346

ՄԱՇՏՈՑ ԻԷ

ՋԺԵ = 1466 - ՋԺԵ = 1466

ID

Number

346

Old record number

617

Title

ՄԱՇՏՈՑ ԻԷ

Start date

ՋԺԵ = 1466

End date

ՋԺԵ = 1466

Date details

ԶԺԵ = 1466։

Copy place

Աղի կամ Սաղի զիւղ (տես Յշտկ.)։

Reference

Type

Number of pages

212

Dimension

17,6 x 13,1 (13x10)

Layout

միասիւն։

Writing details

բոլորգիր միջակ եւ հաստկեկ։

Codicology

18, իւրաքանչիւրն 12 թուղթք։

Principal subject

Subject details

թուղթ դեղնեալ, հաստկեկ եւ ողորկ։

Number of lines

18։

Binding

փայտեայ կաշեպատ, շագանակագոյն կամ մութ կարմիր դրոշմազարդերով, գոցելու մասով։

State of preservation

Թղ. 1-60 լուսանցք հերձոտեալ են, եւ ետքէն տարբեր թուղթով կարկտուած։ ԺԵ. եւ ԺԶ.բդ թերթերը (Թղ. 168ա-191բ) անուշադրութեամբ կազմողէն ետեւ առաջ փոխադրուած են։ Ընդմէջ Թղ. 191բ192ա կը պակսին 2 թուղթք, եւ 3 թուղթեր ալ (հաւանօրէն դատարկ) ընդմէջ Թղ. 201բ-202ա կտրուած են։

Copyist

Կարապետ երէց։

Owner

նախկին անյայտ, հաւանօրէն, գրիչն, ապա այլք։

Commanditaire

Illuminator

յիշուած չէ, հաւանօրէն գրիչն։

Binder

անյայտ։

Parchment flyleaf

երկու կողմէն երկերկու թուղթք, մնացորդք մեծ երկաթագիր եւ երկսիւն Աւետարանի մը։

Lettrines

սակաւ են, երբեմն եռագոյն, երբեմն երկա գոյն եւ երբեմն այ միագոյն, թռչնագիր եւն։

Initials

Marginal illuminations

բազմաթիւ են, մարդակերպ ու թագազարդ թռչուններով եւ սիւնազարդ մատռիկներով։

Images

չկան։

Canon tables 1

Canon tables 2

մէկ հատ միայն (Թղ. 3ա) երկագոյն, եւ պարզ։

Title text

սեւ, իսկ բնագրի առաջին տողը մերթ աղօտ եւ մերթ արիւնագոյն կարմիր. այսպէս են փոխադարձաբար տնագլուխներն։

Blank pages

Թղ. 1, 2, 124բ, 210բ, 211, 212։

Colophon

Թղ. 210ա, այսպէս. «Փառք համագոյ Երրորդութեանն յամենայն արարածոց եւ յամենայն սրբոց յաւիտեանս յաւիտենից. Ամէն։ Արդ կատարեցաւ դիրս հաւրն Մաշտոցի, մասնաւորաբար ձեռամբ Կարապետի սուտանուն էրիցու, ի գեղս Ազի ի հովանի սուրբ տաճարիս սուրբ Աստուածածնի։ Ի թվիս հա(յ)ոց Թ հարիւր ԺԵ ( = 1466), Արաց ամսոյ ի Ժ։ Արդ որք աւկտիք ի սմանէ ուսմամբ կամ գաղափարաւ յիշեսջիք ի սուրբ յաղաւթս ձեր, զԿարապետ անարուեստ գըրիչս. եւ զհայրն իմ զՎարդն, եւ զմայրն իմ ղԾաղիկն, եւ զհաւրաքոյր իմ զՍառան, եւ ղկենակիցն իմ զՄէրտինն, եւ զորդիքն իմ զԱկորն եւ զՍարգիսն. եւ զդստերքն իմ ըզՏալիթայն եւ զՅուղիտայն, եւ զհոգեւոր հայրն՝ զուսուցիչն իմ զԳրիգոր քահանայն, եւ զհոգեւոր եղբայրն իմ զՄարգարէ էրէցն եւ զամենայն արեան մերձակայս, եւ զաշխատաւորն ի գիրս. եւ որ յիշեն՝ յիշեսցի մեէն, եւ որ ենն եւ որ դալոցն է, եւ նմա փառք յաւիտեա(ն)»

