116887ՆԾԶ = 1007 (տես վարը)։
մեսրոպեան մեծ երկաթա։ գիր, պարզ, յստակ և ընտիր։ Տնագլուխ մեծ տառերէն մի քանի երկոտասանեակներու ստորին ծայրերը (քիչ անգամ և վերինքը) աջ ու ձախ կարկառուած՝ տեսակ մը լուսանցազարդեր ձևացուցած են. իսկ։ տառին միջագիծը հորիզոնածև երկննալով մինչն մէջտեղի լուսանցքը կը հասնի, բաժնելով վերի։ տողը ստորինէն, և երբեմն ալ լուսանցազարդ կը ձևացնէ հոն։ Այս անսովոր և եզակի երևոյթ մ՝է ինձ համար, այս դարուս։ Այս իսկ դիտելու արժանլ բան մէ, գի երբեմն երբեմն տնագլուխ տառ մը, երբեմն և՝ բառ մը և՝ ամբողջ տողն կարմրադեղով կը գրուին, երբեմն երբեմն ալ կանաչագոյն։ Այս։ բանս յաճախ կը տեսնուի Ղուկասու Աւետարանին և քանի մ՝անգամ ալ Յովհաննու մէջ։
35, իւրաքանչիւրն 8 թուղթք։ Թերթահամարները վերին լուսանցաքղանցից վրայ դիրուած են, և Ժ. էն վերջ Ի, Լ, Խ, ևն կը հաշուին։
մագաղաթ անհաւասար, այսինքն տեղտես դեղ։ նեալ և մսոտ, տեղ տեղ ալ սպիտակ և նուրբ. առ հասարակ ողորկուած են երկուստեք։
փայտեայ կաշեպատ, գեղեցկազարդ դրուագներով և գոցելու մասով հանդերձ։ Կողերու հաստութիւնն է 1, 3 հրդն։ երբեմն արծաթաքանդակ պատեաններ ևս ունեցեր է. ենչպէս ցայց կու տան ծակերը։ - ՄԱԳ. ՊԱՀ ՊԱՆԱԿՔ չկան այժմ -
լաւ պահուած է՝ ինն հարիւր տարիներու և բիւր արկածից ենթարկուելով հանդերծ. միայն մի քանի տեղ լուսանցք ճեղքուած են կամ հերձոտած և վերջէն սպիտակ և նուրբ մագաղաթով նորոգուած։ Թղ. 92 կապոյտ դերձանով կարուած է. իսկ Թղ. 195ա, սպիտակ մետաքսով եղած լուսանցակարը՝ ժամանակակից է գրութեան մատենիս։ Թղ. 179բ, 222. արտաքին լուսանցք չարաչար պատռեր և փրթեր են՝ երկրորդ սեան վերջին բառերով ի միասին. իսկ Թղ. 280(1) ներքին սիւնէս պատառիկ մը միայն մնացեր է, որ բարեբաղդաբար կը լրացնէ գրչութեան գլխաւոր յիշատակարանը։ Հակակողմեան երկաթագիր երկտող յիշատակարանէն (հաւանօրէն ծաղկողին) երկու կիսատ բառեր միայն մնացեր են։ Արտաքին լուսանցք առ հասարակ սևցած են, և տեղ տեղ ալ ներքին երեսք ամբողչ դեղնած և բծաւորուած են։ Կողերուն անկիւնները փոքր ինչ վնասուած են. դուրսի արծաթագործ պատեաններն հանուած և ներսէն ալ զանոնք պատող ազնիւ կերպասը։
նախ Յովհաննէս պռտուսպաթար՝ Վասիլ կայսեր, և Պռոքսիմոս՝ Թոթորակ Դուքսին, ապա այլք. վերջինն էր ճանիկ Աղա ֆափազեան։
ցանցառ են, մանաւադ մեծերն երեքէն չորս հատ Մեծ զարդագիրներէն մի քանին զուտ կանաչ, ոմանք ալ կարմիր են, և երեք հատ ալ եռագոյն. իսկ մնացածներն սրճագոյն են, ինչպէս գրութիւնը։
