349148ԶԼԸ ( = 1489)։
բոլորգիր միջակ, մաքուր եւ յստակ։
թուղթ դեղնորակ, ողորկ եւ հաստկեկ։
փայտեայ կաշեպատ՝ սեւ։
սկիզբէն կը պակսի 5 Թղ. 1 թուղթ ընդմէջ Թղ. 4բ-5ա. 1 րուղր ընդմէջ Թղ. 5բ-6ա. 1 թուղթ ընդմէջ Թղ. 41բ42ա, եւ 2 թուղթեր ալ վերջը։ Թղ. 75բ-76ա, 144ա, 212բ-213ա տղու մը ձեռքով գծուած խոշոր գիրերով մրոտած են։ Թղ. 82ա լուսանցաքղանցքը փրթած է։ Կողերն եւս մաշած ու պատռտած են, եւ ետքէն տարբեր կաշիով նորոգուած։ Առաջնոյն վրայի մետաղեայ զարդերը հանուած են։
նախկինն Ամբակում քահանայ, ապա այլք։
իւրաքանչիւր կողմէն 2 Թղ. վրացերէն մեծադիր միասիւն եւ շատ հին ձեռագրի մը մնացորդ, Մաշտոցիս դիրքով ծալուած։
բազմաթիւ են, շատ պարզ եւ 2 գոյնով, այսինքն աղօտ կարմիր եւ կապոյտ։
բաղմաթիւ են եւ գրեթէ միշտ միացած լուսանցազարդերուն հետ, թռչնագիր։
չկան։
։ Կատ, Թդ. 1եբ, 173բ, երկագոյն ես՝ սպիտակ ենթակայով։
կարմիր, այսպէս են նաեւ բոլոր տնագլուխ տառերը։
Թղ. 213բ, 114։
Թղ. 121բ, 211բ։
Ձեռագիրս յամին 1877 մտած է հաւաքմանս մէջ. գընուած է ի կ. Պոլիս Պր. Սեր. Ալիշանի ձեռքով։ Մատեանս է Մաշտոց միջակադիր. կը պարունակէ 28 կանոն, երկու մեռելաթաղի երգեր եւ Իւղաբերից, Բժշկութեան եւ Հանգըստեան Աւետարաններ ըստ Մատթէոսի։ Կանոններս ընարանօք օրինակուած են Դ. Մաշտոցէն, որուն համար կը բաւականանանք անոնց սկիզբը միայն արտագրել, ծանօթագրելով միայն խրատագիրներու մէջ եղած նշանակելի յաւելուածները։ լ. Թղ. 1ա։ Կանոն մկրտութեան (պակասաւոր ի սկղբան)։ ... (Խոստովա)նեալ կնքահայրն արժանապէս, եւ առեալ թողութիւն մեղաց եւ ասեն սղմս. Տէր ոչ բարձրաձաւ. գ անկամ»։ - Վերջ Թղ. 13բ։ Թղ. 6ա (մեռոնը օրհնելէն առաջ) ունի Մաշտոցս. «Եւ շուրջանակի (աւազանին) լուցանեն ԺԲան մոմեղէնս»։ Թղ. 6բ (օրհնութեան Աղօթքէն ետքը) ունի. «Եւ ապա հարցանէ (քահանայն). զի՞նչ խնդրես։ Պատասխանէ (երեխայն). Խնդրեմ մկրտիլ։ Եւ ասէ. արդարե՞ւ խնդրես։ Եւ ասէ. հաւատով խնդրեմ մկրտիլ եւ այսաւր մաքրիլ ի մեղաց, ազատիլ ի դիւաց եւ ծառայել Աստուծոյ։ Եւ ասէ քահանայն. Ըստ հաւատոց քոց եղիցի քեզ։ Եւ ապա առնու իջուցանէ զնորընծայն յաւազանն, ձախ ձեռամբ բռնեսցէ զվիզն եւ աջովն զոտքն, գլուխն յարեւմուտս կոյս եւ ոտքն յարեւելս, գլուխն բարձրերեսն վեր կոյս եւ ստքն խոնարհ, եւ խնդրեսցէ զանունն»։ Թղ. 10ա (յետ կնքելոյն). «Եւ ապա այրէ զաւձիկ հանդերձին հրով, եւ զգեցուցանէ եւ ասէ. Զգեցո՛ Տէր սմա զհանդերձ փրկութեան...։ Ապա դնէ զկնկուղն. Դի՛ր Տէր սաղաւարտ...։ Ապա կապէ զնարաւտն ի վիզն ասելով. Զգեցո տէր պարանոցի սորա զարդարութիւն...