1731392՝ անյայտ, հա։ ւանօրէն ԺԶ-Ժէ. դարուն։
բոլորգիր մանր և ցածադիր Տնագլուխներն երբեմն կապոյտ են և երբեմն կար, միր. կարմրագիր են առ հասարակ նաև մե։ գլուխներու սկզբնաբառերն։ Յոյժ գեղեցիկ են մանաւանդ չորս աւետարանաց սկզբնատող ծաղկագրրերն՝ ոսկեզարդ։
22, իւրաքանչիւրն 12 թուղթք։
մագաղաթ ընտիր, տեղ տեղ հաստկեկ և տեղ տեղ նուրբ։
փայտեայ կաշեպատ, արծաթեայ նկարակերտ և քանդակագորձ տուփի մէջ ագուցուած, գոցելու մասով։ Առաջին երեսին վրայ՝ քանդակուած է Խաչելութիւն, որուն վերի անկիւնները կեցած են Մարկոս և Յովհաննէս, իսկ վարի անկիւններում Մատթէոս և Ղուկաս աւե տարանիչքն՝ իրենց խորհրդանշան գազանակերպե, րով. և ստորին եզերքին վրայ Յ6ՏԿ է Տի Պօղոսիւ քամալեանցծ։ Իսկ երկրորդին վրայ քանդակուած է Տիրամայրն՝ ձեռնամած (ննջման կամ փոխման վիճակի մէջ, զոր երկու կողմէն բռնած են հրեշտակ ներ. վերի անկիւններում Պետրոս և Պօղոս գլխաւոլ առաքեալներն, իսկ վարի անկիւնները՝ ուրիշ երկո, սուրբեր (հաւանօրէն Դաւիթ և Յովսէփ)։ Ստորին եզերքին վրայ ալ քանդակուած է իբր շարունակու, թիւն վերի յիշատակարանին. Եւ Ծնօղացն Եւ Կղկցն Թվ. ՌՃ(Գ)5։ Գոցելու մասին վրայ քանդակուած է Յիսուս կապեալ, իսկ վերը և վարը մի մի- թև, բացիկ ու ձեռնամած հրեշտակներ։ Կռնակին կողմը՝ ճիշդ մէջ տեղը՝ քանդակուած է յարուցեալն Յի, սուս՝ խաչադրօշով, և գրկին մէջ կը կրէ գառն (Աս տուծոյ)։ Իսկ վերը և վարը մի մի մերկամարմին և մանկակերպ հրեշտակներ։ Քանդակներս այնքան նուրբ չեն, բայց արտայայտող և վայելուչ, մանաւանդ սիրոյ աշակերտն։
շատ լաւ պահուած և բոլորովիւ անվնաս, ուստի և դրուած է ի տես եկաւորաց իբր նմոյշ հայկական ոսկերչական քանդականնո ծութեան։
նախ ջուղայեցի Պր Պօղոս Ջամալեանց, ապա Ս. Խաչ եկեղեցին Հայոց ի Վենետիկ։
չկայ -
յոյժ բազմաթիւ են եռագունեան, մարդագիր, գազանագիր, թռչնագիր -
շատ յաճախ. եռագունեան են։ առանց ոսկւոյ, ի բաց առեալ չորս մեծագոյները որոնք ոսկեզարդ են և երանգոց նրբութեամբ միւս ներէն յոյժ տարբեր։