8, ամէնքն ալ բազմագունեան, ոմանք 33,2x22, և ոմանք ալ 35x 22,5 հրմ. Տես Թղ. 6բ. Մատթէոս և Մարկոս ի միասին երկուքն ալ մօրուօք, ոտքի վրայ կանգնած են և ձեռքերնուն մէջ աւետարանները բաց, կարմիր սկզբնատողերով։ Առաջինը՝ կանաչախառն երկնագոյն ներ, քնազգեստ հագած է, վրայէն ալ կանաչի, բաց դեղինի և սպիտակի խառնրդով նրբագոյն կրկնոց առած, որուն քղանցով բռնած է մատեանը։ Երկրորդին ներքնազգեստը նման է առաջնոյն, իսկ սպիտան ցոլքով նարնջագոյն կրկնոցին տակէն կը տեսնուիկանաչի սպիտակ խառնրդով - կարճ զգեստ մալ մին։ չև ծունկերը ինջած, Կեցած միջավայրն կամ ենթակայն ծունկերէն վեր կապոյտ է, և անկէց վար կանա։ չագոյն. գլուխնին պատող լուսասփիւռն է ոսկեգոյն՝ որոնց վերև կան նախ (սևագիր) ՄԱԹէՈՍ, ՄԱՐԿՈՍ ապա սպիտակ դեղով յուն. 0 ձ1100 ձ0300, 0 Ճ110xձՔԲ00 վերտառութիւնքը։ Իսկ նկարի շրջա։ նակն մանուշակագոյնի զարնող աղօտ կարմիր է, ու։ նելով ներսէն ճերմակ և դուրսէն ալ բաց կանա, գիծեր կամ շուքեր։ Թղ. 7ա Ղուկաս և Յովհաննէս ըստ ամենայնի առաջնոյն նման են, - ի բաց առեալ վերնազգեստը, - որ մոխրագոյն և սպիտակ խառնրդու դեղին է։ Թղ. 7բ Աստուածածին, որ բազմած է բազմագունեան բարձր և զարդարուն գահի վրայ և Յիսուս մանուկն ի գրկին։ Հագած է սրճագոյն և բացագոյն գիծերով մութ կապոյտ ու երկայն ներքնազզեստ, և գլխէն մինչև ծունկերը կը ձգուի մանուշակագոյն քօղ մը՝ շալի նման. իսկ Յիսուս նարընջագոյն պատմուճան զգեցած է, մէկ ձեռքը Ս. Կուսին ծեռքին մէջ կարկառելով և միւսով երենա։ գոյն մագաղաթ մունի գալարուն։ Երկուքին դէմքն ևս անժպիտ են և խորհրդազգած, ու պատկառելի լրջութիւն ունին, ինչպէս բիւզանդական բոլոր Աստուածածինները. երկուքի գլուխներն ևս ոսկեգոյն լուսասփիւռով բոլորեալ է։ Տիրամօր գլխուն երկու կողմը կան, վերը յունարէն՝ վարն ալ հայ. ՍՈՒՐԲ ԱՍՏՈՒԱԾԱԾԻՆ վերտառութիւնքը։ Իսկ Յիսուսի լուսասփիւռին վրայ երկագոյն, այն է կապոյտ և դեղին երանզօք խաչ մևս ձևացուած է։ Պատկերն առանց շրջանակի է, միջավայրն ալ մագաղաթագոյն։ Թղ. 8ա, խորհրդաւոր պատկեր մը՝ զուտ արևելեան ազնուա։ կանի թագով և տարազով. կապոյտ ներքնազգեստի վրայէն ծիրանեգոյն պատմուճան մը հագած է, որ մինչև ծնկուըները կ՝իջնէ. մէջքէն վեր դեղին, կապոյտ և կանաչ շքանշաններով և ծոպերով զարդարուն։ Կանաչ վարտիք հագած է, նարնջագոյն զանկապաններով ու կօշիկներով. իսկ գլուխն՝ երկնագոյն է և ճերմակէ խառն ցած թագ մը դրած է՝ որ նման կ՝երևի արաբական փաթթոցի։ Ձեռքերուն մէջ ալ ականակապ մատեան մը բռնած՝ կը կարկառէ դէպ հանդիպակաց Յիսուսը։ Թէպէտև վերևի համառօտագրութեամբ գրուած վերտառութիւնը չի յաջողեցայ լուծել, բայց ամենահաւանօրէն այդ պատկերն ըլլալու է Աւետարանիս նախկին ստացողին Յոհաննէս Պռտուսպաթարի, որ յիշուած է յիշատակարանին մէջ։ Յոյժ հետաքրքրական է Ժ-ԺԱ. դարու ազնուական հայազգւոյ այս տարազը։ Նկարս առանց շրջանակի է նախորդին պէս, և վերը - գլխուն երկու կողմր - կը կարդացուի յուն. 8ն 60։ (08 30x Ժ24101ն4, Թղ. 81բ, 131բ, 216բ, և Թղ 280բ (այսինքն՝ մէն մի աւետարանին վերջ) կան չորեքգունեան յունական խաչեր, իրարու աննման և սքանչելապէս ճարտարեալ։ Խաչերէս առաջինը զոր տեղւոյն անձկութեան պատհառաւ ստորին լուս անցքին վրայ նկարած է - սրճագոյն բոլորակի մը մէջ - վարդագոյն բազմանկիւնի ենթակայ մը կը ներ։ կայացնէ, որուն վրայ նկարուած են կանաչագոյկ ու յայնշի քառաթևեր. այնպէս որ ենթակայի չոր։ կարմիր թերթիկներուն հետ ձևացուած են աստղաձև ու երկագոյն կրկին խաչեր, մեծ. 6x6 հրմ։ Երկրորդը, - որուն մեծութիւնն է 35x22,5 հրմ, - անուա։ ւոր և կարմրագոյն պատուանդանի մը վրայ կլ բարձրանայ, ուր ճերմակ գետնով և սրճագոյն գիծե րով նկարուած են մէջէմէջ՝ հին սվաստիկաձևեր. իսկ չորս թևերը կը ներկայացնեն - դեղին և մանուշակագոյն գիծերու մէջ - ուղիղ եռանկիւնի թևերով պայծառ կարմիր մեծ խաչը. որուն թևերէն մէն միոյն կեդրոնը ագուցուած են՝ դեղնագոյն բոլորակի մէջ՝ մի մի կապուտակն։ Արդ՝ կարմիր քառաթևերուն միացման տեղը կամ կեդրոնը, մութ կապոյտ սկա ւառակին վրայ, ձևացած է ուրիշ կարմիր փոքրիկ խաչ մալ, դեղնագոյն եզերքներով շրջանակուած։ Դարձեալ մեծ կարմիր խաչի արտաքին անկիւններէն դէպ ի դուրս երկնցող - դեղին եզերագիծերով - ձողերէն իւրաքանչիւրն ևս իւր կողմէն մի մի մթնագոյն կապոյտ եռագնդակներ կը ձևացնէ. որոնք իրենց միջև երկնցող կանաչախառն ձողերուն հետ ուրիշ ութ խաչեր ևս կը կազմեն, բոլորակաձև թևերով՝ եռանկիւնի կարմիր քառաթևին շուրջը։ Իսկ սևագիծ փոքրիկ խաչն, որ կեցեր է մեծ խաչին վերին թևին վրայ, ետքէն նկարուած կը տեսնուի։ Երրորդը (Թղ. 218բ), - որուն մեծ. 37,5x27։5 հրմ, - շատ աւելի գիւտաւոր է և դժուարամեկնելի։ Խաչիս իրանն ու թևերը - իր ուղղահայեաց և հորիզոնական տարածութեան մէչ առած - կը կազմուի կարմիր, դեղին, կանաչ և մութ կապոյտ երկայն քառակուսիներէ, որոնց կապուտագունին մէջ՝ սրճագոյն գիծերով սպիտակ օձածն դրուագներ նկարուած են. դեղինին մէջ՝ կապուաա։ գունդեր կամ սկաւառակներ, կարմիրին մէջ մերթ կապոյտ և մերթ դեղին օձածևեր։ Խաչիս բևեռածև չորս ծայրերը գամի պէս սրաձև կը վերջանան, որոնցմէ վերինն և վարինը կ՝անցնին հորիզոնական ուղղութեամբ զետեղուած երկայն քառակուսի ու