Informations

Ձեռագիրս 1877ին ստացուած է ի Կ. Պոլիս, աղա Սերորէ 1լիղանի ձեռքով, եւ նայն տարին մտեր է եաւաքմանս Մատեանս է Մաշտոց եւ կը պատկանի հին Մաշտոցներու խումբին, եւ համառօտուած է համաձայն Ա. Դ. Ե. Մաշտոցներուն։ Կը պարունակէ 22-23 կանոն, Գր. Լուսաւորչի տեսիլր եւ 3-4 ննջեցելոց Ողբեր եւ Գանձեր, հետեւեալ կարդաւ. 1. Թղ. 3ա։ «Կանոն լուսաւոր մկրտութեան»։ (Հմմտ. Ե. Մաշտ. § 13)։ 2. Թղ. 15ա։ «Կանոն պսակ աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 20)։ Երկու Մաշտոցներու մէջ եւս պսակ վերացմանը իբր առանձին կանոն խորագրուած չէ։ Մաշտոցս ունի տարբերութեամբ. «Եւ յաւուրն երրորդի վերացուցանէ քահանայն զթագն»։ 3. Թղ. 26ա։ «Կանոն հաղորդ տալոյ Ասեն զԱմբիծսն։ Աւրհնու. Ի նեղութեան։ Ի վերանալ յինէն։ Քարոզ. Վասն ի վերուստ խաղ։ Ապա նախ պարտ է խոստովանել. եւ ամենեցուն մեղա(յ) ասել եւ պարզաբար առ քահանայն։ Եւ ասել զա։ Տէր Աստուած ամենակալ»։ (Հմմտ. մնացեալն Մաշտ. Ա. § 4. Թղ. 30բ։ «Կանոն համաւրէն ամենայն ննջեցելոց»։ (Հմմտ. բովանդակն Մաշտ. Ե. § 3։ Մաշտ. Դ. § 32)։ Սակայն ունի ինչ ինչ տարբերութիւններ ընթերցուածներու, Աւետարաններու։ Այդալացն եւս [հանդերձ եւթներորդ աւուրբ) միայար կը դրէ Մաշտոցս, առանց կանոն տիտդոսի։ 5. Թղ. 52բ։ «Կանոն յորժամ տղա(յ) վախնանի»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 34)։ Կանոնս աւելի ունի Թղ. 61ա։ «Հայր երկնաւոր, քաղցր եւ երկայնամիտ» աղօթքն (իմա՛ առաջին մասը, որ կը պակսի Դ. Մաշտոցին մէջ). եւ Թղ. 66ա։ «Աւետարան ըստ Ղուկ. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. Եւ ի վաղիւն երթայր ի քաղաք մի», փոխ. «Ի նմին ժամու ցնծացաւ Յիսուս»ի։ 6. Թղ. 68ա։ «Կանոն եւթն աւուրն եւ ամսոյն եւ տարելցացն եւ ամենայն կիրակէի»։ (Հմմտ. Ե. Մաշտ. § 5)։ 7. Թղ. 72ա։ «Կանոն ոգեհանգիստ առնել կամ պատարագ մեռելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 14)։ 8. Թղ. 82ա։ «Աւրհնութիւն հատի պատարագ(ի)»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 16)։ 9. Անդ։ «Կանովն տեառնական աւրհնեԼոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 22)։ 10. Թղ. 90ա։ «Կանոն պղծե(ա)լ տաճարի, դրուակ ինչ եդեալ ըստ բերման ժամանակին։ Սղ. ԻԹ. Բարձր առնեմ զքեզ տէր ղի ընկ։ Կց. Դարձոյց զսուդ իմ յուրախութիւն։ Ընթ. յԵսայ. մարգ. Այսպէս ասէ բարձրեալն որ ի բարձունս»։ - Թղ. 91ա։ «Պաւղ. Առաք. Ի Հռ. Թղ. ընթ. Իսկ արդ ասեմ միթէ մերժեաց»։ - 91բ։ «Ալէլուա Սղ. Ձայնիւ իմով ես առ տէր կարդացի։ Աւետ. ըստ Մաթէոսի. Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. Եւ եմուտ ի տաճարն»։ - Թղ. 92ա։ «Վասն սուրբ տեղ(ւ)ոյս չինու։ Եւ ասէ զաղաւթս. Բարեբանեմք զամենաւրհնեալ անուն քո»։ 11. Թղ. 92բ։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 11)։ Սակայն Մաշտոցիս մէջ յապաւուած է վերջին ընդարձակ խրատագիրն, եւ ունի մերթ յաւելուածով եւ մերթ փոփոխմամբ հետեւեալ Աղօթքներն ու ընթերցուածները։ - Թղ. 100բ։ «Տէր Աստուած զաւրութեանց Քրիստոս փրկիչ մեր»։ - Թղ. 104բ։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Գաղատացւոց թղթոյն ընթ. Այլ ինձ քաւ լիցի պարծել»։ - Թղ. 106ա։ «Խաղաղութիւն ամեն. Աստուծոյ երկըր։ Աղաչեմք զքեզ միածինդ Աստուած»։ Թղ. 106բ։ «Տէր Աստուած արարիչ ամենայն արարածոց, դու ես Աստուած յերկինս ի վեր»։ 12. Թղ. 109ա։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 29)։ Մաշտոցս ունի Թղ. 110ա։ «Ընթ. յԵզեկ. մարգ։ Եւ եմոյծ զիս հոգին առ դրաց տաճարին»։ - Թղ. 111բ։ «Ալելուա արվեստի ԴԿ. Ուրախ եղիցին երկինք։ Աւետ. ըստ Մաթէսսի. Յաւուրսն յայնոսիկ գայ Յովաննէս Մըկըրտիչ քարոզել յանապատին» համաձայն Դ. Մաշտոցին § 37։ - Թղ. 124ա յետ օրհ նութեան ջրոյն, ունի յաւելուածով։ «Եւ փառս տուեալ ասեն տաղ. Աւետիս մեծ խր»։ 13. Թղ. 124ա։ «Կանոն ապաշխարող առնելոյ կոչումն ընձայութեան ապաշխարողաց Յոհանու Մանդակունոյ Հա(յ)ոց Կաթողիկոսի»։ (Հմմտ. Ե. Մաշտ. § 16. եւ Դ. Մաշտ. § 42)։ Մաշտոցս առաջին Աղօթքէն վերջ Թղ. 126ա ունի յաւելուածով սոյն խրատագիրս. «Եւ ապա յարուցանէ զանկեալն՝ զոր հանդերձեալ է կնքել իբրեւ վերստին երկրորդ կնքաւորութիւն։ Զի յայտնապէս իջանէ հոգի Աստուծոյ ի վերայ նորա իբրեւ լուսաւորութիւն իսկ առաջի աւուրն։ Եւ ապա սարկ. Քարոզ. Եւ եւս խնդրեսցուք հաւատով ի տեառնէ վասն քաւութեան մեղաց, իջանելով ողորմութեան Աստուծոյ ի վերայ ապաշխարողիս զՏէր աղաչեսցուք։ Խ Տէր ողոր։ Քահ. ձեռն դնէ ի վերայ ապաշխարողին եւ ասէ. Անկեալ եմք առաջի։ Եւ ապա յարեւմուտս դարձուցանէ եւ ասէ. Հրաժարիս ի սատանայէ եւ ի գնացից նորա որպէս յառաջն։ Եւ ասասցէ. Հրաժարիմ։ Բայց երիցս անգամ հրաժարեցուցանէ...։ Եւ ապա դարձուցանէ յարեւելս խոստովանելով զմի աստուածութեանն, երիցս ասելով այսպէս. Հաւատամ յամենասուրբ Երրորդութիւնն ի Հայր եւ ի յՈրդի եւ ի սուրբ Հոգին, ի կաթուղիկէ եկեղեցի եւ ի մկրտութիւն ապաշխարութեան ի թողութիւն մեղաց։ Եւ երիցս ասէ. Հաւատամ, որպէս ի մկրտութեանն. քանցի ի մըկըրտութեանն այլո(յ) բերանով խոստովանեցաւ, իսկ այժմ կամաւ։ Եւ ասեն ըզՀաւատամն ի բուն. եւ որ բոլորով որտիւ հաւատա(յ), աւրհնի ընդ հաւատացելոյն Աբրահամու։ Եւ ապայ բանայ զդուռն եկեղեցոյն եւ մտանէ քահանայն։ Եւ մեղուցեալն արտաքոյ դրանն կայցէ ի ծնկաց։ Եւ քահանայն խնդրէ զխոստովանութիւնն ըստ կարգի. եւ խոստովանողն ասէ զայոն եւ ղոչն։ Եւ յարուցեալ քահանայն երիցս ասասցէ. Աստուած քաւեա զիս եւ ողորմեա ինձ»։ - Թղ. 139բ։ «Եւ ապա երկրպագեցուցանէ որպէս նորընծայ՝ նոր անուն կոչելով»։ Խրատագրին՝ կը յարին յաւելուածով՝ հետեւեալ տողերն. «Ապա նստի քահանայն յաստիճան բեմին, եւ շնորհեսցէ զթողութիւն մեղաց հրապարակաւ որպէս զի այլքն յորդորեսցին։ Եւ այսպէս ասելով. Թողեալ լիցին»։ 14. Թղ. 140բ. «Կանոն մեծի Հինգշարաթին զապաշխարողսն արձակելոյ»։ (Հմմտ Դ. Մաշտ. § 38)։ 15. Թղ. 154ա։ «Կանովն մեծի Եշբի ստնլուա(յ)ին»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 39)։ Երատագրին մէջ երիցս տեառնագրելն եւ օրհնեսցին՝ իւղոյն վերագրուած է, մինչդեռ Դ. Մաշտոցն կը գրէ. «Եւ տեառնագրեն ըզջուրն»։ Դարձեալ նոյն խր. մէջ ունի Մաշտոցս յաւելուածով. «Եւ մի ոմն ի քահանա(յ)իցն դրոշմեսցէ խաչանման՝ իւղով, ի վերա(յ) թաթից երկուց ոտիցն»։ 16. Թղ. 174ա։ «Կանոն գառն աւրհն(ելոյ) Զատկի եւ Վարդավառի»։ (Հմմտ. ԻԴ. Մաշտ. § 35)։ 17. Թղ. 174բ։ «Կանոն շեղջ եւ հնձան եւ սերմ աւրհնելու»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 18. Թղ. 177ա։ «Կանոն խունկ աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 35)։ 19. Թղ. 177բ։ «Կանովն հանդ(երձ)եղէն անաւթոյ սպասոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 7)։ 20. Թղ. 178բ։ «Կանովն սկի եւ մաղզմա(ց) (աւրենելայ)», (Հմմտ. Ա. Մաշտ 21. Անդ. «Կանովն ձեռնադրութեան տըգաչին գրակարդացէ», (Հմմտ. Ա. Մաշտ 22. Թղ. 179ա։ «Կանովն նոր դուռն եկեղեցւոյ հաստատեն ի տեղի իւր»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 3)։ 23. Թղ. 181ա։ «Քարոզ պատուիրանին»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 34)։ 24. Թղ. 187ա։ «Խաւսք Յոհանու Ոսկէբերանիյն զոր ասացեալ է յաղագս աւուր մեծի Հինկշաբաթոջ վասն քահանայից եւ ժողովրդոց ժամատուն