283838ամ Տեառն 1601 (տես վարը)։
՝ նոտրագիր միջակ, միայար գրչութեամբ։
52, ոմանք 10, և ոմանք 12 թուղթք։
թուղթ գորշագոյն, նուրբ և անողորկ։
՝ փայտեայ կաշեպատ՝ շիկագոյն և զարդարուն։
՝ նորոգութենէն յառաջ գէշ վիճակի մէջ կը գտնուի եղեր, վասն զի Թղ. 3ա-12, 57, 206, 268, 273, 274, 285, 286, 309, 550-561 լուսանցքն պատռուած ըլլալով՝ ետքէն ճերմակ թուղթով կարկըտուած են։ Թղ. 224 աջակողմէն բնագիրն փրթած ըլլալով՝ թափանցիկ փայլուն թղթով կպցուած է։ Մէկ թուղթ ինկած է ընդ մէջ Թղ. 433բ-435ա. - 1 թուղթ ալ ընդ մէջ Թղ. 548բ-550ա. - 11 թուղթք Գ. թերթէն, և նոյնչափ ալ Դ.էն։ Ընդ մէջ Թղ. 101բ102ա. պակաս մը կը նշմարուի։ Ընդ մէջ Թղ. 201բ202ա. 10 թուղթք։ 2 - թուղթք ընդ մէջ Թղ. 479բ480ա, և 2 ալ ընդ մէջ Թղ. 548բ-550ա. ինկած կ'երևին, 11 թուղթք ալ վերջէն կը պակսին։ Կողերու վրայի արծաթէ պատեանքն և գոցելու օղակներն ու կոճակներն հանուած են։
՝ նախ Պարոն Խօճայ Սէֆէր՝ Կաֆացի, ապա Աբրահամ վարդապետ, ապա այլք։
չունի, այլ երկուստեք երկերկու նոր թուղթեր դրուած նորոգողէն։
՝ ցանցառ են, միագոյն և փոքր։
՝ խիստ ցանցառ, խարսխաձև և անշուք, որոնց մէջտեղ նշանակուած են պարունակեալ գրուածոց համարագիրներն։
չկան։
և
մէկ հատ՝ սկիզբը (Թղ. 3ա2.), կարմիր և կանաչ գոյներով։
՝ վարդակարմիր են։
Թղ. 2ա2, 562։
յոյժ բազմաթիւ, գրեթէ ամէնքն ալ գրչին են և նման իրարու, գլխաւորապէս 1. Եզրի գրոց վերջ (Թղ. 205բ2-206ա1, "Կատարեցաւ Եզրն ի փառս քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, ի Թվ. ՌԾ. հայոց ազգի, և յամսեանն Դեկտեմբերի, ի Ժ. երորդի, ձեռամբ անպիտան և մեղօք ի լի սուտանուն դպրի՝ Սիմօն պանդխտի, յերկրէն Կաֆայի. մեղօք շաղախեալ, մտօք մոլորեալ, միայն աստուծոյ եմ ես յուսացեալ, ի ձեր յաղօթքն եմ ապաւինեալ, զսուրբ կարդացողքըդ եմ պաղատեալ, որ զիս դուք յիշէք, ի մեղս մնացեալ, անմեղադիր լինիք անարհեստ գրիս և խոշորութեան և կամ սղալիս. և որ զմեզ յիշէ ի (յ)ուղիղ սրտէ, աստուած զինքն յիշէ և դասակարգէ, այլ և արքայութեանըն արժան առնէ. ևս առաւել ղստացող սորա զԽօճա Սեֆէրն՝ բարի և ուսումնասէր՝ որ ետ, զհետ մեծաւ փափագանօք, գրել զսա՝ ի վայելումն անձին իւրոյ, և յիշատակ հոգոյ. այլ և յետ մնացելոցն իւրմէն. որոց ողորմեսցի մարդասէրն աստուած ամենայն քրիստոնէի ամէն„։ 2. Թղ. 2բ1. Կայ նոր կարմրագրով նորոգողին և ցանկողին յիշատակարանը, այսպէս. "զշինօղ ցանկիս՝ Աբրահամ վարդապետ գրչիս, Հաշտարխան քաղաքիս, գրեցի զցանկ մատենիս. որ եմ տեղեաւ Բաղիշեցի, որդի Յակոբ վարդապետի. որ հանդիպիք այս մատենի, յիշեսցիք միով հայր մեղայիւ, և դուք յիշեալ լիջիք առաջի քրիստոսի աստուծոյ մերոյ. ամէն։ Նորոգումն եղև մատենիս, ի թուականի հայկազունի հազար և հարիւր ի մի յոբելեան վերաբերի և քառասուն թիւ յաւելի, երեք այլ ընդ սոսա շարաբարդի. և ի յամսեանն Դեկտեմբերի, նախկին աւուրի եղև աւարտ„։ Այլաբանական և ճոռոմ թուականս պարզելի է թու. հայոց ՌՃԽԳ - 1694. որ է ըսել Ձեռագրիս գրութենէն 93 տարի ետքը եղած է նորոգութիւնը։
