345

ՄԱՇՏՈՑ ԻԶ

ՋԺԳ = 1464 - ՋԺԳ = 1464

ID

Number

345

Old record number

187

Title

ՄԱՇՏՈՑ ԻԶ

Start date

ՋԺԳ = 1464

End date

ՋԺԳ = 1464

Date details

Copy place

Եղիվարդ (գիւղաքաղաք յԱյրարատ)։

Reference

Type

Number of pages

389

Dimension

18,4x13,7 (14 x10)

Layout

միասիւն։

Writing details

Codicology

321/2, իւրաքանչիւրն 12 թուղթք։

Principal subject

Subject details

թուղթ կարագագոյն, պինդ եւ ողորկ երկուստեք։

Number of lines

19։

Binding

փայտեայ կաշեպատ մութ կարմիր եւ զարդարուն, գոցելու մասով։

State of preservation

ընդհանրապէս լաւ պահուած է. միայն Թղ. 151-194, 296-388 լուսանցք նախ մաշած եւ նմանագոյն թուղթով նորոգուած են. իսկ Թղ. 247341 մերթ վերի մերթ վարի լուսանցք ցեցակեր եղած

Copyist

Owner

նախ Սամուէլ մահդասի, ապա պարոն տէր Մա(թէո՞ս) եպիսկոպոսն՝ առաջնորդ Յոհաննավանից, ապա խօնա Մկրտիչ, ապա Չարխափան եկեղեցին, ապա Պբ. Մինաս Տէր-Պետրոսեան (Տրապիզոնցի)։

Commanditaire

Illuminator

(նկարին) Յովանէս եպիսկոպոս, իսկ եզե րիչն։

Binder

Յոհան, ապա Միքայէլ երէց։

Parchment flyleaf

չունի։

Lettrines

բազմաթիւ են եւ քառագոյն, մեծաւ պէս գլխատառերն եւ շատ անգամ սկզբնատողերը։

Initials

Marginal illuminations

բազմաթիւ են, բայց միջակ մեծութեամբ։

Images

1 հատ միայն Թղ. 4բ երկագոյն ու քառակուսի շրջանակին մէջ թողուած դատարկին վըրայ, սակայն ետքէն ծրեալ է սեւագիծ եւ յոյժ անարհեստ։

Canon tables 1

չկան։

Canon tables 2

12 հատ, Թղ. 5ա, 17ա, 53ա, 65բ, 86ա, 107բ, 122բ, 133բ, 142ա, 152բ, 213բ, 245բ. ամէնքն եւս քառագունեան, այսինքն դեգին, աղօտ կարմիր, կապոյտ եւ սպիտակ։