աւրհնելու. Աւրհնեալ է ամենասուրբ Երրորդութիւն ի բարձունս»։ Վերջ Թղ. 192ա։ «Եւ դոհանալով փառաւորեսցուք զՀայր եւ զՈրդի։ Եւ ապա տեառնագրէն մեռսնաւն խաչանման զդուռն եւ ըզսեմսն եւ զբարաւորն ասելով իւրաքանչիւր անուն. Աւրհնեսցի եւ սրբեսցի յանուն Հաւր եւ Որդոյ»։ 25. Թղ. 192ա։ «Կանովն աւազան աւրևնելու»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 4)։ Մաշտոցս չունի «Ընթ. Եսայ. Մարգ. Ուրախ լեր անապատ ծարաւք» ընթերցուածը։ Իսկ Թղ. 193ա։ Խրատագրին մէջ ունի յաւելուածով. «Եւ զգեցուցանեն կտաւս գեղեցիկս, որպէս հարսն զգեցուցանեն եւ ածեն գաւտիս», որով մկրտութեան սուրբ աւազանը հարսի մը կը նմանեցուի, որ սահմանուած է ծնանել որդիս լուսոյ։ 26. Թղ. 197ա։ «Տեսիլ սրբոյն Գրիգորի. Յաւուր միում յանապատի սուրբն Գրիգոր յանկարծակի զմտաւ էած, եթէ զի՞նչ լինիցին ոգիք արդարոց եւ մեղաւորաց»։ - Վերջ Թղ. 201ա։ «Եւ մի աւրհնութիւն եւ երկըրպագութիւն ամենասուրբ Երրորդութեանն Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոդոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւ»։ 27. Թղ. 202ա։ «Գանձ մեռելի թաղման. Մինդ ի յիէն։ (Մանվելս)։ Այս եւ յաջորդ ոգրերը տարբեր դրչով գրուած են, այսինքն մեծ բոլորդրով ու խաղերով։ 28. Թղ. 205բ-206ա։ «Ողբս ի վերայ գերեզմանին ասա, եւ մեղաւորս յիշեայ. Ով քահանայք եւ վարդապետք աստուածաբան եւ ժողովուրդք հաւատացեալք ամենեքեան զիմ գանգատս լըսեցէք դուք միաբան եւ զԱստուած աղաջէք ինձ փրկութեան»։ - Վերջ Թղ. 207բ։ «Ես հաւատովս վերանամ յերկնից խորան զի տէրըն քաղցր է պատուական ողորմութեան»։ 29. Թղ. 207բ։ «Ողբ վասն մեռելի Նաղաշի ասացեալն. Եղբարք արարիչն արարածոց մեզ բարկացաւ, քաղցը բնութիւն աստուածային մեզ դառնացաւ»։ - Վերջ Թղ. 210ա։ «Արժան(ի) արայ զսա անթառամ սուրբ պըսակին. եւ քեզ երամէնքս (այսպէս) երկրպադեմք Աստուածածին»։ Իեչպէս Ոգրիս գրութեան՝ այսպէս ալ նաղաչի կենսագրութեան Համար ուշագրաւ են վերջարանութեան սոյն տոզերը։ «Լալով լացի եւ ոզրացի արտասուագին, դառն արտասուաւք զողբս ասացի նոր մեսելին։ Ի հայոց մեծ թուականին յինն հարիւրին եւ համառաւտ այլ աւելի տասն եւ ութին ( = 14690) աշաւք տեսի զողբ եւ զհառաչըն դառնադին զՄերդին քաղաքն արար ղամէնըն լալադին», այսինքն յամի Տեառն 1460-1470, որմէ ակներեւ է թէ Մաշտոցիս այս մասը նախընթացէն 3-4 տարի վերջ դրուած է, եւ գուցէ թէ նադաչի ինքնագրութիւն։

Content