաց. Իմաստութիւն շինեաց իւր տուն»։ - Վերջ Թղ. 29բ2։ «Ապա պատարագ մատչի, եւ ուր աւր նաւակատիս կատարեսցեն ուրախութեամբ»։ (Մնացեալը տես Ա. Մաշտ. § 2. Թղ. 9բ1-28բ2)։ Կանոնիս մէջ աւելցուած են հետաղայ ընթերցուածները. Թղ. 10բ1։ «Պաւղոսի առաք. յԵբր. թղթ. Ուրախ լեր ամուլ»։ Թղ. 11ա2։ «Ալելու արուեստի։ Աւետ. ըստ Յոհ. Եղեն յայնժամ նաւ»։ - Թղ. 13ա2։ խրատագրին մէջ. «եւ լայնատարած երկնագունիւն»։ - Թղ. 19բ1։ «Ընթերց. երկրորդ քագ. Եւ եկն Գադ մարգարէ»։ - Թղ. 20ա1։ «Պաւղ. առք. յԵբր. թոթոյն ընթերցուած. Ունիմք մեք»։ - Թղ. 23ա1։ «Ալելու արուեստի։ Աւետ. ըստ Ղուկ. Եւ մտեալ շրջէր յԵրիքով»։ - Թղ. 29ա1։ «Ալելու արուեստի։ Աւետ. ըստ Յոհ. Ամենայն որ լսէ»։ 4. Թղ. 29բ2։ Գ. «Կանովն յորժամ նոր դուռն դնեն եկեղեցւոյ։ Հաստատեն ի տեղւոջ իւրում, եւ ասեն Սղ. ՃԺԷ. Խոստովան եղերուք Տեառն։ Եւ քարոզէ սարկաւագն։ Եկեալքս միաբան ի սուրբ կաթողիկէ աքաքելական եկեղեցիս, աղաչեսցուք զՄիածին Որդին Աստուծոյ զՏէրն։ Եւ միաբան ամենեքեան ասեն ԺԲ Տէր ողորմեա։ Եւ ասեն զաղաւթս զայս. Տէր Աստուած ղարդարիչ եւ նորոգիչ քոց արարածոց»։ Թղ. 30բ1։ «Եւ ապա տեառնագրէ սուրբ միւռովնաւն զդուռն, եւ զսեամսն, եւ զբարաւորն, եւ ասասցէ. Աւրհնեսցի աւծցի եւ սրբեսցի դուռնս այս յանուն Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ այժմ։ Եւ քարոզէ սարկաւագն. Խնդրեսցուք հաւատով։ Եւ ասէ զաղաւթս. Ընկալ Տէր զաղաչա։ Եւ աւրհնութիւն եւ փառք»։ (Ընդդծուած մասերը չունի Ա. Մաշտոցը)։ 5. Թղ. 30բ1։ Դ. «Կանովն աւազան աւրհնելոյ, որ ունի սկիզրն մկրտութեան յաստուածային շնորհոն վերածնելոցն։ Վասըն զի դեռ չէ կատարեալ եկեղեցի, որ ոչ ունի զծնունդ որովայնի իւրոյ։ Եւ արդ այս է կարգաւորութիւնն»։ - Վերջ Թղ. 34ա2։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 4. Թղ. 29բ1-33ա1)։ Միայն Թղ. 33բ1. փոխ. Վասն ի վերուստի, ունի. Վասն խաղաղութեան ամենայն աշխարհի», 6. Թղ. 34ա2։ Ի. «Կանովն նաւակատեաց եկեղեցւոյ, պղծելոյ յանաւրինաց, եւ զշարժեալ սեղան վերստին հաստատել։ Մտանէ եպիսկոպոսն հանդերձ քահանայիւքն, եւ սարկաւագաւքն, եւ համաւրէն ժողովրդաւք, եւ հրամայէ զատակս եկեղեցւոյն լուանալ եւ զորմ՝ որչափ ձեռն հասանէ»։ - Վերջ Թղ. 42ա2։ «Իսկ զխոտեալ սեղանն յաջակողմեան դիցեն ի պէտս սպասու։ Եւ ութ աւր նաւակատիս կատարեսցեն»։ Ամբողջ կանոնս հմմտ. Ա. Մաշ. § 5. Թղ. 33աւ 10բ1. ի հարկէ բառական տարբերութիւններով երկուստեք։ Մաշտոցս ունի (փոփոխութեամբ) Թղ. 40ա1։ «Ալելուա. Սղ. ՁԶ. Հիմունք նորա ի լեառն սուրբ նորա սիրէ Տէր։ Աւետ ըստ Ղուկ։ Եւ մտեալ Յիսուս ի տաճարն»։ 7. Թղ. 42ա2, Զ. «Կանովն նկարեալ եկեղեցի աւրենել։ Յերեկորեա(յ) եսկումն լինի. եւ յերրորդ ժամուն կան ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ ասեն Սղ. ՃԺԸ. Երանեալ են ամբիծք ի ճանապա։ Եւ ելանեն ի բեմն քահանայքն, եւ ասեն զՏէր յերկնիցն ի բուն, եւ ապա ասեն զՍղ. ՃԺԲ. Աւրհնեցէք մանգունք։ Եւ Աւրհնութիւն եւ փառք. եւ տեառնագրեն զբոլոր եկեղեցին միւռոնաւ։ եւ քարողէ սարկաւագն. Վասն ի վերուստ խաղաղութեան։ Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Սուրբ ես Տէր եւ ի սուրբս հանգուցեալ»։ - Վերջ Թղ. 42բ2։ «Եւ ապա պատարագ մատչի»։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 6. Թղ. 40բ1)։ 8. Թղ. 42բ2։ ի1. «Կանոն հանդերձեղէն (եւ) սպաս աւրհնել։ Տանին յեկեղեցին առաջի բեմին»։ - Վերջ Թղ. 43ա2։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 7. Թղ. 41ա1)։ 9. Թղ. 43ա2. Է2. «Կանովն սկի եւ մաղզմայ աւրհնել։ Լուանան նախ ջրով եւ գին(ւ)ով, եւ ջնջեն սուրբ ջնջնոցիւք, եւ ասեն ձայնիւ զսաղմ. ԻԲ. Տէր հովուեսցէ զիս»։ Վերջ Թղ. 43բ2։ (Հմմտ. Ա. Մաչ. § 8. Թղ. 41ա1-բ2)։ 10. Թղ. 43բ2։ Ը. «Կանոն նորակերտ գրոց աւրհնելոյ։ Տանին յեկեղեցին ունելով սարկաւագն ի վերայ բազկացն։ Եւ ասեն ի թիւ զՍղ. ՀԷ. Նայեցարուք ժողովուրդք իմ յաւրէնս իմ։ Մինչեւ ցայն վայր՝ հորդան ետ որպէս խաշին ժողովրդեան»։ - Վերջ Թղ. 44բ1։ (Հմմտ. Ա. Մա,. § 9. Թղ. 41բ142բ1)։ Մաշտոցիս մէջ զեղջուած են «եւ հանեն ի բեմբն» բառերը. իսկ «Գ Տէր ողորմեա»ին փոխանակուած են «ԺԲ Տէր ողոր11. Թղ. 44բ1։ Թ. «Կանովն ժամահար աւրհնելոյ։ Տանին յեկեղեցին առաջի բեմին։ Եւ լուանան նախ ջրով եւ ապա գին(ւ)ով. եւ մաքրեն սուրբ կտաւով։ Եւ ասեն Սաղմոս ՂԵ. Աւրհնեցէք զՏէր յաւրհնութիւն»։ Վերջ Թղ. 46ա1։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 10. Թղ. 42բ1-43բ2)։ Միայն թէ փոփոխուած է Աղօթքէն վերջ (Ա. Մաչ. Թղ. 43բ2) երատագիրը։ 12. Թղ. 46ա1։ Ժ. «Կանոն խաչլուա(յ) առնելոյ. բժշկութիւն ամենայն բնութեանց, տնկոց, պտղոց, բուսոց, հաւտից եւ ամենայն վտանգաւոր նեղութեանց։ Ասի Սղ. Դ. Նշանեցաւ առ մեզ լոյս երեսաց քոց։ Ընթ. երկրորդ թագաւորութենէն. Եւ ասեն արք քաղաքին ցԵղիսէէ»։ - Վերջ Թղ. 48ա1։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 38. Թղ. 176բ2-1781։ Սակայն Աղօթքին վերջը դրուած «Եւ ապա ղխաչն անցուցեալ գջուրն» խրատագիրը՝ հոս դուրս ձդուած է) 13. Թղ. 48ա1։ ԺԱ. (Կանոն) «Աղաւր։ վասն երաշտի. Տէր Աստուած մեր որ յաղագս առ քեղ նախանձուն լուար մարդարէին»։ 14. Թղ. 48ա1-բ1։ ԺԲ. (Կանոն) «Աղաւթք որ պեղծ ինչ կերեալ իցէ. Տէր Աստուած մեր ի սուրբս հանդուցեալ եւ դովեալ մԻսրայեղէ»։ 15. Թղ. 48բ2։ ԺԳ. (Կանոն) «Աղաւրք որ (ի) կերակուր միայն պղծի. Տէր Աստուած մեր, որ գլխաւոր առաքելոյն քո Պեարոսի ի ձեռն տեսլեանն ձայնիւ աւրինադրեցեր»։ - Վերջ Թղ. 49ա1։ (Հմմտ. Ա Մաշտ. § 40. Թղ. 179ա1-179ա2)։ 16. Թղ. 49ա2։ ԺԴ. (Կանոն) «Աղաւք։ երդմնահարաց. Աստուած, որ զմարդոյ բընութիւն փոփոխական եւ տկար գիտես»։ Վերջ Թղ. 49բ1։ «Քանզի անուն քո աւրհնի եւ փառաւորի թագաւորութիւնդ Հաւր եւ Որդ(ւ)ոյ եւ Հոգւոյդ սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. Ամէն»։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 41. Թղ. 179ա2-179բ1)։ 17. Թղ. 49բ1։ ԺԵ. (Կանոն) «Չեռնադրութիւն անագանոսաց, որ կոչին գրակարդացք։ Ասի Սղ. ՃԺԸ. Երանեալ են ամբիծք ի ճանապարհի ի բուն։ Եւ ասէ զաղաւթս զայս ի վերայ նորա. Տէր Աստուած արարիչ եւ հաստատիչ բոլորովին եղելոցս»։ - Վերջ Թղ. 49բ2։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 42. Թղ. 179բ1180ա1)։ 18. Թղ. 49բ2։ Ժ2. (Կանոն), «նեռնադրութիւն սարկաւագ կանա(ն)ց, որ են սարկաւագուհիք։ Ասի Սղ. ԽԴ. Բղխեաց սիրտ իմ զբան։ Եւ ասէ ի վերայ նորա զաղաւթս Տէր բարերար եւ բազմագութ, որ արարեր զամենայն բանիւ հրամանաւ քով, եւ ի ձեռն մարմնաւոր տնտեսութեան Միածնի քո սըրբութեամբ հաւասարեցուցեր զարուն եւ զէգըն»։ - Վերջ Թղ. 50ա2 Այս կանոնս չկայ հնադոյն Մաշտոցին մէջ. հաւանօրէն կամ Ժ. դարէն շատ ետքը, այն է ԺԲ-ԺԳ. դարուն յօրինուած եւ ներմուծուած է Մաշտոցեերուն մէջ. եւ կամ աղօթքը կար, սակայն առանց եւ Ձեռնագրութիւն եւն, անյաջող խորագրին. դիտելով որ այդ Աղօթքին կամ Օրհնութեան մէջ բնաւ ձեռնադրութիւն չկայ, այլ լոկ աղերս մ'առ Աստուած, որպէս զի ընտրէ իր «աղախինն ի պաշտաւն պիտոյից եկեղեցւոյ»։ 19. Թղ. 50ա2։ ԺԷ. «Կանովն խաչ փոխելոյ խաւսերոցն յամուսնութիւն։ Ասեն Սղ. ՉԸ. Գաի զԴաւիթ ծառայ իմ, իւղով սրբով։ Եւ դնէ քահանայն զձեռն կուսին յերիտասարդին, եւ ասէ զաղաւթս զայս. Տէր Աստուած մեր, Աստուած յաւիտենական, որ զցրուեալս եւ զբացորոշեալս, եւ զանյայտս ժողովեալ զուգակցեցեր ի միաւորութիւն»։ - Վերջ Թղ. 51ա1։ «Եւ եղիցին քեզ ժողովուրդ և փառաբանիչ սուրբ Երրորդութեանդ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտե»։ կանոնս բոլորովին աննման է - իր համառօտութեամբ - Ա. Մաշ. § 20. Թղ. 78ա282ա1.ին, այսինքն «Պսակ աւրհնելոյ» եւ «Պսակ վերացուցանելոյ» կանոնին. կրճատուած են այնքան ընթերցուածներ, ևւետարաններ՝ սարօքն հանդերձ։ 20. Թղ. 51ա1։ ԺԸ. «Կանովն խիստ ամսոյ կամ այլ նեղութեան։ Ասեն զներքի Սիրեցին եւ զհարցն ի թիւ։ Եւ Աստուած յանուան քում կ։ Քարոզէ սարկաւագն. Աղաչեսցուք զմարդասէրն Աստուած զի դարձուսցէ զսրտմտութիւն բարկութեան իւրոյ։ Հայեսցի ի պաղատանս ծառայից եւ աղախնայից իւրոց։ Եւ գթացեալ ի մեզ տացէ ըզխընդրուածս մեր. եւ մի ի սպառ բարկասցի մեզ վասն մեղաց մերոց. այլ գթացեալ յարարածս իւր կեցուսցէ զմեզ շնորհաւք ողորմութեան իւրոյ ամենակալ Տէր Աստուած մեր կեցո եւ ողորմ։ Ճ Տէր ողորմեա։ Եւ ասէ զաղաւթս. Նայեա ի մեզ բազումողորմ Աստուած, քաղցը եւ անոխակալ»։ - Վերջ Թղ. 51բ2։ (Այս Կանոնս եւս չկայ Ա. Մաչտոցին մէջ)։ 21. Թղ. 52ա1։ ԺԹ. «Կանովն խաչ աւրենելոյ։ Բերեն յեկեղեցին եւ լուանան ջրով եւ ասեն ի թիւ զՍղ. Կ. Լուր Աստուած աղաւթից իմոց։ Դարձեալ լուանան գին(ւ)ով, եւ ասեն Սղ. ԿԳ. Լուր Աստուած աղաւթից իմոց յաղաչել ինձ առ քեզ»։ Վերջ Թղ. 65ա2։ «Եւ զմեզ արժանի արա փառաւորել զՀայր եւ զՈրդի եւ զսուրբ Հո»։ Հմմտ. Ա. Մաշ. § 11. Թղ. 43բ257բ1, միայն յաւելցուած և նԹղ. 52բ2. «Պաւղոսի առաք. ի Կորնթ. րղթոյն է ընթերց. Զի ճառ խաչին կորուսելոցն»։ Թղ. 58ա2։ Ազօրք. «Տէր Աստուած մեր դու պատուիրեցեր մեղ եւ ասացեր»։ - Թղ. 59բ2։ «Սաղմոս ՂԵ. Եցոյց Տէր զփրկ.»։ - Թղ. 60ա1։ «Ընթ. Ելից. Եւ արար Բերսէլբէլ զաշտանակն լուսոյ»։ - Թղ. 62ա1։ (փոխ.)։ «Ալելուա։ Սղ. Դ. Ի կարդալ իմում լուաւ»։ - Թղ. 63բ1։ Խրատադիրն հոս կրճատուած է եւ փոքր ինչ փոփոխուած։ 22. Թղ. 65ա2։ Ի. «Կանովն Տերունական աւրհնելոյ։ Ածեն զնուիրեալն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ առաջի սուրբ խաչին, եւ դնեն բամբակ եւ կարմիր նարաւտ, եւ ծածկեն կարմիր հանդերձ. բայց մատուսցեն զանարատն, եւ մի ակամա(յ) ինչ, զի ընդունելի լիցի Աստուծոյ։ Եւ ի դրան եկեղեցւոյ ասեն Սղ. ի թիւ ԼԱ. Երանի ում թողութիւն եղեւ մեղաց։ ԼԳ. Աւրհնեցից զՏէր յամենայն։ Ծ. Ողորմեաց ինձ Աստուած ըստ մեծի ող Եւ քարոզէ սարկաւագն. Ենդրեսցուք հաւատով։ Եւ Աւրհնութիւն եւ փառք։ Եւ ապա այս կանոն կատարի։ Սղ. ԺԸ. Կց. Յիշեսցէ Տէր զամենայն պատարագս քո եւ զուխտս քո ըն»։ - Վերջ Թղ. 69բ1։ «Հատուցանել ըստ իւրաքանչիւր գործոց։ Զի քեղ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ»։ Հմմտ. Ա. Մաչ. § 12. Թղ. 57բ1-62ա2։ Միայն ինչ ինչ բառերու եւ միեւնոյն սազմոսներու թուահամարները կը տարբերին հոս. եւ աւելցուած են Թղ 67բ2։ «Եւ քարոզէ սարկաւագն. Վասն ի վերուստ։ Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Ամենակալ Աստուած, փառաւորեալ ի վերնայնոց կարդապետութեանց եւ ի ստորայնոցս երկրպագեալ բանդ Աստուած»։ 23. Թղ. 69բ1։ ԻԱ. «Կանովն աղ աւրհնելոյ։ Ասի Սղ. ԿԶ. Աստուած մեր ողորմեա մեզ։ Քարոզէ. Լուիցէ Տէր ձայնի աղաչանաց մերոց։ Եւ ասէ զաղաւթս. Աւրհնեալ է Տէր Աստուած ամենակալ արարիչ ամենայն արարածոց»։ - Վերջ Թղ. 70ա1։ (Հմմտ. Ա. Մաչ. § 13. Թղ. 62ա2-62բ1)։ 24. Թղ. 70ա1, Իբ. «Կանովն հոգեհանգիստ առնելոյ կամ պատարագ մեռելոյ։ Ասի Սղ. ի թիւ ԼԱ. Երանի ում թողութիւն։ Եւ Աւրհնութիւն եւ փառք։ Ապա ասեն Սղ. ԼԶ. Մի՛ նախանձիր ընդ չարս։ ԼԵ. Տէր մի՛ սըրտմըտութեամբ։ Խ. Երանի որ խորհի ցացք, Աւրհնութիւն. Ես ասացի։ Շարական. Որ երկայնամիտդ»։ - Վերջ Թղ. 72բ1։ Հմմտ. Ա. Մաչ. § 14 Թղ. 62բ1-63ա2, երատա գրին (Թղ. 70ա1) մէջ փոխ. ԺԲ.