կարմրաներկ խարիսխներու մէջէն, որոնց վրայ նոյնպէս դեղնախառն սպիտակ օծաձևեր դրուագեալ են։ Իսկ ձախն և աջակողմեանը՝ նոյնագոյն ուղղահայեաց խարիսխներու մէջէն կանցնին։ Արդ՝ սիւնաձև այս չորս խարիսխներէն իւրաքանչիւրին թէ՝ վերին և թէ վարի ծայրերէն երկերկու անուաձևեր ևս կը հաւին, միացած իրարու հետ երկերկու ուրիշ դեղնագոյն դրուագեալ փոքրիկ տրամագծերով։ Արդ մէկ կողմէն այս փոքրիկ խարիսխներն և մեծ խաչի սրածայր թևերը որ գիրար կը կտրեն, և միւս կողմէն ալ մէն մի թևին ծայրը չորս չորս անիւները - ներսը դեղին շրջանակի մէջ կեցող կապուտակ սկաւառակաձևերուն՝ ինչպէս նաև քառաթևերուն դէպի խորը գծուած զոյգ զոյգ ու կապոյտ շրջանակները -կը ներկայացնեն դիտողին ամէն կողմէն և ամէն ուղղութեամբ բազմաթիւ ու բազմատեսակ խաչեր. որոնք այնքան հիանալի են իրենց առանձնութեան, որքան գունագեղ մեծ խաչը կազմելուն մէջ։ Չորրորդն (մեծ. 22,1x18,1 հրմ. որուն կէսը վերէն ի վայր պատռեր ինկեր է, թէև կազմութեամբ ձևոցն և երանգօք նախընթաց երկու խաչերէն աւելի պարզ է, բայց ոչինչ ընդհատ նոր է և գեղեցիկ։ Խաչիս քառաթևոց իրանը նկարուած է կանաչ, կապոյտ և դեղին երանգօք՝ մագաղաթագոյն ենթակայով՝ մերթ երկայն, և մերթ երկայնութիւնն և լայնութիւնը հաւասար քառակուսիներէ որոնց մէջրնդմէջ ագուցուած են՝ դեղնագիծ բոլորակով կապուտակ գունդեր, Քառաթևին իւրաքանչիւր ծայրի անկիւնները նկարուած են երկերկու կապուտակ անիւներ կամ գունդեր՝ սրճագոյն շառաւիղներով. և քառաթևոց ծայրերում ձգուած կապոյս կամ լաւ ևս երկնագոյն գիծերն - իբրև տրամագիծերնրարու հետ կը միացնեն այս գնդաձև անիւները։ ոյք խաչաթևին կանաչագոյն երկնկեկ ծայրի քառակուսիներուն հետ կը կազմեն չորս հնագոյն, այն է Ը ձևով ուրիշ խաչաձևեր ալ։ Ուրիշ մեծագոյն խաչածև մալ (նման կոստանդիանոսեան Խաչադրօշին (Ե8սա) կը յօրինեն մեծ խաչին բոլորտիքը՝ իւրաքանչիւր թևին շուրջը կանաչագիծ չորս կիսաբաց մեծ պարունակներ, որոնց ներքսակողմեան ծայրերն՝ ազատ թողլով քառաթևերը, օձագլուխ կապոյտ գունդերով կ՝աւարտին քովէ քով և քիչ մը դէպի ներս հակեալ. իսկ չորս կանաչագոյն եռան կիւնաձև որթատերևներն, որք նկարուած են այղ կրկնակ գնդաձևերուն միջև, ոչ միայն իբրև զօդ միութեան իրարու հետ կը միացնեն՝ չորս պարունակները մեծ խաչին շուրջը, կազմելով լուսեղէն և մեծագոյն նոր խաչ մը, այլ նոյն իսկ միացած զոյգ զոյգ գնդաձևերուն, ինչպէս և դատարկ սպիտակին հետ ի միասին, կու տան նոյնպէս առանձինն փոքրիկ խաչաձևեր՝ մեծ խաչի ներքին անկեանց կամ։ ուսրնդանութներում։ Ուսումնասիրութեան արժանի են ոչ միայն պատկերներն, այլ և այս խաչանկարքս որոնք եթէ չեն գլխովին հայկական, այլ անշուշս Ժ. դարու բիւզանդական խաշապաշտ նկարչութեան հրաշալիքներէն զաղափարուած ու բարգաւաճուած են մեծ արուեստով։