. Ձեռագիրս յամին 1888 մտեր է հաւաքմանս մէջ, գնուած է ի Կ. Պոլիս՝ յիշեալ տարին։ Մատեանս է Ոսկեփորիկ մեծադիր և փարթամագոյնը մեր Ոսկեփորիկներուն։ Կը պարունակէ 106 իրարմէ տարբեր գրուածներ, այսինքն են Պատմութիւնք ի Հարանց վարուց և յարտաքնոց, Վարքեր և Վկայաբանութիւններ ի Յայսմաւուրաց. և առանձին գրուածներէ, Հին Կտակարանէն զանազան գրքեր՝ ամբողջութեամբ. Քարոզներ, Մեկնութիւններ, Տեսիլներ, Բազմատեսակ Հարցմունք և Պատասխանիներ։ Ուղղագրութեան մասին շատ փափաքել կու տայ. շատ անգամ նախադրութիւնները զանց կ'ընէ գրիշն. և ուղղականին վրայ ալ յաճախ յ աւելագրութիւնը, իր տեղական արտասանութեան համաձայն։ Մէն մի ճառին վերջ իր կողմէն մաղթանքներ կը կցէ, երբեմն համառօտ և երբեմն ընդարձակ, մերթ արձակ և մերթ ոտանաւոր։ Նիւթերն հետևալ կարգաւ զետեղուած են 1. Թղ. 1ա1-2բ1։ "Այս է Յանկ մատենիս՝ ի սրբոց վարդապետացն առ մեզ„ ևն։ 3անկս յօրինուած կ'երևի յամի տեառն 1694, Մատենիս նորոգողին՝ Աբրահամ վարդապետ բաղիշեցւոյ ձեռքով, որուն յիշատակարանը կայ՝ կարմրագրով՝ ի ստորև Յանկին - գրուած հաւանօրէն ի Հաշտարխան։ 2. Թղ. 3ա1։ "Քարոզ՝ հինգերորդ Կիրակէի, Վասն մահու և կատարածի յաշխարհի. ի բան աւետարանին՝ որ ասէ. Արթուն կացէք զի ոչ գիտէք ե՞րբ տէր տանն գայ, յերեկորեայ, եթէ ի մէջ գիշերի։ Նախախնամութիւնն աստուծոյ և բարերարութիւն ամենայն ժամ յայտնի է առ աստուած՝ առ իւր արարածս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 7բ1։ "Արժանի լիցուք հասանել մասին ժառանգութեան սրբոցն ի լոյս, ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ 3. Անդ։ "Քարոզ երկրորդ՝ (ի) չորրորդ Կիւրակէն աղուհացից. Վասն մեծատան և Ղազարու՝ որ ասէ. Այր մի էր մեծատուն, ևն։ Ամենայն առակաւոր բանս որ խօսի աւետարանն՝ ճշմարիտ եղեալ է„ ևն։ - Վերջ Թղ. 12ա2։ "Եւ ընդ հրեշտակս զնա աւրհնեսցուք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 4. Անդ։ "Քարոզ ի բան աւետարանին որ ասէ. Եղերուք խորագէտ իբրև զաւձ, և միամիտ իբրև զաղաւնի։ Նախ գիտելի է՝ զի մարդս հոգի է և մարմին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 17բ1։ "Թէ դու քո պարտապանին չթողուս, և դու թողութիւն չգտնուս մեղաց քոց ի քրիստոսէ„։ 5. Անդ։ "Քարոզ ի բան մարգարէին որ ասէ։ Որպէս իժի և քարբի խցեալ է զականջ։ Թէ վասն է՞ր մարգարէն առակաւ խօսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 22բ1։ "Եւ (յ)անկարծակի սատակին և մատնին ի կորուստն յաւիտենից. որով(ց) փրկեսցէ քրիստոս աստուած զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ„։ 6. Անդ։ "Քարոզ ի բան Սողոմոնի որ ասէ. Որ զանձն ի գործս իւր ոչ բժշկէ։ Զանձն զհոգին ցուցանէ, որպէս ասէ մարգարէն՝ աւրհնեա անձն իմ զտէր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 29ա2։ "Եւ լուցկի լինի անշէջ հրոյն„։ 7. Անդ։ "Քարոզ ի բան Սողոմոնին որ ասէ. Մահ և կեանք ի ձեռն լեզուի է, և որք ըմբռնեն զնա՝ կերիցեն։ Եւ գիտելի է զի հո(գև)որ, մարմնաւոր և ճշմարիտ մահու և կենաց պատճառ լեզուն է„ ևն։ - Վերջ Թղ. 36ա1։ "Ապաշխարէ և (ի) դարձ գայ, ամենայնէ ազատի շնորհօքն քրիստոսի, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ 8. Թղ. 36ա2։ "Քարոզ ի բան աւետարանին որ ասէ. Մի տայք զսրբութիւնս շանց, և արկանէք զմարգարիտն առաջի խոզաց։ Առաջին՝ սրբութիւն անուանի հաղորդութիւն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 46բ1։ "Փրկեսցէ զմեզ քրիստոս աստուած (յ)այնպիսի ոխակալութենէ և անհաշտ խռովութենէ„։ 9. Անդ։ "Քարոզ ի բան Յոբայ որ ասէ. Աղօթք իմ սուրբ են և ճշմարիտ առաջի աստուծոյ։ Նախ զայս ասէ թէ քան զամենայն առաքինութիւն՝ պատուական է յաղօթքն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 57ա2։ "Զի լսելի լինիցի աղօթքն և կատարի հայցուածն ի բարի„։ 10. Անդ։ "Քարոզ ի բան Սողոմոնին որ ասէ. Որ ողորմի աղքատին՝ փոխ տայ աստուծոյ։ Այսպէս ասեն վարդապետք եկեղեցւոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 67բ1։ (Առաջնոյն պէս)։ 11. Անդ։ "Քարոզ ի բան յօրինացն Մովսէսի՝ որ ասէ. Մի գողանար։ Ի յաստուծոյ տուեալ Մովսէսի յօրինացն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 75բ1։ "Եւ այսպէս կորնչի հոգւով և մարմնով„։ 12. Թղ. 75բ2։ "Քարոզ ի բան յաւրինացն Մովսէսի՝ որ ասէ. Պատուեա զհայր քո և զմայր քո, զի քեզ բարի լինիցի (յ)երկրի։ Եւ պարտ է գիտել զի չորս բան ծնօղն զաւակին պարտական է„ ևն։ - Վերջ Թղ. 78բ1։ "Եւ ազատ մնալ ամենայն պարտուց մեղաց„։ 13. Թղ. 79ա1։ "Քարոզ ի բան սուրբ աւետարանին՝ որ ասէ. Աւն արիք գնասցուք աստի։ Հրամայէ մարգարէն Միքիայ՝ արի գնայ աստի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 85բ1։ "Բարկութեան յաղթողն՝ գազանակեր մարտիրոսացն պսակակից լինի. և քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս ամէն„։ 14. Անդ։ "Քարոզ վասն ջրհեղեղին՝ ի բանն որ ասէ. Նոյ էր ամաց ԶՃ.ից, և ջուր ջրհեղեղին եղաւ ի վերայ յերկրի։ Յորժամ եսպան Կայեն՝ զԱբէլ եղբայր իւր„ ևն։ Վերջ Թղ. 92բ1։ "Եւ եղեալ ԶԾ. ամաց՝ փոխեցաւ առ աստուած, և եդաւ ի տապանն ի Նախջուանն։ Եւ քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս ամէն„։ 15. Անդ։ "Քարոզ Սոթ(դ)ոմայեցոցն. Ի բանն որ ասէ. Աղաղակ Սոթոմայեցոց և Գոմորացոցն ել առաջի իմ։ Յորժամ ել Նոյ ի տապանէն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 107բ2։ "Պղնձէ յօձն