4 մեծ, Թղ. 10բ, Մատթէոս՝ բազմած, որ սպիտակախառն կապոյս պատմուճանի վրայ հագած է վարդակարմիր կրկնոց։ դիմացը կանգնած է, սպասողական դիրքի մէջ, ոսկեթև գեղանի հրեշտակ մը, որ ներսէն հագած է մանուշակագոյն երկայն պճղնաւոր, և ասոր վրայ կանաչագոյն պատմուճան՝ մինչև ծունկերը. իսկ պատ։ մուճանին վրայ ալ ծիրանեգոյն կրկնոց կամ փիլոն կուրծքին վրայ հանգրիճեալ. և թևերուն վրայ ըռնած է օձաձուկի նման սպիտակ բան մը (հաւանօրէն գա. լարուն մագաղաթ)։ Թղ. 96բ. Մարկոս՝ բազմեալ։ որ կը կրէ դեղնորակ կանաչ պատմուճանի վրայ՝ արիւ։ նագոյն կրկնոց, ոտքին քով նստած է առիւծ մը՝ Յիրանկերով բռնած կարմիր մատեան մը, և բերանաբաց կը նայի յետս՝ դէպ ի աւետարանիչն։ Թղ. 145 Ղուկաս՝ բազմեալ, հագած է վարդակարմիր պատ, մունանի վրայէն արջնագոյն կրկնոց, և դիմացն ա իր ցուլ խորհրդանշանը։ Թղ. 213բ. Յովհաննէս ։ Պրոխորոն, քարայրի մը մէջ դիմացէ դիմաց նստած ամէնքն ալ յաջող են և գեղեցիկ. նշանաւոր է Յով հաննէս իր նիստուկացով և իր տեսակին մէջ եզա կան։ Ասոնցմէ դուրս կան նոյնպէս՝ 59-60 փոքլ պատկերներ։ մերթ խմբովին և մերթ առանձինն. ա մէնքն ալ առաջնոց պէս բազմագունեան են, ոսկե։ զարդ և ազնիւ երանգօք։
10 հատ (տես Թղ. 3բ, 4ա, 5բ, 6ա, 7բ, 8ա, 9բ, 10ա, 11բ, 12ա). բազմագունեա։ են առանց ոսկւոյ, զարդարուած կրկնակարիատիդ սիւներով, ծառերով, գագաններով ու թռչուններով նշանաւոր են րդ և 8.րդ խորանաց մեծ թակաղակին երկու ծայրերը՝ օդին մէջ բարձրացած՝ առիւծներն, իրենց անսովոր կեցուածքով և կատաղութեամբ, և 9.րդ և 10.րդ խորանաց մեծ թակաղակին ծայրերը կանգնած մոխրագոյն կապիկներն, որոնք երկու ձեռքով կերոն բռնած են և գլուխնին միոյն դոժական խոյր և միւսին եպիսկոպոսական միթը։
4 (Թղ. 17ա, 97ա, 244ա, 215ա). բազմագունեան են և ոսկեզարդ, յոյժ պայծառ և ազնիւ երան, գօք ու գեղաճաշակ։ Ասոնք խորանները նկարողէն տարբեր մէկու մը վրձինէն ելած են հաւանօրէն։
պայծառ կարմիր, և վերջն ալ սևու կրկնուած են։
Թղ. 1ա - 3ա, 4բ, 5ա, 6բ, 7ա, 8բ, 9ա, 10բ, 11ա, 12բ, 15բ, 16ա։ 96ա, 139բ2, 214ա, 272։
՝ այլևայլք, գլխա։ ւորապէս 1. Թղ. 271ա. Կայ գրչէն. ֆառք ամե նասուրբ երրորդութեանն և միասնական աս տուածութեանն՝ հօր և որդւոյ և հոգւոյն սրբոյ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից. աԱրդ՝ ցանկացօղ եղև սուրբ աւետարանիւ աստուածասէր և բարեպաշտ հեզահոգի վաճառականն Ջուղայեցի Ջամալենց Պարոն Պօղոսն. Ե։ ըստացաւ զսա ի հալալ վաստակոց իւրոց՝ յիշատակ հոգւոյ իւրոյ և ծնողացն՝ հօրն ԽոճաԳրիգորին, և մօրն՝ Մուրասային, և կողակցին