342

ՄԱՇՏՈՑ ԻԳ ԵՒ ԳԱՆՁԱՐԱՆ

ՊՁԳ = 1434 - ՊՁԳ = 1434

ID

Number

342

Old record number

615

Title

ՄԱՇՏՈՑ ԻԳ ԵՒ ԳԱՆՁԱՐԱՆ

Start date

ՊՁԳ = 1434

End date

ՊՁԳ = 1434

Date details

ամ Տեառն 1434։

Copy place

Խարտիշար (վանք)։

Reference

Type

Number of pages

176

Dimension

18,5x13,5 (13 x10,4)

Layout

միասիւն։

Writing details

բոլորգիր միջակ, մաքուր եւ մարմնեղ։

Codicology

15, իւրաքանչիւր 12 թուղթք։

Principal subject

Subject details

դեղնորակ եւ երկուստեք ողորկ։

Number of lines

19։

Binding

փայտեայ շագանակագոյն կաշիով պատեալ, անզարդ։ Կողերը դուրսէն քանդակագործ արծաթով պատեալ էին երրեմե, բայց ետձէն եանուած են հանդերձ ունելեսք, իսն մերուն մուր գեղին լարով պատաց նն։ - 1Աւ ԳԱՄԱՆՔ ընդհանրապէս լաւ վինակի մէջ. միայն Թղ. 35-46. 81-84 լուսանցաքղանցքը մաշած ու հերձոտեալ են։ Մէկ մէկ թուղթ կը պակսի ընդ մէջ Թղ. 3բ-4ա. Թղ. 4բ-5ա, Թղ. 58բ-59ա. մէկ թուղթ մ'ալ վերջէն։

State of preservation

Copyist

Ստեփանոս կրօնաւոր։

Owner

նախկինն յիշուած չէ, հաւանօրէն գրիչն. ապա Առաքե, երէց (Երդմնցի), ապա Բաղտասաբ եւ Կարապետ, ապա այլք։

Commanditaire

Illuminator

հաւանօրէն գրիչն։

Binder

անյայտ, իսկ կազմել եւ նորոգել տուողն Առաքել երէց։

Parchment flyleaf

4 թուղթ սկիզբէն, չորս ալ ետեւն, մեացորդ միշին երկաբագիր՝ երկսիւն եւ մե ծադիր աւետարանի մը, որոնք կրկին ծալուած են, եւ որոնց սակայն առաջակողմեան սիւները միայն ամբողջ պահուած են, իսկ երկրորդ սիւները կիսով չափ կտրուած են կազմողէն՝ մատենիս յարմարցնելու համար։

Lettrines

բազմաթիւ են եւ միագոյն, այն է աղօտ կարմիբ, մերթ թռչնակերպ եւ մեծ կիտուածային, յաճախ միացած եզերազարդերուն։

Initials

Marginal illuminations

բազմաթիւ են, աղօտ կարմիր, մատրանաձեւեր, աշտանակաձեւեր, եւն։

Images

Canon tables 1

Canon tables 2

5 հատ. Թղ. 2ա, 34բ, 46ա, 56ա, 99բ։ Առաջինը միայն մեծ է, ունելով ի միջի երկու յունական խաչեր, վարինը ոպիտակ ենթակայով, իսկ վերինն համակ մութ կապոյտ եւ անզարդ. իսկ մնացեալք առ հասարակ մատնաչափ լայնութեամբ երկայն քառակուսի։ Երկագոյն են, այսինքն ատբաշէկ կարմիր ենբակայի վրայ սեւագիծ զարդերով։