Նեեսթան անուն Եզեկիայ կարդաց ի ջուրն և կորոյս. և որպէս Մովսէս գլուխ որդոյն՝ ի Քորեբ, և քրիստոսի փառք յաւիտեանս ամէն„։ 16. Անդ։ "Քարոզ վասն ելից ժողովըրդեանն յԵգիպտոսէ. Ի բանն որ ասէ տէր ցՄովսէս. Եկ առաքեցից զքեզ առ Փառաւոն, ևն։ Յորժամ ծնաւ Մովսէս փրկիչ ժողովըրդեանն Իսրայէլի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 118ա1։ "Շնորհաց տուողին փառք ամենայն գոյականէ„։ (Ասոր և նախընթացին մէջ կը պակսին երկու քարոզք, այսինքն են ԺԶ. և ԺԸ.)։ 17. Անդ։ "Վասն Կորխանց և դատաստանանցն։ Կորխ էր ի ցեղէն Կահաթու. նախամեծար քահանայ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 129ա1։ "Այլ աստ մարմնով սատակին և մատնին ի սատակումն յաւիտենից„։ 18. Անդ։ "Բանք իմաստասիրաց հոգևորք, Ի խրատ, գեղջուկ բարբառով ասացեալ ի պատեհ ժամու։ Ասէ մեծ իմաստունն Սողոմոն. Թէ արագ արծուի նման է և երթայ առ այն որ ետ զնա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 131ա2։ "Եւ զմարդն կորուսանէ և դժոխոց բաժին առնէ„։ 19. Թղ. 131բ1։ "Ի գրոց աստուածաշունչ քաղուածոյք խիստ գեղեցիկ։ Նախադրութիւնք Հռութի։ Պատճառ գրոցս Հռութա։ Ի ժամանակս դատաւորացն Իսրայէլի ոմն Բեթղահէմացի, ի տանէ Փարէզի՝ ի Յուդայեանց„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Ծնաւ Բոյոս ի Հռութա զՈվբէթ, և նա զԵսսէ, և Յեսսէ՝ զԴաւիթ„։ ա. Անդ։ "Գիրք Հռութայ է։ Եւ եղև յետ այսորիկ աւուրս դատելոյ դատաւորացն... և որդւոցն անուանք Մալոն և Քելոն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 135բ1։ "Ովբէթ ծնաւ զԵսսէ, Եսսէ զԴաւիթ։ Աստ եղև կատարումն Հռութայ„։ (Առանց գլխոց բաժանման գրուած են թէ այս և թէ յաջորդ գրքերն։ Զգալի տարբերութիւններ ունին տպագրութենէն)։ 20. Անդ(2)։ "Նախադրութիւնք Եսթերայ։ Ն(Ժ)ամանակ իրացն Եսթերայ և Մուրտքէի զոր պատմեն գիրքս այս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 135ա1։ "Ջնջեցաւ և Համան՝ յիշատակն Ամաղէկա որպէս ասաց աստուած„։ - Անդ։ "Պատմութիւն Եսթերայ։ Յամին երկրորդի թագաւորութեան Արտաշէսի՝ արքայի մեծի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 145ա2։ "Կատարեցաւ Եսթեր և էր յառաջ քան զգալուստն քրիստոսի երեք հարիւր և երեք ամ։ Այս Արտաշէս՝ (զ)որ յԵբրայեցիք Արշաւիր անուանեն, որ թագաւորեաց ամս Խ։ և քրիստոսի փառք յաւիտեանս ամէն„։ 21. Անդ։ "Նախադրութիւն Յուդիթայ է, Զգործս քաջութեանն Յուդիթայ որ սպան զՀողէբէռնէս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 145բ1։ "Եւ յառաջ է քան զիրս Եսթերայ տիկնոջն„։ Անդ։ "Գիրք Յուդիթայ է։ (Յ)ամին երկոտասաներորդի թագաւորութեան Նաբոքոդոնոսորայ„։ ևն։ - Վերջ Թղ. 161ա1։ "Եւ յետ մեռանելոյ նորա (եկաց) զաւուրս բազումս. Կատարեցաւ Յուդիթ ի փառս աստուծոյ ամէն„։ 22. Անդ։ "Նախադրութիւն