Title text

Blank pages

Թղ. 1, 2, 4ա, 85բ, 388բ, 390։

Colophon

1. 384բ։ Կայ - նոյն գրով - Մաշտոցիս հաւաքողի յիշատակարան, զոր գրիչն արտագրած է, այսպէս. «Փառք ամենասուրբ Երրորդութեանն, Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ. յամենայն գոյեղէն արարածոց եւ ի գերապայծառ սրբոց, յամենայն ժամ յամենայն յաւիտեանս. Ամէն։ Որ ետ կարողութիւն տկարիս հասանել ի յաւարտ գծիս։ Արդ ես վերջինս ի խումբ բանասիրաց, Սիմէոն վարդապետ, շրջեցայ ի բազում տեղիս, եւ ի դրեանս, եւ ժողովեցի զբանք սուրբ եւ լուսապայծառ մաշտոցիս։ Նախ վասն ըստուգութեան եւ ճշմարիտ աւրինակի։ Երկրորդ՝ վասն կարաւտութեան եւ պիտանութեան սորա մեզ, ի կեանս եւ ի մահուն։ Երրորդ՝ վասն լուսաւորութեան եւ աւգտութեան նորոգ մանկանց եկեղեցւոյ։ Չորրորդ՝ վասն յիշատակութեան մեզ յետ մահու առաջի անմահ թագաւորին, եւ բարեխաւս առ Աստուած։ Հինգերորդ՝ զի յամենայն շնորհաց սորա՝ որով արժանաւորին մարդիկ։ մասնակցեսցէ զմեղ Քրիստոս յոյսն սրբոց իւրոց»։ 2. Զկնի յիշատակարանիս - ի տողամիջի - կը շարունակուի գրչէն, այսպէս. «Արդ՝ գրեցաւ սա ի գաւառիս Արարադեա, ի գեղաքաղաքիս Եղիվարդ, ընդ հովանեաւ սուրբ Աստուածածնիս, եւ սուրբ Յակոբիս եւ նըշխարաց սուրբ կուսանաց, եւ կենսունակ լուսատու սուրբ նշանիս, յառաջնորդութեան տեղւոյս՝ տէր Մանուելի արհեպիսկոպոսի որդի պարոն Աւագի, եւ թոռ պարոն Ազիզբեկին, որ կամակից եւ ձեռնտու եղեւ, եւ զաւրինակս շնորհեաց, փոխարէն ի Քրիստոսէ առցէ եւ ի սրբոց նորա։ «Գրեցաւ ձեռամբ անարհեստ եւ փծուն գրչի Մաթէոսի, ի թվականութեան մեր ՋԺԳ ( = 1464), ի կաթողիկոսութեան տէր Զաքարին՝ ի յաթոռ սուրբ Էջմիածնին Վաղարշապատու։ Արդ՝ ցանկացող եղեւ սուրբ գրոցս մաշտոցիս՝ Սամուէլ մահդասիս, եւ ետ գըրել իմոյ տկարութեանս, յիշատակ իւր եւ բարի ծնօղաց իւրոց, հաւրն Վարհամշկան, եւ մաւրն Աւսխաթունին, եւ կենակցին Փաշկան եւ զաւակաց իւրեանց։ Եւ շատ գրեանս գրել երեդ եւ շնորհեաց եկեղեցւոյ։ Եւ ըղմաշտոցս զայս ետ ի դուռն սուրբ Կարապետին Յոհաննու վանից։ Եւ վայելողք սորա տէր Կարապետ, տէր Ստեփանոս, տէր Մըկորտիչ, տէր Յոհանէս, տէր Գարրիէլ, տէր Մելքիսեդեկ եւ տէր Գալուստ, Կարապետ եւ Խաչատուր, եւ Սարգիս, որ կամակից էք սուրբ դրոցս, լաւ շաւաղաթով պահէք, եւ Աստուած զձեզ պահէ յամենայն փորձանաց։ Արդ՝ յերես անկեալ աղաչեմ զամենեսեան որք հանդիպիք սմա տեսութեամբ կամ աւղտութեամբ յիշեսջիք զստացող սորին ըզՍամուէլ մահդասին հանդերձ ծնողօք եւ ամենայն արեան մերձաւորօք, եւ զիմ անարժանութիւն Մաթէոս գծողի հանդերձ ծնօղաւք իմովք. յիշեսջիք զմեզ բարի կամօք եւ ջերմեռանդ սրտիւ, եւ թողութիւն խնդրեցէք ի մարդասիրէն Աստուծոյ, յամենայն յանցանաց մերոց փրկելով զմեզ (ի) յաւիտենից հըրոյն, եւ արժանի արասցէ անմահ կենացն եւ երկնից արքայութեանն։ Եւ ինքն որ առատն է ի տուրս բարեաց ողորմեսցի ձեզ յիշողացդ եւ մեզ յիշեցելոցս. Ամէն»։ 3. Թղ. 245ա։ «Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, բարեխաւսութեամբ սուրբ Աստուածածնին... ողորմեա ինձ բազմամեղ Մաթէոս գծողի, եւ ստացողի Սամուէլ մահդասուն, եւ թող զամենայն յանցանս մեր, եւ փրկեա զմեզ զամենեսեան յաւիտենական տանջանացն, եւ արժանի արա անմահ կենացն եւ երկնից արքայութեանդ. Ամէն։ «Սուրբ Կարապետն վերջի չինումն թվ. ԻԴ. Վրաստանայ դերելն որ Հասանբէկն արար, ԼԲՌ ( = 1583) թվ. ԻԵ»։ (Նոյն տես եւ Թղ. 141բ)։ 4. Թղ. 388ա։ «Աստուած ողորմի Սամուէլի պապին, Խութկանն հաւրեղբաւրն Վարդանին, հանկանն Նշին եւ եղբաւրն Ծատուրին, քըւերն Բաղդատին եւ ամենայն արեան մերձաւորաց. Ամէն»։ 5. Թղ. 52ա։ «Փառք ամենասուրբ Երրորդութեան Հաւր եւ Որդ(ւ)ոյ եւ Հոգոյն սրբոյ յաւիտեանս. Ամէն։ Արդ վերջին ստացող սուրբ գրոցս որ կոչի բուն մաշտոց, պարոն տէր Մա... եպիսկոպոսնն՝ առաջնորդ սուրբ ուխտիս Յոհանավանաց ընդ հովանեաւ սուրբ Աստուածածնին եւ սուրբ Կարապետին եւ վերստին նորոգել ետ վասն հոգոյ իւրոյ եւ (ի) վայելումն անձին իւրոյ յիշատակ իւրն եւ իւր ծնողացն հաւրն իւրոյ Ոնոփրիոսին եւ մաւրն (քերուած է), եւ եղբաւրն Ոհանէսին որ առ Քրիստոս փոխեցաւ, եւ իւր որդւոյն Դիլանջին եւ միւս կրսեր եղբայրն Ղուլին եւ որդին Քուրնքիչումն եւ որդին Ղուլիջանն եւ Ղազարն, Քրիստօստուրն, Միքէլն եւ ամենայն արեան մերձաւորքն ամենեցուն ամէն։ Դարձեալ յիշեցէք վանից միաբանքն զտէր Յոհանէսն, զտէր Աւետիսն ժամարարն, զՅովասափ քահանայն, զմիակից իփակն, զԽաչատուր Ճորտն որ բազում աշխատէին ի դրանն սուրբ Կարապետին։ «Ի թագաւորութեան Խոնդքար Սօլթան Մուրատ Խանին, ի հայրապետութեան տեառրն Էջմիածնայ։ «Եւ Յոհան անարժան կազմողիս մէկ լի բերանով Աստուած ողորմի ասացէք եւ Աստուած ձեզ ողորմեսցի յաւուրն դատաստանին. թվ. ՌԽԱ ( = 1592) նորոգեցաւ»։ 6. Թղ. 389ա։ Կայ վերջին ստացողէն, այսպէս. «Փառք համագոյ անբաժանելի եւ միասնական սուրբ Երրորդութեանն Հաւր եւ եւ Որդու եւ Հոգւոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ։ «Յիշատակ է հայր Մաշտոցս խարբերդցի խօճա Մկրտչին, դստերն Կուլիշահրէ, որ ետ իւր ծնողացն հոգուն։ Հաւրն Խօնայ Մըկըրտչին, եւ մաւրն Պահզատէ Խաթունին. եւ եղբաւրն Միքայելին, որ հանգուցեալ են առ Քրիստոս։ Եւ եդի ի սուրբ Չարխափան եկեղեցին՝ իւրեանց հոգուն յիշատակ։ Դարձեալ յիշեցէք ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր, զխօճայ Մելքոնն, եւ զիւր կողակիցն զԿուլիշահրի խաթունն, եւ զիւրեանց որդին զՆիկողայոսն, որ կրկին նորոգել եւ կաղմել տրւին, եւ եդին ի սուրբ Չարխափան Աստուածածին. չունի ոք իշխանութիւն ոչ ի մերոց եւ ոչ աւտարաց, հանել զսուրբ մաշտոցս ի դրանէ սուրբ եկեղեցոյս. եթէ ոք (յ)անդդնի եւ հանէ, գրաւէ կամ ծախէ, զմասն Յուդայի առցէ եւ զպատիժն Կայենի եւ ընդ խաչահանունս եղիցի. Ամէն։ «Դարձեալ կազմեցաւ սուրբ մաշտոցս ձեռամբ Միքայէլ երիցու, ի թվին հայոց ՌՃԻԳ ( = 1674) յուլիս ամսոյ Ը. Ամէն։ Ով որ Հայր մեղայ մի ասէ՝ Աստուած զիր մեղքն չ(յ)իշէ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. Ամէն»։ 7. Թղ. 389բ։ Կայ մանր բոլորգրով. «Թվ. ՌՃԿԵ ( = 1716) էառ սուլթան Ահմէտն, զերկիրն Մօռայու, եւ կոտորեաց զբազումս յունաց»։