Title text

կարմիր. այսպէս են նաեւ սկզբնատողք եւ տընագլուխք։

Blank pages

Colophon

1. Թղ. 138բ։ Կայ գրչէն, այսպէս, «Փառք ամենասուրբ Երրորդութեանն Հաւր եւ Որդ(ւ)ոյ եւ Հոգ(ւ)ոյն սըցըլ, այժմ եւ։ Որ ետ կարողութիւն տկարութեանս մերում հասանել յաւարտումն գրոցս, խնամալք քա րերարին Աստուծոյ սկսայ եւ ոզորմութեամբ նորին կատարեցի զմաշտոցս, որ է քուքաս տան ամենալից, բազմապայծառ ծաղկաւք զարդարեալ ի շնորհաց քրեցք Հոգ(ւ)ոյն։ «Արդ՝ գրեցաւ սայ ի թուականութեանս հայոց ՊՉԳ ( = 1434)։ Եղեւ զրաւ գըչցա թեան սորա ի սուրբ ուխտս որ կոչի Խարտիշար. ընդ հովանեաւ սրբոյ Կարապետին, եւ սուրբ Աստուածածնին։ Ձեռամբ բաղ(մամ)եղ եւ անարժան գրչի՝ Ստեփանոսի՝ սըքտանուն կրաւնաւորի։ Արդ աղաչեմ զամենեսեան որք հանդիպիք սմա, կա(ր)դալ(ով) կամ աւրինակելով, անմեղադիր լերուք սղալանեաց եւ խոշորութեան, քանզի կար մեր այսչափ է։ Յիշեցէք զաշխատողս՝ հանդերձ ծնաւղաւք իմովք, եւ որք յիշէք, յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ որ է աւրհ նեալ յաւիտեանս ամէն։ Եւ Աստուած որ առատն է ի տուրս բարեաց մեզ եւ ձեզ ողորմեսցի եւ նմա փառք յաւիտ»։ 2. Թղ. 176բ։ Կայ նոյն գրչութեամբ։ «Օիշեցէք զստացող գրոցս, եւ զանարժանս դրիչ՝ հանդերձ ամենայն ղարմաւք ի Տէր»։ 3. Անդ։ Վերջին ստացողէն եւ կաղմել տուողէն, այսպէս. «Զվերջին սուրբ գրոց կազմողս (ետքէն աւրուած եւ գրուած «սորայ») Ձերդմընցի Առաքել երէցն, որ փոխեցաւ ի Քրիստոս, եւ զիւր որդիքն, որ ետուն զայս սուրբ գիրքս՝ կապել եւ վերըստին նորոգել ի հալալ ընչից եւ ի վաստակոց իւրոց։ Եւ Աստուած զիւրեանց հոգիքն նորոգէ ի գալուստն Քրիստոսի, եւ ի կեանս յաւիտենից ամէն»։ Ապա իբր շարունակութիւն - տարբեր բոլորգրով եւ հինը ջնջելով - կայ հետեւեալը. «Յիշատակ է սուրբ գիրգս Բաղտասարին, ելխարապետին եւ»... (մնացեալը կը պակսի։