։ Ապա զմիջոցն եւ ասէ. Շուրջ պատեսցէ կամար հաւատոյ...։ Եւ ապա ծածկեսցէ ի վերա(յ) ամենի ըսպիտակ հանդերձ եւ ասէ. Զգեցեալ պսակ գնասցես անյաղթ...։ Եւ ապա զմոմեղէնոն կարմիր եւ կանաչ ի ձեռսն եւ ասէ. Առ ըզլապտերս հաւատոյ եւ բար(ւ)ոյ գործոց»։ Թղ. 11ա (յետ Աւրհնեալ ես բարխնամ... աղօթքին) ունի. «Եւ ապա հանէ ի բեմբն եւ երկրպագեցուցանէ առաջի սեղանոյն եւ խորանին, եւ աւազանին եւ դրացն՝ ասելով. Այս անուն եկեալ կամաւ ի մկրտութենէ յերկըրպագութիւն, եւ երկրպագէ սեղանոյս, եւ խորանիս, եւ աւազանիս եւ տրանց տաճարիս. իւրաքանչիւրոցն զիւր անունն յիշեսցէ եւ համբուրէ»։ Թղ. 11բ. «Եւ ապա հաղորդեն ի սուրբ խորհրդոյն եւ ասէ մարմին տեառն մերոյ»։ Թղ. 12բ (յետ Փառք քեզ Քրիստոս աղօթքին). «Եւ ապա սկսանին շարական. Մանկունք եկ։ Փառաւորեալն փառաւք։ Աստուած խաւսեցաւ ի։ Եւ ողջունեն ամենայն ժողովուրդքն զնորընձայն եւ երթան ի տունն։ Քահանայքն աւետարանաւ եւ ժամահարաւ եւ բուրվարաւ։ Եւ ի ճանապարհին. Արեգական արդար։ Եւ մտեալ ի տունն ասեն. Պահպանիչ։ Եւ յաւուրն Ը.երորդի ասէ քահանայն զաղաւթս ի վերայ մըկըրտելոյն. Որք մկրտեցան եւ լուսաւորեցան»։ Թղ. 13ա (յետ Աղօթքիս). «Իսկ զկնի է ամացն առեալ ածէ կեքահայրն զմանուկն ի դուռն եկեղեցոյն։ Եւ տայ քերանով մանկանն հրաժարել ի սատանայէ, եւ հաւատա յամենասուրբ Երրորդութիւնն։ Եւ ուսուցանէ զամենայն խորհուրդ տնաւրէնութեանն Քրիստոսի»։ 2. Թղ. 13բ։ «Խբատք զգուշութեան, զոր տացէ քահանայն հանդերձելոցն պոակ առնուլ կանխաւ եւ դարձեալ ի ժամ հարսանեացն։ Եւ եթէ ոչ զգուշացուցանէ, եւ ընթեռնու զքարոզս՝ ինքն տացէ զվրէժս անձանց նոցա ի յարդար դատաստանին. Գիտասջիք որդեակք որ հանդերձեալ էք կապել ընդ միմիեանս լծով աւրինաւոր ամուսնութեան»։ - Վերջ Թղ. 21ա։ Խրատս շահաւէտ կէտեր կը պարունակէ ամուսիններու փոխադարձ պարտաւորութեանց մասին։ նշանաւոր են անոր անլուծանելիութիւնը շեշտող հետեւեալ խոսքերը «Չայս աստուածային եւ զարհուրելի հրամանս Աստուծոյ, եւ սրբոց նորա, միջնորդ եւ քահանայ գոլով հրամանաւն Աստուծոյ, այժմ երկրորդեմ եւ խաւսիմ յականջս փեսայիդ եւ հարսիդ։ Զի յայտնի եղեւ յասացելոցս ահա, զի աստուածային բանիւն զոր ընթեռնու քահանայն, կապին եւ միաւորին այրն եւ կինն։ Եւ չէ հնար այլ քակիլ ի միմեանց, որպէս եւ ոչ անդամք մարմնոյ ի գլխոյ իւրմէ, զի թէպէտ եւ վէրք ինչ կամ ցաւ սաստկագին պատահէ մարմնոյն, սակայն ոչ ախորժէ գլուխն բաժանել կամ կըտրել յիւրմէ՝ զհիւանդացեալ եւ զվիրաւորեալ անդամն»։ 3. Թղ. 21ա։ «Կանոն պսակի. Բերեն