Informations

Ձեռագիրս 1809ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. յիշատակ է Պր. Մինաս Տէր Պետրոսի մայրավանացս Ս. Ղազարու ի վենետիկ, եւ ստացուած է արդեամբք ուխտիս միաբան Վ. Հ. Թովմաս Վ. Մաքսեդեանի։ Մատեանս է հայր Մաշտոց միջակադիր կոճղ եւ անթերի. հաւաքեալ եւ յօրինեալ է բաղմաթիւ եւ ընտիր Ձեռագիրներէ՝ աշխատասիրութեամբ Սիմէոնի վարդապետի։ Մաշտոցս կը պարունակէ 36 կանոն, որոնք ըստ ամենայնի նոյն են ԻԴ Մաշտոցի կանոններուն՝ թէ՛ թուով եւ թէ՛ մանրամասնութեամբք, միայն առաջին կանոնին, այն է Հիմնարկէք եկեղեցւոյ, խորագիրն եւ խրատագիրը բարձուած են, կիսախորանով եւ ծաղկագրերով սկսելուն պատճառաւ. ուստի աւելորդ համարելով վերստին մանրամասն ցանկագրելը, առաջ կը բերենք միայն անոնց խորագրերը կարգով եւ թիւով, ըստ որում են բնագրին մէջ 1. Թղ. 5ա։ «Հիմնարկէք եկեղեցւոյ» (ստ. լ. վրայ «Եկեղեցաւրհնէք»)։ 2. Թղ. 14բ։ «Կանոն հանդերձեղէն ըսպասք աւրհնելոյ» (ստ. լ. վրայ «Հանդերձաւրհնէք»)։ 3. Թղ. 15ա։ «Կանովն սկի եւ մաղզմայ աւրհնելոյ» (ստ. լ. վրայ «Մաղղմայաւրհնէք»)։ 4. «Կանոն յորժամ նոր դուռն դնեն եկեղեցւոյ»։ 5. Թղ. 17ա։ «Կանովն նաւակատեաց եկեղեցւոյ աւրհնութեան» (ստ. լ. վրայ «Եկեղեցաւրհնէք»)։ 6. Թղ. 42ա։ «Կանովն պղծեալ տանա7. Թղ. 51բ։ «Կանովն զնկարեալ եկեղեցի աւրհնել»։ 8. Թղ. 53ա։ «Յաղագս հրաւիրելոցն ի քահանայութիւն. սահմանադրութիւն դաստիարակութեան նորածնեալ մանկանց (ըստ Ցանկին «Ձեռնադրութիւն եւթն աստիճանի քահանայութեան») այսինքն՝ Դռնապանին, Ընթերցողին, Երդմնեցուցչին, Ջահընկալի, Կիսասարկաւագի, Սարկաւագի եւ Քահանայութեան։ 9. Թղ. 103բ։ «Կանոն աւազան աւրենե10. Թղ. 107բ։ «Կանովն խաչ աւրենե11. Թղ. 122բ։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ»։ 12. Թղ. 133բ։ «Կանովն Մկրտութեան»։ 13. Թղ. 142ա։ «Կարգաւորութիւն հարսանեաց (ստ. լ. վրայ «Պսակ առնել եւ պսակ վերացուցանելոյ»)։ 14. Թղ. 149ա։ «Կանովն հաղորդ տա15. Թղ. 152բ։ «Կանովն զամենայն նընջեցեալսն առ Քրիստոս յուղարկելոյ» (ստ. լ. վրայ «Աշխարհաթաղ» հանդերձ «Այգալացով եւ աւթնաւրէիւ»)։ 16. Թղ. 173ա։ «Կանովն զամենայն վախնանեալ տղայսն յուղարկեն առ Քրիստոս (ստ. լ. վրայ «Տղայաթաղ» հանդերձ Այդալացիւ)»։ 17. Թղ. 183բ։ «Կանովն ոգեհանգիստ առնելոյ»։ 18. Թղ. 180բ։ «Կանովն տէրունական աւրհնելոյ»։ 19. Թղ. 192բ։ «Կանոն աղ աւրհնելոյ»։ 20. Թղ. 193ա. «Կանովն ապաշխարող առնելոյ (ստ. լ. վրայ «Ապաշխարողարարէք»)։ 21. Թղ. 209բ։ «Կանովն՝ Հինգշարաթին զապաշխարհողսն արձակելոյ»։ 22. Թղ. 213բ։ «Կանովն Հինգշարաթին Ոտնլուային»։ 23. Թղ. 225բ։ «Քարոզ պատուիրանի»։ 24. Թղ. 230ա։ «Կանոն աւրհնութեան կալոյ եւ հնձանի» (ստ. լ. վրայ «Կալ եւ հնձան աւրհնէք»)։ 25. Թղ. 233ա։ «Աղաւթք երաշտի»։ 26. Թղ. 233բ։ «Կանովն (օրհնութեան) նորակերտ գրոց»։ 27. Թղ. 234ա։ «Կանովն ժամահար աւրհենել»։ 28. Թղ. 2եր։ «անովն իունկ աւրեսե 29. Թղ. 230ա։ «Կանոն եաւ աւրհնել»։ 30. Անդ. «Աղաւթք որ պիղծ ինչ կեր եալ է»։ 31. Թղ. 236բ։ «Աղաւթք որ ի կերակուր միայն պղծի»։ 32. Թղ. 237ա։ «Աղաւթք երդմնահա33. Թղ. 237բ։ «Կանովն խաչալուայ առ34. Թղ. 239բ։ «Կանովն գառին Զատկի եւ վարդավառի»։ 35. Անդ. «Կանոն ժամատուն աւրհնե36. Թղ. 245բ։ «Յորժամ եպիսկոպոս կամ ուխտի առաջնորդ հրաժարի մահուամբ յաշխաւրհէս (ստ. լ. վրայ «Քահանաթաղ» երկոտասանօրէիւք)։ 37. Թղ. 373ա։ «Ձեռնադրութիւն Մոնոզոնի հերակտրութեան» (ստ. լ. վրայ «Մոնողոնաւրհնէք»)։ 38. Թղ. 377բ։ «Կանովն յորժամ կրօնաւոր վախճանի» (ստ. լ. վրայ «Կրօնաւորաթազ»)։ - Վերջ Թղ. 384բ։ 39. Թղ. 386ա։ «Աղաւթք զոր ասացեայ է ի վերայ խաղողոյ Տեառն ներսիսի հայոց կարողիկոսի»։

Content