ին՝ Ծ. Տէր ողորմեա եղած է։ - Թղ. 70ա2։ Աւելցուած է. «Ընթերցուած յԵրեմիա մարգարէէ. Տէր Աստուած ամենա կալ, Աստուած Իորայելի» 25. Թղ. 72բ1։ ԻԳ. (Կանոն) «Աւրհնութիւն սեղանոյ տեառնականի եւ պատարագի Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած ամենակալ»։ Վերջ Թղ. 73ա1։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 15 Թղ. 65ա2)։ 20. Թղ. 73ա1։ ԻԴ, (Կանոն) «Աւրհնութիւն հատի պատարագի. Գոհանամք եւ փառաւորեմք քքեք Տէր»։ աՎերջ Թքռ 74բ2։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 16. Թղ. 65ա-67բ1) Մաշտոցիս մէջ չկայ առանձինն Ժէ. Կանոնը, այն է «Աւրհնութիւն հատի մարտիրո27. Թղ. 74բ2։ ԻԵ։ «Կանովն զարմտիս սերմանց աւրհնել, զշեղջ եւ զհնձանի։ Սղ. ԿԴ. Կց. Հովիտք բաղում ար։ Ընթ. Յովելեա մարգ. Քաջալերեան երկիր»։ - Վերջ Թղ. 77ա2։ Ըստ ամենայնի հմմտ. Ա. Մաշ. § 36. Թղ. 173բ1176ա1։ Միայն Թղ. 74բ2. Յովելայ ընթերցուածը՝ Առակացէն առաջ դրուած է։ - Թղ. 75բ1։ Ունի. Ալելուա։ Սաղմոս Դ. Ի կարդալ իմում։ Աւետ. Մարկոսի, փոխ. «Սաղմ. Գ»ի եւ «Աւետ. Մաթէոսի»ին։ 28. Թղ. 77բ1։ ԻԶ. «Կանովն մկրտութեան յորժամ քրիստովնեա(յ) առնեն։ Նախ չէ պարտ յեկեղեցի թողուլ, այլ ձեռնադրէ յառաջ երեք շաբաթովք քան զմկրտութիւնն։ Որով զհաւատսն եւ զվարդապետութիւնն եկեղեցւոյ բաւականեսցի ուսանել ի վարդապետէն»։ - Վերջ Թղ. 90բ1։ «Եւ արժանաւորեա զսա փառաւոր արքայութեանդ. ըցմուտ եւ զել սորա պահեա ի ձեռն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, ընդ որում Հաւր եւ Հոգւոյդ սրբոյ վայելէ փառք»։ Ամբողջ կանոնս հմմտ. Ա. Մաշ. § 18. Թղ. 68ա1-76բ1։ Սակայն նշանակելի են քըլխաւորապէս հետեւեալ տարբերութիւնները Խրատագրոց մէջ, եւ յաւելցուած ընթերցուածքն եւ Աղօթք։ Թղ. 77բ2։ «Դարձեալ կրկնեն եւ երեքկնեն զնոյն սաղմոս եւ աւրհնութիւն եւ փառք»։ - Թղ. 79ա1։ «... եւ արժանաւորեսցէ վերստին ծննդեան, եւ ըցգեստու անապականութեան, եւ զուգաթըւեսցէ ընդ հաւատացեալս անուան իւրոյ»։ Թղ. 79բ1։ «Եւ ապա ասեն Սղ. ՃԻ. Ուրախ եղէ ես ոյք ասեն»։ - Թղ. 80բ2։ «Եւ ապա ասեն Սղ. Ղ. Ո բնակեալ ես յաւգնութիւն։ (Քարոզ). Եւ եւս վասն իջանելոյ ողորմութեան Աստուծոյ ի վերայ երեխայիս զՏէր։ Եւ ասեն. Գ Տէր։ Ի վերայ երեխային (լուս. «Դիր զաջդ ի վերայ գլխոյն») ասէ զաղ. Աստուած յաւիտենական զքեզ կարդամք»։ Թղ. 81ա1. (հրաժարման ձեւր փոփոխուած է այսպէս). «Այս անուն ծառայ Աստուծոյ հրաժարէ ի սատանայէ...։ Այս անուն հաւատայ ամենասուրբ երրորդութիւնն ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի սուրբ Հոգին»։ - Թղ. 82ա2։ «Եւ ասեն Սղ. ԻԸ. Կց. Չայն Տեառն ի վերայ ջուրց։ Ընթ. յԵս. մարգ. Ուրախ լեր անապատ»։ - Թղ. 85ա2։ «Եւ պատրաստ ունելով գիւղն սրբութեան։ Քարոզէ Եւ եւս վասն իջանելոյ եղս յայս շնորհք ամենազաւր Հոգւոյն սրբոյ զՏէր աղ։ Գ Տէր ող։ Եւ ասէ զաղաւթս. Տէր Աստուած, ամենակալ թաղաւոր»։ - Թղ. 90ա1 (Խրատագրէն) ցքւոս թողուած են սոյն նշանաւոր խօսքերը. «.. զդոյշ կա(ց)ցէ աղաւթից եկեղեց(ւ)ոյն պարապելով յամենայն ժամ հաղորդելով մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի»։ 29. Թղ. 90բ2։ Իի. «Կանովն պսակ առնելոյ։ Նախ պարտ է խոստովանութեամբ ըզվարս նոցա, եւ ըստ խոստովանութեանն արժանասցին աւրհնութեան։ Իսկ ի դուռն եկեղեցւոյն ասէ քահանայն զՍղ. ՃԻԳ. Ուրախ եղէ ես ոյք։ Եւ առեալ զձեռն աղճկանն տայ յերիտասարդն եւ կացուցանէ ընդ աջմէ նորա, եւ խրատէ յաստուածային պատուիրացըն։ Եւ ապա ասէ Սղ. ՃԺԷ. Խոստովան եղերուք Տեառն. մինչեւ ցայն վայր. բացէք ինձ զդրունս արդարութեան։ Եւ բացեալ ըզդուռն մտանեն յեկեղեցին, ասելով զՍղ. Ղ. Աղաղակեցէք առ Տէր ամենայն։ Ժամամուտ եւ շարական։ Եւ ասեն Սղ. Ի Տէր ի զաւ։ - Վերջ Թղ. 99ա2։ Մնացեալն հմմտ. Ա. Մաշ.։ Կանոնիս մէջ սակայն ներմուծուած են, Թղ. 96բ1։ «Ալէլուա Սղ. ՃԻԷ. Երանեալ է այր որ երկնչի ի Տեառնէ եւ գնա(յ) ի ճա։ Աւետարան ըստ. Յոհա. Եւ յաւուրն երրորդի հարսանիք էին»։ - Թղ. 97ա2։ «Քարոզէ. Վասն ի վերուստ։ Եւ ասէ զաղաւթս զայ. Փառք քեզ թագաւոր յաւիտե30. Թղ. 99ա2։ ԻԸ. «Կանովն պսակ վերացուցանելոյ։ Ասի Սղ. ԽԴ. Լուր դուստր տես խոնարհ։ Եւ ասէ զաղաւթս զ. Տէր Աստուած ամենակալ հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, ի քէն աւրհնեցան պսակք ծառայից քոց եւ աղախնայից»։ - Վերջ Թղ. 99բ2։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 20. Թղ. 81բ2)։ 31. Թղ. 99բ2։ ԻԹ. «Կանովն հաղորդ տալոյ։ Առնու քահանայն զփրկական խորհուրդն եւ խաչ առաջի եւ բուրվառ. եւ յերթալն ասեն զԱմբիծսն ի բուն»։ - Վերջ Թղ Հմմտ. Ա. Մաշ. § 21 Թղ. 82ա1։ Միայն ունի յաւելուած Թղ. 100ա1 (Աղաւթքը). «Տէր Աստուած ամենակալ, ամենագութ»։ - Թղ. 101ա2։ «Դարձեալ Յես. մարգարէէ. Եւ եղեւ յամին յորում»։ - Թղ. 103ա2։ (Վերջին Խրատ. մէջ)։ «Եւ ասեն զՀաւատամքն եւ զնորին աղաւթոն... եւ տայ զփրկական խորհուրդն, եւ ասէ. Լցաք ի բարութեանց քոց» 32. Թղ. 103բ1։ Լ. «Կանովն զամենայն վախճանեալս յղարկել ի Քրիստոս (ստ. լուց. Աշխարհաթաղ)։ Եւ երթան ի տեղի վախճանելոյն, եւ ասեն Սղ. ՃԽԲ. Կց. Հոգի քո սուրբ եւ բարի։ Աւետ. (ը)ս(տ) Յոհան. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ. Ես եմ հացն կենաց»։ - Թղ. 104ա1։ «Եւ բառնան եւ տանին ի դուռն եկեղեցւոյն եւ ի նանապարհին պաշտեն շարական. Յորժամ հարկանի փոխ։ Եւ ապա այս կանոն կատարի։ Սաղմոս Ծ. Ողորմեա ինձ Աստուած ըստ մե։ Եւ ապա ասեն կանոն զԵրկինք պատմեն, եւ զԴատ(ե)այն՝ ալելուաւ։ Աւրհնութիւն՝ Ես ասացի շարականաւ։ Քարոզէ սարկաւագն. Վասն ի վերուստ խաղ։ Եւ կարդան զաղաւթս զայս։ Աստուած յաւիտենական, անսկիզբն, անեղ»։ - Թղ. 106ա1։ «Ապա ասի Սղ. ԼԸ. Կց. Ահա չափով եդեր զաւուրս։ Պաւղոսի առաքելոյ ի Կորնթացւոց թղթոյն է ընթե. Եղբարք շընորհք ընդ ձեզ եւ խաղաղութիւն յԱստուծոյ Հաւրէ եւ ի Տեառնէ Յիսուսէ Քրիստոսէ։ Աւրհնեալ է Աստուած Հայր Տեառն մերոյ»։ - Թղ. 106բ2։ «Ալելուա. Սղ. ՃԱ. Տէր լուր աղաւից իմոց։ Աւետ ըստ Յոհան. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ. Ամէն ամէն ասեմ ձեղ ոչ կարէ»։ - Վերջ (կանոնիս) Թղ. Մնացեալն հմմտ. Ա. Մաշ. § 22. Թղ. 87ա1-94ա1, հետեւեալ յաւելուածներով։ Թղ. 109բ1։ «Եւ բառնան եւ երթան ի գերեզմանն. բայց ի նանապարհին ի պատշանաւոր տեղւոջ ընթեռնուն՝ Աւետ. ըստ Մաթէ. Այլ վասըն ժամուն այնորիկ»։ - Թղ. 109բ2։ «Աւետարան ըստ Ղուկայ. Մի երկնչիր հաւտ փոքրիկ»։ - Թղ. 110ա2։ «Աւետ. ըստ Մաթէ. Յայնժամ ցնծացաւ Յիսուս Հոգւովն»։ Թղ. 110բ2։ «Քարոզ։ Եւ ասեն զԱմբիծսն. Աւրհնութիւն. Ի նեղութեան։ Շարական. Ժամանակ դար։ Քարոզէ. Վասն հրաժարելոյ անձանց ննջեցելոց»։ - Թղ. 111ա1։ «Եւ ասէ զաղաւթս. Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած մեր»։ - Թղ. 112ա1։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Կորնթացւոց թղթ. Ապա եթէ Քրիստոս քարոզի»։ - Թղ. 112բ1։ «Ալելուա Սղ. ՃԽԱ. Չայնիւ իմով ես առ Տէր կ։ Աւետ. ըստ Յոհ Ամէն ամէն ասեմ ձեղ, եթէ ոչ հատն»։ 33. Թղ. 118ա2։ ԼԱ. (Կանովն կամ Այգալաց) «Իսկ յերկրորդում աւուրն գան ի գերեզմանն այգուցն եւ ասեն։ Սղ. ՃԻԹ. Կց. Եղիցի ականջաց։ Պաւղոսի առաքելոյ ի Կորընթացւոց թղթ. Սթափեցարուք արդարութեամբ»։ - Թղ. 119բ1։ «Ալելուա։ Սղ. ԻԹ (եւ վերեւ ՃԽԲ). Տէր լուր աղ։ Աւետ. ըստ Ղուկ. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ. Զգոյշ լերուք»։ - Անդ (բ2)։ «Քարոզ. Վասն ուղղելոյ։ Աղաւթք զոր ասացեալ է սուրբ հաւրն մերոյ Բարսղի կեսարու հայրապետի. Գոհանամք զքէն Տէր Հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ - Վերջ Թղ. 123ա1։ 34. Թղ. 123ա2։ ԼԲ. «Կանովն յոժամ տղայ վախնանի (կամ Տղայաթաղ)։ Տանին ի դուռն եկեղեցւոյն եւ ասեն Սղ. ԻԴ. Առ քեզ Տէր համբարձի։ Առ քեզ Տէր կարդացի։ Ի քեզ Տէր յուսացայ։ Աւրհնութիւն Ես ասացի։ Քարոզ. Վասն ի վերուստ։ Եւ ասէ զաղ. Սուրբ ես Տէր Աստուած մեր որ բնակեալդ ես յերկինս»։ - Թղ. 123բ1։ «Եւ ապա ասի Սղ. Ը. Կց. Ի բերանոյ մանգանց ստընդիացւոց։ Ընթ. Յես. մարգա. Ահաւասիկ Աստուած մեր յոր յուսացեալ էաք»։ - Թղ. 123բ2։ «Ի վարդապետութենէ սրբոյն Գրիգորի Հայոց Լուսաւորչի. Եթէ մեք որ կենդանիքս մնացեալ իցեմք»։ - Թղ. 124ա2։ «Պաւղոսի առաքելոյ Յեբբայեցւոց թ. Այլ մատուցեալ էք ի Սիովն լեառն։ Աւետ. ըստ Մարկ. Եւ մատուցանէին առ նա մանկտի»։ - Թղ. 124բ2։ «Քարոզ. Վասն ուղղելոյ։ Եւ ասէ զաղաւթս. Տէր Աստուած թագաւոր յաւիտենից ընկալ»։ - Թղ. 125բ1։ «Ընթ. Յես. Մարգարէէ. Այսպէս ասէ Տէր. ոչ եւս եղիցի արդարոյն այսուհետեւ արեգակն ի լոյս տու(ը)նջեան»։ - Թղ. 125բ2։ «Ի վարդապետութենէ սրբոյն Գրիգորի. Ամենեքեան որ տեսանիցեն զարդարն»։ Ընթերցուածիս կը յաջորդէ անմիջապէս (Թղ. 126ա1) հետեւեալն. «Պատգամք ա՞յլուստեք. Արդ երանելի էք դուք (մանկունք) որ էք յարդարութեան։ Վասն զի հաւատք ձեր կատարեալ են, եւ յոյս ձեր ճշմարիտ է, սէր ձեր հաւատարիմ է, բնակութիւն ձեր յերկինս, կեանք ձեր ընդ հրեշտա՛կս, հանգիստ ձեր յեդեմական դրախտին. բազմակեանք ձեր ծաղկապայծառք, պարդեւք ձեր անպատումք, պատիւք ձեր անհամարք, ուրախութիւն ձեր հանապազորդ, պսակք ձեր անանց եւ փառք ձեր յաւիտեանք»։ Անանուն հատուածիս ծագումը շատ հին կ'երեւի վասն զի մարդարէական եւ առաքելական ընթերցուածներուն մէջ զետեղուած է. շատ ուշագրաւ է մանաւանդ եթէ անկնունք վախճանեալներու համար յօրինուած է այս հակիրճ պատգամը Թղ. 126ա2։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Գաղատացւոց թղթոյն. Զայս ասեմ ցորքան ժամանակս ժառանգն տղայ է»։ - Թղ. 126բ1։ «Ալելուա Սղ. ՂԱ. Բարի է խոստովանել։ Աւետ. ըստ Մա. Յայն ալցլց մատեան առ նա աշակերտքն»։ - Թղ. 126բ2։ «Քարոզէ վասն ի գիշերի։ Եւ ասէ զաղաւթս զ. Փառք քեզ թագաւոր անմահ»։ - Թղ. 127բ1։ «Եւ բառնան գնան ի գերեզմանն եւ ասեն զԱմբիծսն։ Աւրհնութիւն ի նեղութեան։ Եւ ապա ասեն. Դարձ անձն իմ ի հանգիստ քո։ Ընթ. Յես. մարգա. Ո՜վ են սոքա որ իբրեւ զամպս թռուցեալ են»։ Ի վերջ ընթերցուածիս (Թղ. 127բ2) կայ մնացեալ մասն վերն արտագրուած Պատգամներուն, միեւնոյն տիտղոսով, այսպէս. «Պատգամք Այլո՜ւստ. Արդ եւ դուք մանգունք էք լուսեղէն առագաստին։ Որդիք աւետեացն, եւ ժառանգք երկնից արքայութեան, քանզի պատրաստեալ է ձեզ հանգիստ յերկրին կենդանեաց, դրա՛խտն և բուրաստան, տնգաւե՛տս եւ մրդապայծառս, տերեւալի՛ցս եւ ծաղկահոտս, անուշահամս եւ ցանկալիս, սաղարթափթի՛թս եւ քաղցրաճաշա՛կս անանցք եւ անվախճանք, որ կայ եւ պահի ձեզ յաւուրն պարգեւաց պսակման ձերոյ, անդ ուր բանակք բիւրաւոր հըրեշտակաց են, դասք մարդարէիցն եւ գունդք առաքելո՛ցն եւ ժողովք մարտիրոսացն, եւ բաղմութիւնք երկնաւորացն, որոց հանդիսապետ եւ զաւրագլուխ Քրիստոս է թագաւորն յաւիտենից»։ Ո՞վ է արդեօք ասոր հեղինակը։ Գողտրիկ զգացմունքով ու աղու բարբառով դնացող մանուկներու հոդեկան վայելչութիւններէն ետքը՝ անոր վայելելիք ծաղկահոտ եւ մրդապայծառ դրախտն ու բուրաստանը նկարագրող հեղինակը։ Ոճը Ս. Եփրեմի յատուկ կ'երեւի. հաւանական է որ անոր ի վկայսն արեւելից ճառի ԻԴ. գլուխէն, այն է եօթն որդւոց Շամունէի նըւիրուած կտորէն առնուած ըլայ, որ տպագրութեան մէջ (տես Սոփ. Հայկ. Հտ. Ի. եր. 165) ընդհատուած Թղ. 128ա1։ «Պաւղոսի առաքելոյ Յեբրայեցւոց (թղթոյն). Արդ որովհետեւ մանգունք հաղորդեցան արեան եւ մարմնոյ»։ Թղ. 128բ1։ «Ալելուա Սղ. ԼԳ. Կարդացին արդարքն։ Աւետ. ըստ Յոհան. Եւ իբրեւ ճաշեցին»։ - Անդ (բ2)։ «Քարոզէ. Վասն ի գիչերի։ Եւ ասէ զաղաւթս զա. Տէր մեր եւ Աստուած Յիսուս Քրիստոս Միածին բանդ»։ Աղօթքէն ետքը (Թղ. 129ա2 Խրատ.)