ի դուռն եկեղեց(ւ)ոյն եւ յառաջ պարտ է խոստովանութեամբ քննել զվարս նոցա։ Եւ ըստ խոստովանութեանն արժանասցին աւրհնութեան։ Եւ կացուցանէ զհարսն ընդ աջմէ փեսային զի այս են աւրէնք աստուածային։ Եւ զարբեցողսն եւ զանառակ այրսն մի թողցեն յեկեղեցին։ Եւ ասեն ժամամուտ և շարական եկեղեց(ւ)ո(յ)։ Եւ ասի. Սուրբ Աստուած ձայնիւ եւ իւր քարոզն։ Եւ ապա ասի սաղմ. Տէր ի զաւրութեան քում։ Ընթերց. Ի Ծնընդոց. Եւ ասաց Աստուած»։ - Վերջ Թղ. 29բ։ «Եւ կապեն կարմիր պսակն ի գլուխս նոցա, որ է աւրինակ ջրոյն եւ արեանն։ Եւ ապա ասեն շարական. Ուրախացիր պսակ կու»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 29։ Սակայն Մաշտոցս «Տէր Աստուած ղաւրութեանց» աղօթքով կ'աւարտի եւ չունի Դ. Մաշտոցի միւս ընթերցուածները)։ 4. Թղ. 29բ-30ա։ «Կանոն պսակ վերացուցանելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 30)։ Մաշտոցս ունի (Թղ. 32ա-բ) իբրեւ յաւելուած հետեւեալ ուշագրաւ խրատագիրը. «Յետ այսորիկ առնու քահանայն զփեսայն, եւ երթան ի տեղի առանձին, եւ խրատէ աստուածային պատուիրանացն. Որդի իմ հոդեւոր, գիտացիր զի կինն վասն այնորիկ ըստեղծեաց Աստուած, որ աճին եւ բազմանան, եւ ո՛չ վասն այն որ թէ հանապազ ի մեղս եւ ի հեշտութիւնս վարիմք անասնապէս։ Ուսուցանէ որ զաղուհացից պահքն, զյինունքն, զշաբաթապահսն, եւ զկիրակիքն, զխաչին ութօրէքն եւ զյայտնութեան ութաւրէքն, եւ զամենայն անուանաւոր տաւներսն, եւ ըզտաւնամտերսն, եւ յորժամ յղի իցէ, պահիցեն սրբութեամբ յանկողնոց, զի աւրհնութիւնն Աստուծոյ ի վերայ իջցէ, եւ ի վերայ հոգւոց եւ մարմնոց մերոց ամէն»։ 5. Թղ. 32բ։ «Կանոն հաղորդ տալոյ», (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 31)։ Մաշտոցիս մէջ Եսայեայ եւ նովհաննու երկու ընթերցուածներն զեղչուած են։ 6. Թղ. 35ա։ «Կանոն զամենայն վախնանեալսն յուղարկել առ Քրիստոս»։ (Հմմտ Դ. Մաշտ. § 32)։ 7. Թղ. 52բ։ «Կանոն երկրորդ աւուրն»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 33)։ 8. Թղ. 59ա։ «Կանոն երրորդ աւուրն։ Երթան ի գերեզմանն եւ ասեն Սղմս. Կց. Հոդի քո բարի։ Յակոբու առաք. ի կաթողիկէ. Երկայնամիտ լերուք եղբարք»։ - Թղ. 59բ։ «Աւետ. ըստ Ղուկասու. Ի նմին ժամու ցընծացաւ Յիսուս հոգւովն սրբով»։ - Թղ. 60ա։ Քարոզէ. Վասն ի վերուստ խաղաղութեան։ Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Փողն երկնաւոր դո9. Թղ. 64ա։ «Գանձ մեռել(ա)թաղի. Մինդ ի յէէն»։ Տնագլուխք՝ Մանվելս։ 10. Թղ. 68ա։ «Ողբ ի վերայ ննջեցելոց ասա. Գոչեմ առ ձեզ ողբերգական, ձայնիւ մաղթեմ յոյժ լալական»։ 11. Թղ. 71բ։ «Կանոն յորժամ տղայ վախճանի»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 34)։ 12. Թղ. 84ա։ «Իսկ ի յերկրորդում աւուրն»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 35)։ 13. Թղ. 86բ։ «Կանոն ոգեհանգիստ առնելոյ կամ կարգ մեռելոց»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 24)։ Մաշտոցս յաւելուածով ունի հաան. «ուանամք եւ փառաւորեմք» և 14. Թղ. 92ա։ «Կանոն աղ աւրի(նելոյ)»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 13)։ 15. Թղ. 93ա։ «Կանոն տեառնականի»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 22)։ 16. Թղ. 100բ։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 21)։ 17. Թղ. 121բ։ «Կանոն նաւակատեաց եկեղեց(ւ)ո(յ) պղծելոյ յանաւրինաց, եւ շարժեալ սեղանն վերստին հաստատելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 6)։ 18. Թղ. 132բ-133ա։ «Կանոն նոր դուռն հաստատել եկեղեց(ւ)ո(յ)։ Եւ ասեն ողմս. Խոստովան եղերուք տեառն զի բա։ Եւ քարոզէ սարկաւագն. Խնդրեսցուք հաւատով զի հաստատեսցէ զդուռն սուրբ եկեղեց(ւ)ոյս, ի վրա(յ) առաքելական վիմի զտէր աղա։ Եւ եպիսկոպոսն ասէ զաղաւթս. Տէր Աստուած նորոգիչ եւ զարդարիչ քոց արարածոց»։ 19. Թղ. 134ա։ «Կանոն հանդերձեղէն ըսպասք աւրհ(նելոյ)։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 7)։ 20. Թղ. 134բ։ «Կանոն սկի եւ մաղզմա աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 8)։ 21. Թղ. 135ա։ «Կանոն զնկարեալ եկեղեց(ի աւրհնելոյ)»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 7)։ 22. Թղ. 136ա։ «Կանոն զնորակերտ գիրս աւրհնել»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 36)։ 23. Թղ. 137բ։ «Կանոն զարմտիս սերմանց եւ զշեղջ եւ զհնձան աւրհնել»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 30)։ 24. Թղ. 139բ։ «Կանոն խաղող աաւրհնելո(յ) զկնի պատարագին, ի նմին աւուր փոխման իսկուհոյ Աստուածածնին։ Բերեն զողկոյզն յեկեղեցին։ Եւ սարկ. ի վեր ամբարձեալ զխաղող փայտեա(յ) ամանով։ Եւ սկըսանին շրկ. ԲՁ. Նոյն եւ նման։ Առաջի պը։ Անապական սուրբ։ Համեղաճաշ։ Ապա ասեն Սղմս. Ի պտղոյ ցո։ Ի կարդ։ Ընթ. Յառակաց. Պատուեա զտէր»։ - Թղ. 140ա։ «Պաւղոսի առաք. Յերր. թղթոյն է. Եղբարք ապաստան եղաք»։ - Թղ. 141ա։ «Ալէլուիա. Երկիր ետ զպտուղ իւր։ Աւետ. (ըստ) Յոհան. Ես եմ որթն ճշմարիտ»։ - Թղ. 142ա։ «Եւ սարկաւագն քարոզէ. Եւ եւս խաղա։ Գոհացարուք զբարերարքն Աստուծոյ»։ - Թղ. 142բ։ «Եւ քահանայն ասէ զաղաւթս