11 հատ (տես Թղ. 1ա-բ, Չա-բ 3ա-բ, 4աւբ, 5ա-բ, 6ա)։ Ամէնքն ալ քառագունեան են, այսինքն մութ կարմիր, կանաչ, կապոյտ և դեղին, առանց ոսկւոյ. բիւզանդական հին ոճին կամ հելլէն ճարտարապետութեան վրայ յերիւրուած են։ Առաջին երեքը (Թղ. 1ա-2բ) միակամար են. չորրորդն, հինգերորդն և վեցերորդն (Թղ. 3ա-4ա), այսպէս նաև իններորդն և տասներորդն երկակամար. իսկ եօթներորդն և ութերորդն՝ եռակամար են։ Տիրող գոյներն առ հասարակ են կարմիր, կանաչ և կապոյտ, բայց իւրաքանչիւրին մէջ տարբեր կերպով յարդարուած։ յոյժ պարզ են և չունին Թ. 108 ի խորանաց ոչ սքանչելի խառնուրդն և ոչ ալ թափանցկոտ շպարը։
չկան բնաւ, զի աւետարաններուն խո րագիրքն վերին լուսանցից վրայ գրուած են։ - ԼՈՒ ՍԱՆՑԱԶԱՐԴՔ ոչ այնքան բազմաթիւ. ընդհանրապէւ փոքրիկ են, մի մասը գունաւոր և միւսն սրճագոյն։ Առաջիններն - որ աւելի ճին են - ընդհանրապէս տնա վերջերում և երկու սիւներուն մէջ գետեղուած են։ իսկ վերջինները, - որ Կիրակագիրները կը կրեն իրենց մէջ, - ԺԲ-ԺԳ դարում ծրագրուած են հաւանօրէն, գուցէ թէ աւելի ետքը. իսկ սև մելանով զծուածներն շատ աւելի նոր ըլլալ կը թուին, զի նշանագրերն և մելանն իսկ իրենց տձևութեամբ և սևութեամբը կը տարբերին զգալի կերպով։ Այս կարգէն կը թուին րլլալ (Թղ. 81ա2.) Յովսէփ Արիմաթացին և ուրիչ թխագիծ եզերազարդերն։ Իսկ Թղ. 165ա2. լուսանց։ քին վրայ՝ գրչութեան սրճագոյն մելանով գծուած Պետրու առաքելոյն պատկերն որ իր պարզունակ ևակ։ արուեստ գծագրութեամբ ֆրանչիսկանի կը նմանի հաւանօրէն հին է և ուշագրաւ, ինչպէս նաև ստո. րին լուսանցքին վրայ մի և նոյն դեղով բոլորակի մէջ գծուած գնդաձև խաչր։ Ուշագրաւ են՝ հին լուս։ անցազարդերէն՝ յատկապէս Թղ. 78ա2, 80ա2, 85ա2, ևն սվաստիկա խաչաձևերը։
սրճագոյն են, փոքր և աւելի անցման գրով գրուած։
Թղ. 1ա, 8բ, 131ա (ի սկզբան), 218ա։
բազմաթիւ են։ բայց ոմանք մասամբ և ոմանք ալ ամբողջապէս անընթեռնլի են, կամ քերուած և եղծուած։ գլխաւորապէս 1. Յաւարտ Յովհաննու աւետարանին կա գրչէն, այսպէս. Շնորհաւքն աստուծոլ էս ողորմութեամբ նորին՝ սկսա ես Կիրակոս երէշ մեղաւոր և անարժան գրիչ՝ համարձակեցա՝ ե։ գրեցի զսուրբ աւետարանս զայս ի Թուականութեանն հայոց ՆԾԶ ի գաւառին Մակեդոնոյ ի քաղաքին որ կոչի Անդռնապոլիսն ի թագաւորութեան Վասլին որունի զաթոռն Կոստանդապոլսի՝ Արդ որք ընթեռնուք սուրբ զաւետարանս՝ զգրիչս յիշեցեք եւ խնդրեցեք մեղաց թող՝ (կը շարունակուի ստացողի կողմէն և նոյն երկաթագրով) Եւ ես Յովհաննէս՝ Պռտուսպաթար թագաւորի եւ Պռոքսիմսսս Դուկիս Թոթորակնիս ճորտս որ գրե, ետու զսուրբ աւետարանս իմ հոգեացս յիշատակ եւ իմ ծնողաց եւ ամեն ազգի՝ Արդ որք ընթեռնուք սուրբ զաւետարանս Պռոքսիմոսին մեղաց թողին(ութիւն) խնդրեցեք՝ որ աստուած զնա երկնից արքայութեանն արժանի արասցէ՝ եւ տացէ նմա լսել զերանաւետ զձայն որ ա(ս)է Եկայք աւրհնեալք հաւր իմոյ՝ Արդ Լուր և քարոզեցի աւետարանս՝ զՊռոքսիմոսն յաղաւթս յիշեցեք որ աստուած պահեցէ խաղաղութե(ա)մբ ընդ երկայն աւուրս՝ եւ յետ աստի փոխելոյ երկնի(ց) արքայութեան արժանի արասցէ՝ Եւ տիկնոջն Պռոքսիմոսին կնոջն մեղաչ թողութիւն՝ եւ իր ծնողացն եւ իւր որդեացն։ որ ընթեռնուք մեղաց թողութիւն խնդ(ր)եցեք քրիստոսի փառք յաւիտեանս ամէն,։ Յովհաննէսդ հաւանօրէն հայազդի մէկն էր, ապա թէ ոչ ի զուր էր իւր համար հայերէն լեզուով աւետարան գրել տալը՝ ահագին ծախքով. իսկ Պռտուսպաթար՝ համառօտութիւն է յուն. 6Ծբ(օ ին որ առաջին Պայլ Նախիշխան կը նշանակէ. այսպէս նաև Պռոքսիմոս = բօէ(լօ յունահռովմեական պատուանուն մէ ( = Տեղակալ սպարապետի, կամ Պատրիկ) զոր կը կրէր իր վրայ Յովհաննէս. ապա ուրեմն կրկին արժանապատութեամբ բարձր անձնաւորութիւն մէ Վասիլ կայսեր արքունիքում։ Յիշատակարանիս մէջ յիշատակուած կայսրն՝ է անտարակոյս Վասիլ Բ. որ կայսրութիւն վարած է փրկչական թուականին 9761028։ Թղ. 131բ. Կայ այցելուէ մը. Յամի տեառն 1870 և յ0գոստոսի 12. Ես Գեորգ վարդապետ և Եպիսկսպոս՝ Չարխափան Ս. Աստուածածնի վանաց ցԱրմաշ՝ տեսի զսուրբ Աւետարանս ի մատենադարանի հանգուցեալ մահտեսի Ճանիկ Ամիրայի Գափաղեանի թոռան Երմոնի և զհաւասարն հնագոյն յիշատակարանի մատենին փոխադրեցի աստանօր. զի մի յետ ժամանակաց դժուարին լիցի պատահողաց ընթերցումն նորա. որպէս և ինձ նին խաթարելոյ,։ Այս վկայութեան կը յաջորդէ վերոյիշեալ յիշատակարանի արտագրութիւնը. սակայն մենք լաւ համարեցանք թողուլ զանի և իսկականը գաղափարել բուն երկաթագրէն։ Անդ. Կայ վերջին ժառանգողաց յիշատակարանը՝ այսպէս. Սոյն սուրբ Աւետարան։ որ իմ հոգելոյս մեծ մօրմէս՝ իմ հոգելոյս հօրս Մովսէս Աղայէ՝ ինձ Երմոնիայիս՝ Ոսկերիչ Ստեփան Քիւրքճիպաշեանի կողակցիս ժառանգութիւն լինելով, բաւական ժամանակ իմ հա րազատ եղբօր Սեպուհի և քրոջս Նահիտէի, և իմ միակ որդւոյս Ռութէն Լևոնի հետ վայելելի զկնի՝ իմ տագրոջս Բարթող Մ. Քիւրքճիպաշեան՝ միջոցաւ Վենետիկի Ս. Ղաղարու վանաց Միաբանութեան թանգարանի վասն ապահով պահպանութեան և ի յիշատակ ֆափաղեան և Քիւրքհիպաշեան գեր-դաստանաց՝ համեստ գնով մը փոխարինեցի։ Աըդ որք ընթեռնուն զսուրբ զԱւետարանս զայս, յիշեսցեն ի բարին և խնդրեսցեն զթողութիւց մեղաց յԱստուծոյ՝ վասն յիշատակեալ անձանց ի սուրբ և ի հոգեշունչ մատենիս։ - 188։ Մայիս 4. և ի Թուին Հայոց ՌՅԼԲ,։