։ «Եւ ապա իջուցանեն ի հանգիստն ասելով Հաւատ ունելով։ Սղ. ՃԺԳ. Աւրհնեցէք մանգունք. Եւ զկնի Փառք ի բարձունս, զի մխիթարեսցին սիրտք սգաւորացն մխիթարական փառաց կցրդիւն։ Եւ ապա քարոզէ. Վասն քաւութեան եւ թողութեան հոգւոյ հանդուցելոյս»։ Թղ. 129բ1։ «Եւ ասէ զաղաւթս զ. Բարեբանեալ ես Տէր Աստուած ամենակալ»։ Թղ. 130ա2 (Խրատ.)։ «Եւ աւրհնէ զժողովուրդն եւ երբան ի տունս իւրեանց»։ 35. Թղ. 130ա2։ ԼԳ. (կանոն) «Իսկ յերկրորդում աւուրն գան ի գերեզմանն եւ ասեն Սղ. ՂԱ. Ո բնակեալ ես յաւգ։ Աւրհնութիւն Ի նեղու»։ Թղ. 130բ1։ «Եւ ապա այս կանոն կատարի. Սղ. ՃԺԳ. Կց. Եղիցի անուն Տեառն աւրհնեալ յայսմ։ Ընթ. Յառ. Արդարն եթէ հասցէ ի վախճանել»։ - Թղ. 130բ2։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Կորնթացւոց թղթ. Մին, տաղայն էի։ - Թղ. 131ա1։ «Ալելուա։ Սղ ԻԹ. Բարձր առնեմ զք։ Աւետ. ըստ Ղուկա. Ի նմին ժամու ցնծացաւ Յիսուս Հոգւովն սրբով»։ - Թղ. 131ա2։ «Քարոզէ. Վասն ուղղելո։ Եւ ասէ զաղաւթս. Փառաւորեալ է զեն ոո թագաւոր անմագ»։ - Վերջ Թղ, 36. Թղ. 131բ2։ ԼԴ. «Կանովն յորժավ կրաւնաւոր վախճանի (լուս. վրայ Կրաւնաւորաթաղ) մահուամբ, առ ի թաղումն աապէս յղարկեն։ Զսպեն զնոյն տիպ նովին սքեմով, բանկոնաւն այծէիւքն։ Եւ սաղմոսեն զԱմբիծսն։ Աւրհնութիւն Ես ասացի։ Քարոզ. Վասն ի վերուստ։ Տէր ողորմեա Խ։ Եւ ասէ զաղաւ. Բարերար Աստուած եւ ամենայն բարեաց առաջնորդ»։ - Թղ. 132բ2։ «Եւ ասեն Սղ. ՃԽԱ. Կց. Աղաղակեցի առ քեզ Տէր եւ ասացիՅեւ եսնա եւ»։ տ Թղ. 133ա1։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Կորնթացւոց Բ. թղթ. Եղբարք թէպէտեւ արտաքին մարդս ապականի»։ - Թղ. 133բ2։ «Ալելուա Սղ. ԺԶ. Լուր տէր արդարութեամբ եւ նայեաց ի խնդ։ Աւետ. ըստ Յոհաննու. Ես եմ հացն կենաց»։ - Թղ. 134ա1։ «Քարոզէ. Վասն ուղղելոյ։ Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Փառաւորեմք զանճառ բաբերարութիւնդ քո»։ Թղ. 134բ2։ «Բառնան եւ տանին ի գերեզմանն ասելով զվերին կանովնն։ Աւրհնութիւն Ի նեղութեան։ Քարոզ. Վասն գտանելոյ։ Եւ ասեն զաղաւթս. Ամենազաւր Տէր»։ - Թղ. 135բ2։ «Եւ ասեն Սղ. ողբաձայն ՃԺԴ. Կց. Դարձ անձն իմ ի հանգիստ քո։ Պաւղոսի առաքելոյ ի Թեսաղոնիկեցւոց թղթոյն. Եղբարք դուք ինքնին գիտէք»։ - Թղ. 136բ1։ «Ալելուա Սղ. ՃԺԵ. Հաւատացի զոր եւ խաւսեցա։ Աւետ. (ըստ) Յոհա. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ. Փոքր միւս եւս ժամանակ»։ - Թղ. 137ա1։ «Եւ ապա իջուցանեն ի հանգիստն, ասելով Հաւատ ունելով։ Եւ զկնի Փառք ի բարձունս։ Եւ ապա քարոզէ. Վասն ի վերուստ խաղաղութեան։ Գիտ յաշխարհաթաղն, եւ կարդա ազաւթք. Աստուած հողւոց եւ ստեղծիչ. եւ զփոխն. Արդ խնդր»։ Ստոր. լուս. վրայ կայ նոյն գրչութեամբ. «Զդերեղմանաւրհնէքն զհասարակացն արա»։ Այս եւ նախորդ երկու կանոններն Ա. Մաշտոցին մէջ առանձին 37. Թղ. 137ա1։ ԼԵ. «Կանովն ջուր աւրհնելոյ յաւուր յայտնութեան Տեառն մերոյ Յիսուս Քրիստոս։ Երթան ի ջուրն կցրդիւ եւ խաչ առաջի եւ բուրվառ եւ ժամահար, եւ ասեն Սղ. ԻԸ. Կց. Ձայն Տեառն ի վերայ ջուրց եւ Աստուած։ Ընթ. Յելից. Եւ խաղացոյց Մովսէս զորդիս Իսրայեղի»։ Վերջ Թղ. 148բ2 Հմմտ. Ա. Մաշ. § 29. Թղ.136ա1-1401։ Միայն թէ սոյն Մաշտոցիս մէջ (Թղ. 137բ2) աւելցուած է. «Ընթ. ի Յեսուա որդւոյ Նաւեա. Եւ եղեւ իբրեւ շուեաց ժողովուրդն»։ - Թղ. 140ա1։ «Ալելու արուեստի ՂԵ. Տէր թագաւորեաց։ Կամ Տեսին զքեզ ջուրք Աստուած տեսին զքեղ ջ։ [Աւետարան ըստ Մաթէոսի)։ նաւուրսն յայնոսիկ դայ Յովհաննէս Մկրտիչ»։ (Գլ. Գ. 1-12 համարներն աւելի)։ 38. Թղ. 149ա1. Լ2. «Կանովն մեծի հինգշաբաթուն զապաշխարողս արձակելոյ։ ժողովէ քահանայն զապաշխարողսն ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ ասեն գուրղայս Զ, ԻԴ. Առ քեզ Տէր համբարձի։ ԻԷ. Առ քեզ կարդացի։ Լ. Ի քեղ Տէր յուսացայ։ ԼԶ. Մի՛ նախանձիր ընդ։ ԼԵ. Տէր մի՛ սրտմտութեամբ։ Խ. Երանի որ խորհի յաղքա։ Աւրհնութիւն Ի նեղութեան։ Քարոզ. Վասն ի վերուստ խ։ Աղաւթք. Տէր Աստուած փրկութեան մերոյ ողո։ Ապա ասեն զՏէր ամենակալն շարականաւ։ Ամենակալ քաւեա։ Եւ ապա այս կանոն կատարի»։ - Վերջ 159բ2։ 39. Թղ. 159բ2. ԼԷ. «Կանովն մեծի հինգշաբաթին ոտնլուային ըստ որում ասացն Յիսուս թէ Աւրինակ մի ետու ձեզ։ Զոր արարեալ է Եփրեմի խորին Ասորոյ, զոր թարգմանեաց սուրբ դիտապետն հայոց մեծաց Գրիգորիոս վկայասէր»։ Թղ. 160ա1 (Խրատագիր), «Ի տասներորդ ժամուն զկնի կատարման սուրբ պատարագին, ժողովին ի գաւիթս եկեղեցւոյն, պատրաստ ունելով զոպաս լուացման խորհըրդոյն։ Եւ դնեն զսուրբ աւետարանն ի վերայ սեղանոյ առաջի եկեղեցւոյն, եւ զկենսակիր սուրբ նշանն՝ տան ի ձեռս քահանայի միոջ, հանդերձ մոմեղինաւք լուցելովք, եւ անուշահոտ խնկաւք։ Եւ ապա եպիսկոպոսն եւ կամ թէ այլ ոք ի գլխաւորաց երիցանց, իցէ քահանայ եւ կամ վանաց երէց, որում հաւատացաւ փառաւոր աւրն։ Սկսանի հանդերձ բազմութեամբն զյիսներորդ սաղմոսն. Ողորմեա ինձ Աստուած ըստ։ Եւ ի կատարման սաղմոսին քարոզէ սարկաւագն. Եւ եւս դոհութիւն եւ երկրպադութիւն մատուցուք Տեառն»։ Թղ. 160ա1։ «Եւ եպիսկոպոսն ասէ զաղաւ. Փառաւորեմք զքեզ Տէր մեր եւ փրկիչ Յիսուս Քրիստոս»։ - Թղ. 162ա1։ «Յետ այսորիկ կատարիչ գործոյն առեալ զուր արկանէ ի կոյնքն, եւ ասէ ձայնիւ զՍղ. ԻԸ Կց. Ձայն Տեառն ի վերայ ջուրց։ Ընթ. Յելիցն. Եւ խաւսեցաւ Տէր ընդ Մովսէսի եւ ասէ. Արա աւազան»։ - Թղ. 162բ2։ «Ընթ յերկրորդ թագաւորութենէն. Եւ արաք Քիրամ»։ - Թղ. 163ա1։ «Ընթ. ի Մնացորդացն. Եւ արար զծովն հալածոյ ի տասն կանկնոյ»։ - Թղ. 163բ1։ «Ընթ. Յես. մարգարէէ. Այսպէս ասէ Տէր. մի՛ երկնչիր ծառայ իմ Յակովբ»։ - Թղ. 163բ2։ «Պետրոսի առաքելոյ ի կաթողիկէից թղթ. Սիրելիք քանզի լաւ է բարեգործաց»։ - Թղ. 164ա2։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Կորնթացւոց թղթ Ոչ կամիմ եղբացք եթէ տգէտք իցէք»։ Թղ. 164բ1։ «Յովհաննու առաքելոյ ի կաթողիկէից թղթոյն ընբ. Սիրելիք սիրեսցուք զմիմեանս»։ - Թղ. 165ա2։ «Ալելուա Սղ ԻԲ. Տէր հովուեսցէ զիս։ Աւետ. ըստ Յոհա, Յառաջագոյն քան զտաւն զատկի»։ - Թղ. 105բ2։ «Քարոզէ սարկաւագն. Աստուած մեծ հղաւր եւ սքանչելագործ զաւրութիւն» (որ շատ կը տարբերի այժմուս երգուածէն)։ Թղ. 166բ1։ «Եւ ասէ զաղաւթս. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, Աստուած ճշմարիտ եւ սքանչելագործ»։ - Թղ. 168բ1։ «Եւ ապա մեկուսի ասէ զաղաւթս զայս ի վերայ ջրոյն. Քրիստոս թագաւոր յաւիտենական Աստուած Թղ. 169ա1։ Խրատ. «Եւ տեառնագրեն զջուրն եւ այնուհետեւ զգենուն ղենջակ, եւ եթէ եպիսկոպոս իցէ եւ կամ այլ ոք ի քահանայիցն եւ լուասցեն զամենեսեան, եւ սըրբեսցեն ղենջեկաւն. եւ խաչ առընթեր կացցէ, ի ձեռն քահանայի միոջ։ Եւ այլ քահանայքն երգեսցեն շարականաւք բուրմամբ խնկովք անուշիւք։ Եւ լուացեալքն երկիր պագցեն սուրբ նշանին, համբուրելով զաջ քահանային եւ զխաչն, եւ յորժամ կատարեոցի լուացումն ժողովրդեանն, ապա որ աւագագոյնքն են լուասցեն զքահանայն։ Եւ ապա զմնացեալն յաւետարանէն ընթեռնուն։ (Աւետ.) ըստ Յովհաննու. Եւ յորժամ լըւաց զոտս նոցա առ զհանդերձսն իւր»։ Թղ. 169բ1։ «Եւ քարոզէ սարկաւազն «Եւ եւս միաբան ամենեքեան գոհացարուք»։ - Թղ. 169բ2։ «Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Տէր Աստուած մեր որ ըստ բազում սքանչելաչործ,մարդասիրութեանդ քո»։ - Վերջ Թղ. Կանոնիս նոր թարգմանուած եւ Մաշտոցին մէջ ներմուծուած ըլլալու ակնյայտնի ապացոյցն այն է, որ Ա. Մաշ. Ոտնլուայի կանոնն ամենահամառօտ է, եւ գլխովին տարբեր ասկէ. այսինքն՝ մի մի Սաղմոսէ։ Ըոթերցուածէ, Աւետարանէ եւ Աղօթքէ կը բաղ կանայ, առանց ար եւ է նրատէ, Դլտելով որ կանոնիս թարդմանիչն Մեծ վկայասէրն է, կը հետեւի որ ժև. դարուն անցած է այն ի կարդ նորակարդ Մաշ40. Թղ. 171ա2։ ԼԸ. (Կանոն) «Քարոզ պատուիրանի (վարի լսց. Բեմբասացութիւն) զոր քահանայն զեկուցանէ ժողովրդեանն։ Առեալ զաւետարանն ի գիրկս իւր եւ կարկառեալ զձեռս իւր ասասցէ. Լուարուք ինձ որդեակք իմ եւ ես զերկիւղ Տեառն ուսուքա նեմ ձեղ աննախանձաբար»։ - Վերջ Թղ. 175բ1։ «Արդ զաւգուտն ձեր դուք տեսէք, ես անպարտ եմ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշ. § 34. Թղ. 169ա1-173ա1)։ 41. Թղ. 175բ2։ ԼԹ. «Եւ ապա կարդան զաղաւթս (ստ. լուս. վրայ «Ոտնլուային իրիկունն կարդայ»). Աւրհնեալ է ամենասուրբ Երրորդութիւնն ի բարձունս Հայր եւ Որդի եւ Հոգին սուրբ»։ - Վերջ Թղ. 180բ1։ Աղօթքս որովհետեւ կը պակսի Ա. Մաշտոցին մէջ, եւ Ճաշոցին մէջ Բարսղի խորագրուած է, կարծել կու տայ որ ի հնումն թարգմանուած չէր, եւ հետեւարար սա իսկ Գրիդոր Վկայասէր թարդմանած եւ ներմուծած ըլլայ Մաշտոցին մէջ։ 42. Թղ. 180բ2։ Խ. «Կանովն ապաշխարող առնել։ Երթան ի դուռն եկեղեցւոյն եւ ասեն Սղ. ի թիւ ՁԵ. Խոնարհեցո Տէր զունկըն քո։ ԽԱ. Որպէս փափագի եղջ։ Մ. Ողորմեա ինձ Աստուած ըստ։ ՃԽԱ. Ձայնիւ իմով ես առ Տէր։ ԻԲ. Տէր հովուեսցէ զիս։ ՃԻԱ. Ուրախ եղէ ես ոյք ասէին ցի։ Եւ քարոզէ սարկաւագն. Եւ եւս վասն խոստովանողիս այս անուան, որ հանդերձեալ է առնուլ զձեւ ուխտի Աստուծոյ. խնդրեսցուք յԱստուծոյ զի ընկալցի շնորհս ի Հոգւոյն սրբոյ, զի սրբութեամբ եւ անմեղութեամբ պահեսցէ զսա ամենակալ Տէր Աստուած կեցո եւ ող։ Ծ Տէր ող։ Եւ ասէ զաղաւթս զայ. Աստուած բազումողորմ որ գթածդ ես լամենեսեան»։ - Վերջ (կանոնիս) Թղ. 187ա1։ Ամբողջ կանոնս հմմտ. Ա. Մաշ. § 31. Թղ. 116ա2-156բ1։ Երկուստեք կան սակայն Սաղմոսներու, Ընթերցուածներու եւ Աղօթքներու անհամաձայնութիւններ։ Թղ. 183ա2 (ունի յաւելուածով)։ «Դարձեալ Յովելեա մարդ. Դարձարուք առ իս որդիք հեռացեալք»։ - Անդ։ «Ընթ. Յերեմիա մարգարէէ. Ողորմութիւնք Տեառն անսպառ են»։ - Թղ. 185ա2 (փոփոխ.)։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Տիմոթիա թղթոյն ընթե. Այլ դու ով մարդ Աստուծոյ» փոխանակ «Պետր. կաթողիկէից թղթոյն»։ Դարձեալ սոյն Մաշտոցս նուրս Թուեր ե և. Մաւտոցին (Թղ. 1ածաւ1ե6բն) նշանաւոր Խրատագիրներն եւ Աղօթքը՝ երեխայի, հրաժարման, հաւատոյ դաւանման, խոստովանութեան, արձակման ձեւին եւ քրիստոնէավայել կեան, վարելու համար տրուած հրահանգները։ Եւ այսպիսի յապաւումներ յայանի նշան են թէ ԺԲ. դարուն վերոյիշեալ բաներն այլեւս ի դործադրութեան չէին։ Կանոնս երկրորդ կազմի ժամանակ՝ ետեւ փոխադրուած է, վասն զի ցանկին մէջ ԼՋ. նշանակուած է։ Իսկ ժամատուն աւրհնելոյ կանոնը որ ե նշանակուած է կը պակսի, կամ լաւ եւս ինկած է ամբողջապէս։ 43. Թղ. 188ա1։ ԽԱ. «Կանովն յորժավ եպիսկոպոս կամ քահանայ կամ հայրապետ կամ ուխտի առաջնորդ վախճանի զայս կարգաւորութիւն արասցեն լուացման եւ պատանացն. եւ այլ կանոնեալ պայմանաւոր կարգացն զոր եդին սուրբ վարդապետքն մեր։ Առնու եպիսկոպոսն զրազմութիւն ուխտին եւ երթան նախ զհանգիստն պատրաստեն, քահանայքն ժողովրդովքն հանդերձ։ Եւ ասեն Սղ. ողբաձայն ՁԹ. Կց. Զգործս ձեռաց մերոց ուղիւղ արա Տէր զգործս ձ»։ - Վերջ (եօթնօրեայ կանոնիս) Թղ. 302բ1։ Առաջին աւուրն հմմտ. Ա. Մաշ. § 47 Թղ. 188ա1-228բ2։ Բացի Խրատագրոց մէջ երեւցող յապաւումներէն եւ ինչ ինչ փոփոխութիւններէն՝ կան կանոնիս մէջ նաեւ յաւելուած ընթերցուածներ, եւն, այսպէս Թղ. 192բ1։ «Պաւղոսի առաքելոյ Յեբրայեզւոց թղթոյն. Ունիմք այսուհետեւ եղբարք համարձակութիւն»։ - Թղ. 193ա1։ «Ալելուա. Սղ. ՃԼԱ. Յիշեա Տէր զԴաւիթ»։ Թղ. 193բ2։ «Աւետ. ըստ Յոհ. Ամէն ամէն ասեմ քեզ զի մինչ մանուկն էիր»։ - Թղ. 194ա1։ Խրատագրին կը յարի. «Եւ եթէ կրաւնաւոր իցէ իւր զգեստիւն պարտ է դնել։ Եւ ասէ զաղաւթս զա. Մատիցուք ճշմարիտ սրըտիւ լրութեամբ հաւատոց»։ - Թղ. 194բ (Խրատ.)