իւրոյ Վառվառին և որդւոյն՝ Յարութիանին և Աղափիրդոյն։ և դստերն Լեյլիջանին, և ամենայն արեան մերձաւորացն։ Զի արծաթապատ կոստխեաց շմագաղաթ ոսկիատուփ սուրբ Աւետարանս. և ետ ի դուռն Երևման սուրթ խաչ եկեղեցւոյն, ի Գեղեցկաշէն քաղաքն Վենետիկ. ի թուականութեան ազգիս մերոյ Հայոց. հազար երորդի, հարիւրերորդի երեգերորդի (հերեք, բառը նոր մելանով գրուած կամ նորոգուած է). ի հայրապետութեան սուրբ աթոռոյն Լջմիածնայ տեառն ֆիլիպպոսի՝ երիցս երանեալ սրբաղան ընդհանրից կաթողիկոսի։ Դարձեալ աղաչեմ զձեզ, ով դասք լուսերամ քահանայից, և մանկունք սուրբ եկեղեցւոյ... որք հանդիպիք սուրբ աւետարանիս կարդալով կամ տեսանելով, յիշեցէք զմեղօք զառածեալ նուաստոգի Պօղոս վաճառականս, և զծնօղսն իմ, և զամենայն արեան մերձաւորսն իմ՝ ի մաքրափայլ աղօթս ձեր. և լիով սրտի։ բցորմի ասացէք. իսկ ողորմածն աստուած զձե։ յիշողացդ և մեզ յիշելոցս ողորմեսցի ի միւ։ անդամ գալստեան իւրում, և նմա փառք յաւիտեանս ամէն։ Դարձեալ՝ երեսս անկեալ աղ(աջ)եմ զձեզ զի զգուշութեամբ պահել զսուրբ աւետարան։ ի հրոյ և ի ջրոյ և ամենայն փորցանաց։ Ե։ դարձեալ՝ մի ոք իշխեսցէ ձեռնամուխ լինե, սուրբ աւետարանիս, և կամ հանել ջանայ զսս ի քաղաքէս Վենէտիկու և ի դրանէ Երևման սուրբ խաչ եկեղեցւոյս. զի որք լըբին և անդգնուԱեամբ առնեն, այնպիսիքն զմասն ի Յուդալի առցեն և զպատիժս ի Կայէնի։ և ընդ սեղանակողոպա, քբահանայիցն գասեսցին։ Ամէս Հայր մեր,։ Նոյն գրով և ստացողի կողմէն գրուած, Թղ. 213բ, յիշատակարանին մէջ. Ի թուահաշւութեան հայաղուն սեռի. Ռ. Ճ. Դ. ամին, նուի։ րուած կ՝աւանդուի սուրբ Խաչ եկեղեցւոյն՝ աւետարանս, որով կը սրբագրուին թէ նախընթաց յիշատակարանիս ՌՃԳ թուականը և թէ երկրորդ կողին վրայ քանթակուած ՌՃ, թուականը։ Յամենայն դէպս՝ այս երեք յիշատակարանքս ևս բուն գրչէն գրուած չեն երևիր այլ ետքէն, վասն զի ջրախառն մելանով են և վերջին ստացողներէն, մինչդեռ Աւետարանի։ բնագիրը թուխ մելանով գրուած է։ Եւ այս անկէց իսկ յայտնի է, զի Յովհաննու Նախադրութեան վերջը (Թղ. 213բ) կայ բուն գրչու. թեամբ հետևեալն - առանց անուան և թուականի - այսպէս։ Աւրհնութիւն որ կարդայ։ գովութիւն որ լսէ, փառք տուողին, և յիշատա գրչիս. ամէն,։ Հաւանօրէն Աւետարանս յիշեալ թուականներէն յառաջ գրուած է, և Թ. 166էն