Informations

Ձեռագիբս 1877ին մտեր է հաւաքմանս մէլ. ստացուած է Պբ. Սերորէ Ալիշանէն ի Կ. Պոլիս։ Մատեանս է Մաշտոց փոքրադիր և Գանձարան. կը պարունակէ 18-19 կանոն, քոց հին կարգաւորութեան, և նոյնչափ եւս Գանձեր, հետեւեալ կարդով. 1. Թղ. 1բ։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 11)։ Դիտելի է որ կանոնիս առաջին խորագրին ներքեւ, դատարկ թողուած տեղը (Թղ. 1բ) յետագայ ձեռքէ մը նոտրագրով աւելցուած է. «Աղաւ(թ)ք հաւ աւրհնելոյ։ Սղմ. Թեւք աղաւնոյ։ Քրզ. Լուիցէ տէր ձայնի աղաչանաց մերոց։ Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Աւրհնեալ ես տէր Աստուած մեր որ ի ձեռն աւրինացն հրամայեցեր մատուցանել Աստուածութեան քում հաւս, աղաւնիս եւ տատրակս»։ Իսկ Թղ. 12բ. կայ. «Դարձեալ այս կանոն կատարի. Սղմ. Ղէ Կց. Եցոյց տէր ըզփրկութիւն։ Ընթ. Ի ծննդոց. Եւ ել Յակոբ ի ջրհորոյ։ Ընթ. յԵլից. Եւ արար Բերսիէլ զաշտանակն։ (Ընթ.) Երկր. թագ. Եւ արար սեղան եղեւնափայտեայ։ Պաւղոսի առ. ի Գաղ. թղթոյն. Այլ ինձ քաւ լիցի։ Աւետ. ըստ Խաւմ Կաքն հմ ատուածչաի։ Գոհանամք զքէն Քրիստոս փրկիչ մեր» իրրե յաւելուած։ 2. Թղ. 20բ. «Կանոն նաւակատեաց եկեղեցւոյ պաղծելոյ յանաւրինաց եւ զշարժեա սեղանն վերստին հաստատ կանգնել»։ (Հմմտ Ա. Մաշտ. § 5), 3. Թղ. 32բ-33ա։ «Կանոն նոր դուռն եկեղեցոյ դնել»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 3)։ 4. Թղ. 34ա։ «Կանոն մկրտութեան»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 28)։ Սակայն Մաշտոցիս Թղ. 37ա-բ երեխայն հրաժարեցնելէն ետք ի սատանայէ, դաւանել կու տայ անոր ոչ միայն զամենասուրբ Երրորդութիւնն, այլ ծնունդէն սկսեալ՝ ցոլրք տնօրինականքը։ Թղ. 44ա։ Կնքոյ ժամանակ զգայարանաց օծման մէջ, կը թուարկէ։ «Զթիկունսն՝ ասելով. Աւծումն առ հաւատչեայ արքայութեան երկնից»։ 5. Թղ. 45բ։ «Կանոն պսակ առնելոյ»։ Թղ. 53ա։ (Կանոն) «Պոակ վերացուցանելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 29, 30)։ 6. Թղ. 53բ։ «Կանոն հաղորդ տալոյ», (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 21)։ 7. Թղ. 55բ։ «Կանոն զամենայն վաղհանեալս յողարկել ի Քրիստոս»։ Թղ. 71ա։ Այգալաց։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 32, 33)։ 8. Թղ. 76ա։ «Կանոն յորժամ տղա, վաղխնանի»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 34)։ Կանոնս կը պարունակէ համաձայն Դ. Մաշտոցին Գր. Լուսաւորչի վարդապետութենէն երկու ընթերցուածները, ինչպէս նաեւ երկու պատդամները, Թղ. 84բ։ «Իսկ յերկրորդմն աւուրն (Այգալացին)»։ (Հմտ. Դ. Մաշտ. § 35)։ 9. Թղ. 86ա։ «Կանոն տեառնական աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 12)։ 10. Թղ. 91բ, «Կանոն աղ աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 23)։ 11. Անդ, «Կանոն ոգեհանգիստ առնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 14)։ 12. Թղ. 95բ։ «Կանոն զարմտիս սերմանց աւրհնել, զսեղջի եւ հնձանի»։ 13. Թղ. 99ա։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ Մ7####Մ## 785)։ 14. Թղ. 113բ։ «Կանոն մեծի Ե. շաբարին՝ Ոտնլուային»։ (Հմմտ, Դ. Մաշտ. § 15. Թղ. 127ա։ «Կանոն աւազան աւրենելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 4)։ Երկրորդ խրատագրին մէջ, Թղ. 128ա. կրկնելով աւազանը ջրով եւ գինիով լուալը կը յարէ. «Եւ զգեցուցանեն զաւազանն ի (ն)մանութիւն աւազին, եւ ածեն գաւտի տեառնագրելով», որ ուրիշ մաշտոցներուն մէջ կը պակսի։ 16. Թղ. «Կանոն հանդերձեղէն սպասք աւրհնելոյ»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 7)։ 17. Թղ. 132բ-133ա։ «Կանոն սկի եւ մացրդմա նաւրենելոյ», (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 18. Անդ. « Քարոզ պատուիրանին„։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 34)։ 19. Թղ. 139ա։ «Գանձ Ծնրնդեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Մաքուր եւ անբիծ սուրբ Աստուածածին»։ Մկրտիչ։ 20. Թղ. 141ա։ «Գանձ Յովանու Մկըրտչի. Մեծապայծառ՝ փառաւք պանծալի, այսաւր ցընծայ՝ սուրբ եկեղեցի»։ Մկրտիչ։ 21. Թղ. 143ա։ «Գանձ սրբոց հայրապետացն. Շնորհդ երկնային, շող կաթեալ յոգին»։ 22. Թղ. 144բ։ «Գանձ սրբոյն Սարգսի եւ որդոյ. Մեծապայծառ՝ փառօք զարդարեալ եկեղեցի. պայծառաղդեցեալ յիշատակաւ ղինաւորին»։ Մկրտիչ։ 23. Թղ. 147ա։ «Գանձ Տեառնընդառաջին. Միասնական սուրբ Երրորդութիւն քարեբանեալ՝ անբաւ զաւրութիւն. Տէր Աստուած, բոլոր իսկութիւն»։ Մկրտիչ։ 24. Թղ. 149բ։ «Գանս պահոց կիրակէից. Մեղայ Տէր, մեղայ, անօրինեցայ»։ 25. Թղ. 152բ։ «Գանձ սրբոց քառասնիցըն. Մեծ եւ հզաւր՝ անմահից արքայն, Յիսուս Քրիստոս աւրհնեալ յարակայ»։ Մկըր26. Թղ. 154բ։ «Գանձ Ղազարութեան (իմա՛ Ղաղարու յարութեան). Գոջումն ըղձական. դովասանական»։ 27. Թղ. 157բ-158։ «Գանձ Ծառզարդարին. Ի տաւնըս տաւնից, ի փառըս հրաշից, ի մողոգոմից, զքեզ տէր աւրձնեցից»։ 28. Թղ. 160ա. «Աւագ Հինգշաբարի Այ խորհուրդ լըցաւ. անդ դուշակեցաւ», 29. Թղ. 162բ։ «Գանձ զատկին Յարութեան. Մարդասիրութեամբ որդիդ միածին եկեալ խրնդիր՝ եղծեալ պատկերին»։ Մկըր30. Թղ. 164բ։ «Գանձ հասարակաց յարութեան. Յերկնից խոնարհեալ՝ բանդ յերկիր իջեալ»։ 31. Թղ. 166բ։ «Գանձ յարութեան, եւ գիշեր պաշտման. Գերանճառ արփի, դոլ պատճառ էի, գոյիցս ամենի, հայրդ ծնաւդ բանի»։ Գրիգոր 32. Թղ. 169բ։ «Գանձ սուրբ խաչի. Յեդեմական տընկոյն աւրհնութեան, դու փայտ փրկութեան»։ 33. Թղ. 171բ։ «Գանձ սրբոց առ առաքելոցն հասար. Անճառելւոյ բանին ի Հաւրէ. բաբունական քարոզք ի յերկրէ»։ 34. Թղ. 173բ։ «Գանձ ամենայն մարտիրոսաց եւ նգնաւորաց. Յոյժ զարմանալի եւ հիանալի և զարհուրելի տէր Աստուածն երկնի ւ՝ ամենայն սցլե, նա մարդ եղիցի»։ Վերջ Թղ. 176բ։ «Սիրով հայցողին, տալ առողջութիւն, կեանք եւ բարութիւն, մեղաց թողութիւն. ողորմեաց»,

Content