։ «Եւ ապա սկիզբն առնեն եւ սկսանին կանոն զնեղութեան. Տէր ցլուք շարականաւ. Տեսեալ զքեզ մահու։ Եւ քարոզէ սարկաւագն. Եւ եւս խա. Վասն հրաժարելոյ քահանայիս յերկրաւոր կենցաղոյս»։ Թղ. 203ա1։ «Ընթերց. Յովսէէ մարգ. Այսպէս ասէ Տէր։ Մահ Հովսէի մարգարէի Հովսէ էր ի Բեթղամոլթեա»։ - Թղ. 103ա2։ «Ընթերց. ի թուոց. Եւ խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսէսի»։ - Թղ. 209ա1։ «Եւ տեառնագրեն զդին ամենայն քահանայքն. Կցուրդ. Մհագին անջատումն հո»։ - Թղ. 210բ2։ «Ընթ. Յերեմիա մարգարէէ. Յիշեա Տէր որ ինչ անցք»։ - Թղ. 211ա2։ «Մահ նորին Երեմիս մարգարէի. Երեմիա մարգարէ էր Յանաթովթ Բենիամինի»։ - Թղ. 215ա1։ «Ընթ Յամովսա մարգարէէ. Այսպէս ասէ Տէր ատեցին ի դրունս»։ - Անդ (ա2)։ «Մահ Ա մովսա մարգարէի. Ամովս էր ի թիկուայ»։ - Թղ. 223ա1։ «Ընթ. ի Միքիէ մարգ. Այլ ես Տեառն ակն կալայց»։ - Անդ (ա2)։ «Մահ Միքէի մարգ. Միքէ էր ի Մոսորոթայ»։ Թղ. 227ա2։ «Ընթ. ի ժողովողէն. Ունայնութիւն ունայնութեանց»։ - Թղ. 227բ1։ «Ընթ. Յառաջին թագաւորութեան. Եւ գնաց Սամուէլ»։ - Թղ. 228բ2։ «Ընթերց. Յովելետ մարգ. Այսպէս ասէ Տէր դարձարուք առ իս»։ - Թղ. 229ա1։ «Մահ Յովելեա մարգ. Յովէլ էր ի ցեղէ եւ յազգէ Ռուբենի»։ - Թղ. 229ա2 «Պաւղոսի առաք. ի Կորնթ. թղթոյն ըն. Յուցանեմ ձեզ եղբարք զաւ»։ - Թղ. 230բ1։ «Աւետ. ըստ Յոհա. Ամէն ամէն ասեմ ձեզ եթէ ոչ հատն»։ - Թղ. 231բ1։ «Ելանեն քահանայքն ի բեմն եւ ասէ զաղաւ. Եկեալ եմք երկիր պագանել»։ - Թղ. 234ա2։ «Եւ առեալ քահանային զսուրբ միւռոնն հեղցէ նախ ի ճակատն եւ ի գլուխն, եւ յաջոյ ձեռն խաչանման. եւ ասեն զԱւծէքն Թ անգամ։ Եւ ապա քարոզէ սարկ. Միաբան աղաչեսցուք ղմարդասէրն»։ - Թղ. 234բ1։ «Եւ ասէ զաղաւթս. Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած մեր, որ ամենասուրբ իւղոյ օծմամբ»։ - Թղ. 239ա1։ «Ընթ. Յառակաց. Փայտ կենաց է ամենեցուն»։ - Թղ. 239բ1։ «Ընթ. Յես. մ. Այսպէս ասէ Տէր ըստ աւուրց փայ.»։ Անդ (բ2)։ «Պաւղ. առաք. ի Կորնթ. թղթ. Ինձ այսպէս թուի»։ - Թղ. 240ա2։ «Սղ. ԻԲ. Ալելուա. Տէր հովուեսցէ։ Աւետ. ըստ Մաթէսսի. Յայնժամ եթէ ոք ասիցէ»։ - Թղ. 241բ2։ «Սարկ. քար. Աղաչեսցուք զմարդասէրն Աստուած։ Եւ ասէ զաղաւթս. Ճառադայթ համատարած»։ - Թղ. 243ա2։ «Սղ. ՉԵ. Կց. Առաջնորդեա ի։ Ընթ. Յաբդիու մարգ. Այսպէս ասէ Տէր ելցեն իրաւունք։ Մահ Աբդիու մարգ. Աբդիու էր յազգէ Սիւքեմա»։ - Թղ. 243բ1։ «Մահ Յովնանու մարգ. Յովնան էր ի Կարիաթ Աւմովսայ եւ էր մերձ յԱզովտոս»։ - Թղ. 244բ1։ «Ընթ. ի Նաւումայ մարգ. Քաղցր է Տէր»։ - Թղ. 245ա1։ «Ընթերց. Յամբակումա(յ) մարգ. Մինչեւ յերբ Տէր։ Մահ Ամբակումա(յ) մարգ. Ամբակում էր յազգէ Շմաւոնի»։ Թղ. 247ա1։ «Սղ. ԻԴ. Առ քեզ Տէր համբարձի։ Աւետ. ըստ Յոհ. Բայց արդ երթամ ես»։ - Թղ. 251ա2։ «Եւ տեառնագրեն զդին ամե։ Եւ ասեն Կց. զԱհեղ եւ զմիւսա։ Եւ բառնան եւ տանին ի հանգստեան վիհն։ Եւ ասեն զԱմբիծսն ձայնիւ ալելուաւ։ Եւ զԱրարիչն շարականաւ։ Եւ հանգուցանեն ի նանապարհին։ Եւ ասեն Սղ. ԾԳ Կց. Ահա Աստուած աւգնական իմ։ Թղ. 251բ2։ «Ընթ. Յառակաց. Իմաստութիւն յելս ճան»։ - Թղ. 253բ1։ «Ընթ. ի Սոփոնիա(յ) մարգ. Երկերուք յերեսաց Տեառն Աստուծոյ։ Մահ Սոփոնիա(յ) մարգարէի. Սոփոնի էր ի ցեղի Շմաւոնի»։ - Անդ (բ2)։ «Պետր. առաք. ի Կաթ. թղթոյն է. Ջերիցունս այսուհետեւ աղաչեմ»։ - Թղ. 254ա1։ «Պաւղ. առաք. ի Փիլիպ. թղթոյն է. Եղբարք իմ ընդ այս խընդամ»։ - Թղ. 254բ1։ «Սաղմ. ՃԽ. Ալելու, Չայնիւ իմով ես առ Տէր կարդացի։ Աւետ. ըստ Յոհանու. Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ ցնոսա. Ոչ կարէ Որդի մարդոյ առնել»։ - Թղ. 255ա2։ «Քարոզէ. Վասն գտ։ Եւ ասէ զաղաւթո. Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած մեր որ մարդասիրութեամբ առեր հող»։ - Թղ 256ա2։ «Եւ տեառնագրեն զդին ամենայն քահանայքն եւ բառնան եւ երթան ի հանգիստն կցրդիւ։ Եւ ասեն սաղմ. ՃԽԲ. Կց. Հոգի քո բարի»։ - Թղ. 256բ2։ «Ընթ. Յանգէ մարգ, Այսպէս ասէ Տէր ամենակալ. ի տեղւոջդ յայղմիկ»։ - Թղ. 257ա1։ «Մահ Անգէի մարգ. Անդէ մարգարէ էր ի ցեղէն Ղեւեա(յ)»։ - Անդ։ «Ընթ. Յառակաց. Աստուած հաստատեաց զմարդն յանեղծութիւն»։ - Թղ. 257բ1։ «Ընթ. Յես. մարգ. Եւ կատարեսցին աւուրք սգոյ քո»։ - Թղ. 258ա2 «Պաւղ. առք. ի Կորնթ. թղթոյն է. Յամենայն ժամ զմահն Քրիստոսի»։ - Թղ. 259ա2։ «Ալելուա. Սղ. Լ. Ի քեզ Տէր յուսացայ»։ Թղ. 260բ1։ «Աւետ. ըստ Ղուկ. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ այլ զի յառնեն մեռեալք։ Քարոզէ սարկ. Վասն ցաւղելոյ ի մեղ»։ - Թղ. 260բ2։ «Եւ ասէ զաղաւթս զա. Տէր ես մեր եւ յոյս»։ - Թղ. 262բ1։ «Եւ բառնան եւ դնեն ի վերա(յ) հողոյն, եւ ասեն Սաղմ. ՃժԴ. Կց. Դարձ անձն։ Ընթ. ի Զաք. մարգ. Այսպէս ասէ Տէր ամենակալ, դատաստան արդար»։ - Թղ. 262բ2։ «Մահ Զաք. մարգ. Ջաքարիա էր յազգէ Ղեւեա»։ - Թղ. 263ա2։ «Ընթ. ի Մաղաքիայ մարգ. Այսպէս ասէ Տէր ամենակալ. որդի փառաւոր առնէ զհայր»։ - Անդ։ «Մահ Մաղաք. մարգ. Մաղաքիաս յետ դարձին ի Բաբելովնէ»։ - Թղ. 263բ2։ «Ընթերց. ի Գործոց առք. Եւ ի Մեղիտեա յղեալ»։ - Թղ. 265ա1։ «Պաւղ. առք. ի Կող. թըղ. Եթէ յարերուք ընդ Քրիստոս»։ - Թղ. 265ա2։ «Ալելուա. Սաղմ. ՃԲ. Աւրհնեա անձն իմ զՏէր»։ - Թղ. 266ա1։ «Աւետ. ըստ Յոհ. Չայս իբրեւ ասաց Յիսուս»։ - Թղ. 267բ2։ «Քարոզէ. Վասն առաքման հրեշտակին»։ Անդ։ «Եւ ասէ զաղաւ. Աստուած ճշմարտութեան եւ Տէր ողորմութեան»։ - Թղ. 269ա1։ «Եւ տեառնագրեն զդին ամենայն քահանայքըն, եւ իջուցանեն ի հանգիստն ասելով, Մերձեցաւ անձն իմ» (խազերով երդուած)։ - Թղ. 271ա2։ «Ընթ. Յառակաց. Ամենայնի ժամանակ է»։ - Թղ. 271բ2։ «Պաւղ. առք. ի Կորնթ. թղթոյն է ընթ. Արդ խորհուրդ մի ասեմ ձեղ»։ - Թղ. 272ա2։ «Ալելուա ար. ուեստի. Քահա. Աւետ. (ըստ) Մաթէս. Եւ յորժամ եկեսցէ որդի մարդոյ»։ - Թղ. 273ա2։ «Քարոզէ. Վասն ուղղելոյ։ Հանգիստ Յովհաննու առաքելոյ եւ աւետարանչի. Էր ընդ եղբարսն երանելին Յովհաննէս մեծաւ շւրախութեամբ»։ - Վերջ (Հանդ.) Թղ. Իսկ ասկէ ցվերջ, այսինքն երկրորդ - եւթներորդ օրերու կանոնները հմմտ. Գ. Մաշ. § 1. Թղ. 96բ-135բ։ Յորմէ իսկ կը տարբերի մերթ յաւելուածներով եւ մերթ ալ ուրիշ ընթերցուածներով, այսպէս. Թղ. 291բ1։ «Պաւղ. առք. ի Հռովմ. թ. Այսու հետեւ արդարացեալք ի հաւ.»։ - Թղ. 291բ2։ «Ալելուա. Սաղմ. ԼԸ. Ասացի թէ պահեցի զճ. Աւետ. բստ Ղուկ. Եւ իջեալ նոքաւք»։ - Թղ. 202բ2։ «Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած» աղօթքին վրայ «զոր ասացեալ է Ստ. Սիւնեաց եպիսկոպոսի»։ - Թղ. 295ա2։ «Աւետ ըստ Մաթէոսի. Եւ կոչեցեալ առ ինքն» փոխ. Յոհաննու։ - Թղ. 296ա1։ «Եւ ասէ զաղ. Տէր քը քըր ւորաց սփոփիչ ես»։ - 297բ1։ «Եւ ասէ զաղաւթս զ Փառաւորեմք զանճառ մարդասիրութեանդ», փոխ. «Յայնժամ թադաւորն մեր»ի։ - Թղ. 301ա1-բ2։ Թէ Պետրոսի Կաթ. թէ՛ Մաթ. աւետարանն եւ Աղօթքը, սաղմոսներով հանդերձ, տարբեր են Գ. Մաշ.ի եօթ, օրուան կանոնին մէջ եղածներէն։ Սոյն եղելութիւնը սովորական է նոյն իսկ մինչեւ հոս ցանկուած ուրի։ շատ տեղերում եւս, զորս զանց ըրինք նչանակել։ Չնայած որ Դ. Մաշ. Գ.էն միայն 8 տարի վերջ գրուած է, սակայն եւ այնպէս ունի համեմատաբար բաւական յաւելուածներ, ինչպէս Գ. Մաշ. Ա. Մաշ.էն։ Եւ այս յաւելուածներէն աւելի դժուարահասկնալի են ինձ համար այն որ կարդաւ առաջ խաղացող համապատասխան տեղերում իսկ յաճախ Մաշտոցներէն մին այս ինչ Սաղմոսը կը կարգէ, իսկ միւսն այն ինչ, մանաւանդ թէ միեւնոյն սաղմոսներ՝ մէկ Մաշտոցին մէջ չաս անդամ միւսի եղածներէն տարբեր թուահամարներ կը երեն։ Այսպէս նաեւ միեւնոյն աւետարանչին կամ առաքեալին անուամբ խորագրուած ընթերցուածներն աւետաբաններն, եւն։ Ի՞նչպէս առաջ եկած են այսպիսի փոփոխութիւններ (յաւելուածները բնական են) եթէ արդարեւ պաշտօնապէս պարտադրուած համարինք Ծիսարանը եկեղեցւոյ համար։ 44. Թղ. 302բ1։ ԽԸ. (Կանոն) «Աղաւթք ի վերայ հիւանդաց ջերմնոտի։ Ասեն Սղ. Խ. Երանի որ խորհի յաղքա։ Քարոզ. Լուիցէ Տէր ձայնի աղաչան։ Եւ ասէ զաղաւթս զա. Տէր Աստուած որ գթած ես եւ ողորմած հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ Վերջ Թղ. 303ա2։ 46. Թղ. 303ա2։ ԵԹ. (Կանոն) «Աղաւթք ի վերայ այսահարի. Տէր Աստուած զաւրութեանց որ բժշկես զախտս եւ զհիւանդուհեր մողոմրդեան աում», տ Հերջ Թս. 40. Թղ. 303բ2։ «Կանովն խոռստավանութեան յապաշխարութիւն կոչելոյ։ Նստի քահանայն յատենի, եւ զմեղուցեալ ի ծունր իջուցանէ։ Եւ ապա հարցանէ քահանայն ըսս կարգի, եւ լսէ զպատասխանին յայոյն, եւ յոչն»։ - Վերջ Թղ. 305բ2։ Ուր կը հարցուին. «Նախ զշնութեան որ է սկիզբն մեղաց»։ - «Վասն անասնագիտաց». - «Վասն սպանողաց»։ - «Վասն առն եւ կնոջ». - «Վասն այրեցողաց»։ - «Վասն որ ի բնութենէ մեղքին». - «Խոստովանութիւն քահանայի»։ Այս եոթն մայր սձերէ ծրնած կորիւնները մի առ մի յիշեցնելէն ետքը. «Այ։ ՃԺԵ. մեղք հն։ Եւ ապա յարուցեալ ասէ. Խոստովա։ եղէց քեզ Տէր րոլորով սրտիւ իմով առաջի հրեշտակաց։ Եւ քարողէ. Վասն ի վեր։ Եւ արասցէ թողութիւն մեղաց մեղուցելոյն։ Եւ այլ դեղ վերացն որպէ։ եւ հրամայէ կանոնք. բայց մի՛ ծանր բեռինս, յորդոր մխիթարութեամբ եւ յարաժամ խրատելով պինդ կալցէ։ Այլեւ քահանայն իշխան է կապելոյ եւ արձակելոյ քանզի ոչ բաւանդակէ մարդ զամենայն բեռինս վճարել, այլ ի ձեռն խոստովանութեան ի բերանոյ քահանային որպէս իշխան է թողլոյ քաւին մեղք մեղուցելոյն»։ Կանոնս ցանկին մէջ նշանակուած չէ, եւ ոչ ալ թուահամար ունի առընթեր, գիրն ալ մելանն ալ տարբեր են. հաւանորէն վերջէն ներմուծած է։ 47. Թղ. 206ա1։ Ծ. (Կանոն) «Ի մեծի աւուրն Պենդակոստէին, ի սուրբ տաւնին ժողովին երեկունն ի սուրբ Սիովն. եւ յետ աւետարանին քարոզէ. Աղաւթք հանդերձ ծունըր դնելով։ Եւ ասէ զաղաւթս զոր առացեա, է սրբոյն Յոհաննու Ոսկեբերանի ի սուրբ երրորդութիւնն. Ամենակալ անարատ Աստուած, անսկիզբն հայր անտեսանելի»։ - Թղ. 308բ2։ «Աղաւթք հանդերձ ծունը դնելով ըցՏէր աղաչ։ Աղաւթք. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս որ զքո խաղաղութիւնդ շնորհեցեր սըըբոց քոց առաքելոց»։ - Թղ. 310բ2։ «Աղաւթք հանդերձ ծունը դնելով զՏէր աղաչ։ (Աղօթք). Որ եսդ Տէր զաւրութեանց եւ Աստուած ճշմարիտ, աղբիւր լըլցցք եւ կենաց բղխեալ, անքննաբար ի Հաւրէ եւ յՈրդւոյ (երկու բառքս ետքէն քերած է մէկն, եւ ուրիչ ձեռք մը լուսանցքին վրայ նորէն գրած) հրաշագործ սուրբ Հոդիդ»։ 48. Թղ. 313բ2։ ԾԱ. (Կանովն) «Աղաւթք Վարդավարին. Աւրհնեալ ես Տէր ամենակալ Որդի եւ բանդ Աստուած, էակից եւ արարչակից Հաւր եւ համագոյակից սուրբ Հոդւոյն»։ - Վերջ Թղ. 322բ։ «Բարեբանեալ բարեհամբաւեալ, եւ առաւել փառաւորեալ յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ա

Content