գաղափարուած։ 2. Թղ. 270բ. Կայ վերջին ստացողէն, այսպէս. Արդ՝ ես նուասաս Սահակ էրէցս՝ հրամանաւ երջանիկ հայրապետին մերոյ տեառն Գիլիպպոսի սրբազան կաթողիկոսի ամենայն Հայոց կացի ի Վենետիկ երեք ամ և վեց ամիս՝ առ ի քահանայագործութիւն Հայոց վաճառականաց և սպա սաւորութիւն Երևման խաչ եկեղեցւոյս. որ և վասն եկեղեցւոյս՝ բաղում նեղութիւն և վիշտս կրեցաք ի ձեռն սուտ և խաբեփա հերձուածողի միոյ. վերջն ամօթալից և փախստական կորեաւ. վասն սրոյ աղաչեմ յիշել զԹօխաթեցի Սահակ երէցս, որ գոգ։ ինչ պատնառ եղէ (ի) գնելն ստարթ Ատետարանիս,։
. Ձեռագիրս 1870-1876ին միջոցները մտած է հաւանօրէն հաւաքմանս մէջ, բայց թէ ինչպէս յայտնի չէ. հա։ ւանօրէն արծաթապատ տպագիր աւետարանի փոխանակութեամբ։ Մատեանս է Ասեուրան միջակադիր, նկարազարդ, արծաթապատ։ Աւետարանս կատարեալ է ամենայն մասամբ և համաձայն տպագրութեան. չունի միայն Յովհ. Ե. 4, այսինքն է Պրոբատիկէ հրեշտակին վերաբերեալ հատուածը։ Հին գլխահամարները կանոնաւոր կերպով նշանակուած են, և անոնց ներքև ալ կարմրագիր ուրիշ գլխահամարներ։ 1. Թղ. 3բ։ Եւսեբիոս՝ Կարպիանոս սիրելի եղբաւր ի տէր ողջոյն, ևն։ - Թղ. 5բ12ա։ Կանոնք։ 2. Թղ. 13ա։ Ըստ Մատթէոսի աւետարանին գլուխք։ - Թղ. 14բ։ Համաճայնութիւնք գլխոց չորից Աւետարանաց։ - Թղ 15ա։ Նախադրութիւն ըստ Մատթէի Աւետարանին, ևն։ - Թղ. 17ա։ Աւետարան ըսս Մատթէոսի, ևն։ - Վերջ Թղ. 93բ2։ 3. Թղ. 94ա։ Սկիզբն գլխոց Մարկոսի Աւետարանին։ - Թղ. 95ա։ Նախադրութիւն Մարկոսի Աւետարանին, ևն։ - Թղ. 97ա։ Աւետարան ըստ Մարկոսի. Սկիզբն Աւետա սանի Զիսուսի Քրիստոսի սրդւսյ Աստուջսյ ատ պէս և գրեալ է Եսայի մարգարէ. ևն։- Վեր։ Թղ. 139բ1։ 4. Թղ. 140ա։ Սկիզբն գլխոց Աւետարանին որ ըստ Ղուկայ։։Թղ. 142ա։ ախարութիւն Ղուկասու Աւետարանին, ևնչԹղ. 144ա։ Աւետարան ըստ Ղուկայ, ևն։ 209բ2։ Տարիւր և վաթսուն ասպարիսաւ, ևն։ - Վերջ Թղ. 211բ2։ 5. Թղ. 112ա։ Սկիզբն գլխոց Աւետա, րանին, որ ըստ Յովհաննու։։ - Թղ. 213ա։ Նախադրութիւն Յովհաննու Աւետարանին, ևն։ - Թղ. 215ա։ Աւետարան ըստ Յովհաննու, ևն։ - Վերջ Թղ. 268ա1։ 6. Թղ. 263ա։ Հանգիստ Յովհաննու ա-առաքելոյ և աւետարանչի։ էր ընդ եղբայր։ երանելին Յոհաննէս, ևն։ - Վերջ թղ. 270բ (Ունի տարբերութիւններ Զօհր. տպագրութենէն, այլ աղաւաղութեամբ բանից և բառից)