Տեառն նեիսէսի, Տեառն Աստուած հայրն անըսկիղկանոնս համեմատութեամբ ԻԴ. Մաշտոցին § 24, - որ ն. Շնորհալւոյ վերագրուած է, - լատ աւելի ընդարձակուած է, ինչպէ. կը աետնուի, ժե. դարս։ վերջերը, եւ Աստուածածնի վերափոխման տօնին յատկացուած, մինչդեռ նոյն դարու Ա. կէսին դեռ եաչի տսնին հետ կապուած էր խաղողի օրհնութիւեը։ որ աւելի նշանակալից է։ 25. Թղ. 147բ։ «Կանոն վասն երաշտութեան անձրեւի։ Ելանեն խաչիւ եւ շուրջառով յանդաստանն։ Եւ ժողովուրդքն զհետ քահանայիցն, եւ ասեն ըստ պատշաճի աւուրն եւ կարդան աւետ. ըստ խորերդի։ Եւ երթան ի տեղի նշանաւոր։ Սարկաւագն քարոզէ. Միաբան աղաչեսցուք զմարդասէրն Աստուած քահանայք եւ ժողովուրդք»։ Թղ. 148ա։ «Եւ քահանայն ասէ զաղաւթս. Տէր Աստուած ամենակալ հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ 26. Թղ. 149բ։ «Կանոն վասն ամենայն պատահարաց խաչալուա(յ) առնելոյ՝ վասն ամենայն բնութեանց, մարդոց եւ անասնոց, բուսոց եւ տնկոց, հաւտից եւ խաշանց»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 12)։ 27. Թղ. 154բ։ «Կանոն ջուր աւրհնելո(յ յաւուր Ծննդեանն եւ մկրտութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. Սակայն Մաշտոցիս մէջ - բացի տաղէնաւելցուած է, ի վերջ Բարսղի Աղօթքին, «Քրիստոս Բանըդ Հաւր ծնունդ անժամանակ» երգը՝ խազերով։ 28. Թղ. 173բ։ «Կանոն մեծի Հինգշաբաթին Ոտնլուային ըստ որում ասաց Յիսուս թէ աւրինակ մի ետու ձեզ»։ (Հմմտ. Ի. Մաշտ. § 39)։ 29. Թղ. 191բ։ «Կանոն քարոզ պատուիրանին»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 34)։ 30. Թղ. 197բ։ «Կանոն մեծի Հինգշաբաթին զապաշխարողսն արձակելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 32)։ Սակայն Մաշտոցիս մէջ զեղչուած են Բարսղի աղօթքին յաջորդող խրատագիրն եւ ժողովրդեան օրհնութիւնը. «Աւրհնեալ է անրաւ ողորմութիւն եւ մարդասիրութիւն Քըրիստոսի Աստուծոյ մերոյ»։ 31. Թղ. 207ա։ «Կանոն որք յանգէտս անպատշան կերակուր մերձենան կամ ըմպելիս։ Տանին զնոսա քահանայն ի դուռն եկեղեց(ւ)ոյն։ Եւ ասեն սղմս ԻԴ. Առ քեզ տէր համբարձ։ Առ քեզ տէր կարդ։ Ողորմեա ինձ Աստուած ըստ մեծի ողորմ։ Քրզ. Լուիցէ Տէր։ Լ. Տէր ողորմեա։ Եւ ասէ քահանայն զաղաւթս զայս. Տէր Աստուած մեր որ ի սուրըս ես բնակեալ»։ 32. Թղ. 208ա։ «Աւետ. ըստ Մաթէոսի իւղաբերից. Եւ յերեկոյի շաբաթուն յորում լուսանայր միաշաբաթին»։ - Թղ. 209բ։ «Աւետ. ըստ Մաթէոսի Բժշկութեան. Յայնժամ մատուցաւ առ նա դիւահար մի»։ Թղ. 210բ։ «Հանգըստեան ի Մաթէոս. ՅայնՀով արդարքն ծաղեսցին»։ - Վերջ Թղ,