. Ձեռագիրս 1883 ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. գնուած է ի Կ. Պոլիս (հազալ ֆրանգաց) Ստեփան քիւրքճիպաշեանէն, Ուխտիս միաբան Հ. Գրիգոր Վ. ճէլալեանի ձեռքով. յիշատա կարանը տես Թղ. 131ա (ի ստորոտս) և ներսի կողին՝ փակցուած։ Մատեանս է Ա-ետարան մեծագիր՝ լիակատար, որ որոշ թուական ունեցող մեր Աւետարաններուն մէջ երկրորդն է, իսկ Թ. 103 և Թ. 104. անթուականներուն բաղդատմամբ՝ այս չորրորդն է՝ հնութեան կարգաւ։ Աւետարանս չունի Նախադրութիւններ և Ցանկեր, այլ ունի միայն Համաբարբառներ և հին Գլխահամարները՝ լուսանցից վրայ, հին գրչութեամբ և սրճագոյն մելանով. իսկ Կիրակագիրք յետոյ դրուած են՝ տարբեր գրչութեամբ, այսպէս են նաև հին գլխահամարներուն քով դրուած լատին թարգմանութեան կամ յունարէնի համապատասխանող ուրիշ գլխահամարները կամ ընթերցուածները։ Աւետարանիս (ինչպէս ուրիշ հնագոյն աւետարանաց մէջ) չկան Մարկ. ԺԶ. 920 համարներն, Ղուկ. ԻԲ. 43-44 հմր.։ Յովհ. Ե. 4 հմր., և Ե. 53-Ը. 11 համարներն։ Աւետարանիս բնագիրը կը ներկայացնէ մեզ - բաց՝ ի հին օրինակաց տարբերութիւններէն՝ զորոնք գրիչր փոյթ տարած է նշանակել լուսանցքներուն վրայ - ուրիշ շատ հոծ և մեծ տարբերութիւններ ևս տպագրէն և նոյն իսկ ուրիշ ձեռագիր հին Աւետարաններէն։ Այս տարբերութիւններէն մեծ մաս մը ուղղագրութեան հակառակ տառերու և վանկերու զանցառութիւններ են և սխալագրութիւններ, որոնք հաւանօրէն հնագոյն բնագրէն աւելի՝ գրչին տգիտութեան և մոռացկոտութեան արդիւնք են։ մասմը գաւառական արտասանութեան, և հուսկ մաս մալ բնագրի կամ օտար ազդեցութեան հետևանք ըլլալ կերև ին՝ իրենց քերականական արտասովոր ձևերուն համար։ 1. Թղ. 1բ։ Եւսեբի՝ Կարպիանոսի սիրելւոյ եղբաւր ողջոյն, ևն։ - Թղ. 2բ-6ա։ Համաբարբառ կանոնք։ 2. Թղ. 9ա1։ Աւետարան ըսա Մաթէոսև, Գիրք ծննդեան Յիսուսի Քրիստոսի ևն։ Վերջ Թղ. 81բ2։ Մինչեւ ի կատարած աշեաոհի։ Անդ։ Աւետարան ըստ Մաթէս սի, (այսպէս կայ և յաջորդներուն վերջը)։ Թի այս և թէ յաջորդ աւետարաններում - ինդ պէս վերը ծանուցինք - ահագին տարբերութիւններ կան՝ բառից և յատուկ անուանց ուղղագրութեան քերականական կանոնաց տարապայման զործածութեան, կիտադրութեան, բնագրական, մեկնողական և այլ գործածութեանց մէջ։ Նախ և յառաջ քառակուսի կէտէն( 2) դուրս բնաւ ուրիշ կէտ կամ շեշտ կամ պարոյկ գործածուած չէ։ Ե տառը փոխանակ Ե-ի գրեթէ սովորական է ոչ միայն շաղկապներուն, Թէ, ԵԹէ գրութեան, հասարակ անուանց սեռ. և արականի, բայերու այլ ևայլ ժամանակներում, այլ նոյն իսկ էական բայի սահմ. ներկայում։ Լ տառի գործածութիւնը - մանաւանդ յատուկ անուանց մէջ - սակաւաղէպ է, այլ հասարակօրէն Ղգործածուած է ի սկիզբն, ի մէջ և ի վերջ։ Բայից աներևոյթն ալ յաճախ անցեալ դերբայի՝ պէս եալով կը գրուի։ Եւ որ աւելի անսովոր է՝ ինչ ինչ մակբայներու դիմաց իսկ՝ ի նախդիրը կը՝ գործածուի։ Դնենք հոս այս ամենէն մի քանի օրինակներ. Թղ. 9ա1, Ունի Հռեքերայ,։ - Թղ. 9ա2։ Յէսէ, Սողովմովն։ - Թղ. 9բ1։ Յեքոնիա,։ Անդ։ Առ ի գերութեանն Բաբեղովի,։ - Թղ. 9ա2։ Զամաթան, փոխ. զՄատթան ի։ Թղ. 10ա1։ Առաքեալ, արձակեալ,։ - Անդ։ Եր, Ածեր։ Ե, փոխ. երի, ածերի, է՝ ի։ - Անդ։ ... Մոգք ելին յարեւելից եւ եկին,։ - Թղ. 10ա2։ Ի ձեռն Եսայէ մարգարէի, փոխ. Եսայեայ ի։ - Թղ. 10բ1։ Հրամեց, փոխ, հրամայեաց ի։ Թղ. 11բ1։ ֆահիր յԵգիպտոս եւ անդ լինիսջիր ցոր եամանակս, ևն։ Թղ. 11բ2։ Քանզի խնդիր է,։ - Թղ. 12բ1։ Թէ Նազաւրասցի կոչեսցի,։ - Անդ (բ2)։ Յաւուրսն յայոսիկ, փոխ. յայնոսիկ ի։ - Թղ. 33բ1։ Իմաստնութիւն։ - Անդ (լուս. վրայ)։ Գործոց՝ իւրոց, փոխ. որդւոց իւրոցի։ - Թղ. 37ա2։ Արքայակին, հանդէպ դշխոյն ի։ - Թղ. 49բ1 (լուս. վրայ)։ Վարդեւորին, փոխ. Վարդավառի։ Թղ. 54ա2։ Բազում տաղանդաց, փոխ. բիւր քանքարի։ - Թղ. 71ա2 (լուս. վրայ)։ Տաղանդն կշռոյ անուն է եւ ոչ թուոյ,։ - Թղ. 82բ1։ չոշգւով, ի նոյն ժամայն, ի յետ մատնելոյն,։ - Թղ. 82բ1։ Կափառնաւում։ - Թղ. 83բ1 (լուս.)։ Վասն դիւահարին,։ - Անդ (բ2)։Մինչև հեծծեալ, փոխ. հծծելի։ - Թղ. 86ա1 (Մարկ. Բ. 14 դիմացը)։ Վասն Ղեւա մաքսաւորին,։ - Թղ. 88բ (Մարկ. Գ. 12 տան դիմաց) Վասն առաքելոց ընտրութեան,։ - Թղ, 90ա (Մարկ. Գ. 35 տան դիմաց)։ Վասն կերման,։ - Թղ. 102ա (Մարկ. է 37 տան հանդէպ)։ Վասն նըկանակին ևն են։ 3. Թղ. 82ա։ Աւետարան ըստ Մարկոսի։ Սկիզբն աւետարանի յիսուսի քրիստոսի՝ որ պէս եւ գրեալ է յԵսայի մարգարէ, ևն։ Վերջ Թղ. 130բ2։ Եւ ոչ ումեք ինչ ասացին։ զի երկնչեին,։ 4. Թղ. 132ա1։ Աւետարան ըստ Ղուկայ։ Քանզի բազումք յուժարեցին վերստին կարդել, ևն։ - Թղ. 213ա2։ Հարիւր եւ վաթսուն ասպարիսաւ,։ - Վերջ Թղ. 216ա1։ Գովէին և աւրհնէին զաստուած,։ 4. Թղ. 217ա1։ Աւետարան ըստ Յովհաննու։ Ի սկզբանէ էր բանն. եւ բանն էր առ աստուած, ևն։ - Վերջ Թղ. 279ա2։ Տանել զգիրսն՝ որ թէ գրեալ եին,։ - Անդ։ Աւետարան ըստ Յովհաննու, (իմա աւարտեցաւ)։