Տովբիթայ։ Տովբիթ ի գերելոց է Սաղմանասարայ„ ևն։ Վերջ Անդ։ "Եւ Կանխագոյն է իրքս Տովբիթա քան զգերելն Երուսաղէմի„։ - Անդ։ "Տովբիթա բանք է։ Գիրք Տովբիթա՝ որդոյ Տողբեա որդոյ Անանիէլա, որդոյ Անաւէլա, որդոյ Գաբայէլա, ի զաւակէ Սասիէլա յազգէ Նեփթաղիմա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 171բ2։ "Որ փրկեաց զնա (յ)այնմ կործանմանէ. որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 23. Անդ։ "Պատմութիւն դատաստանին Շուշանա ծերոցն. զոր արար մարգարէն Դանիէլ։ Եւ էր այր մի բնակեալ ի Բաբելոն, և անուն նորա Յովակիմ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 174ա1։ "Եւ կատարեցաւ Շուշան ի փառս տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ (Սոյն տողերը չունի տպագրութիւնն։ Առանց գլխոց և Նախադրութեան է)։ 24. Անդ։ "Գլուխք (իմա Նախադրութիւն) առաջին գրոցն Եզրի է։ Սկսանի ԺԸ ամէն Ովսիայ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 174բ2։ "Գիրք առաջին Եզրի։ Եւ արար Եզեկիա թագաւորն զզատիկն տեառն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 183ա1։ "Գրեսցեն առ Դարեհ թագաւորն, և առցեն հրաման ի տեառնէ„։ բ. 25. Անդ։ "Թուղտ(թ) զոր գրեցին և առաքեցին առ Դարեհ Պարսից արքայն (Գիրք Եզրի երկրորդ)։ Սիսան իշխան Ասորոց, Փիւնիկեցոց, գործակալք և գլխաւորք՝ թագաւորի Դարեհի ողջոյն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 189բ1։ "(յ)Որս դուք ժողովեցայք. և մեք յուսացաք (ի) ձեզ։ Կատարեցաւ Եզր առաջին„։ (Լուսանցքին վրայ՝ Երկրորդ)։ 26. Անդ։ "Եզր երկրորդ (լուսանցքին վրայ Երրորդ, այն է՝ անվաւերն)։ Ես Սաղաթիէլ՝ որ և Եզր կոչեցա ի Բաբելոն„ ևն։ Վերջ Թղ. 205բ2։ "Եւ յորջորջեցա դպիր բարձրելոյն. յորում փառք յաւիտեանս ամէն„։ ա. 27. Թղ. 206ա1։ "Ընդդէմ Կորուսեալ ազգին տաճկաց, որք կարապետ են Նեռինն. և նոր հեթանոսք՝ հերձուածովն Արիոսի և Կերինթոսի։ Նախ զի ուրանան զերրորդութիւնն անձանց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 225բ1։ "Եւ բան առ բան պատասխանիցէք, և մի յաղթիցէ(ի)ք, այսքան առ այս է„։ Նախ դրուած է ԺԶ գլխակարգութեանց Յանկն, այսինքն ճառելիք նիւթերու կամ մոլորութիւններու բամանումը, զորոնք ապա մի առ մի 16 գլուխներու մէջ ընդարձակ կերպով ընդդիմաբանելով կը հերքէ Ղուրանին հմուտ և անանուն հեղինակն։ Նշանաւոր են (Թղ. 208բ1)։ Երրորդութեան և երից անձանց անուանակոչութեանց վերաբերեալ արաբերէն վկայութիւններն և աղիւսակն, զորս անոնց գիրքերէն մէջ կը բերէ։ Այս և յաջորդքն կը թուին քաղեալք ի Հարցմանց գրոց Գր. Տաթևացւոյ և ի Պարապմանց Կիւրղի։ բ. 28. Անդ։ "Վասն առարկութեան կոյր և մոլորեալ հրէիցն։ Կուրացեալ հրէայքն ընդդէմ մեր՝ թերևս առարկեն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 227բ1։ "Այլ և Երկրորդ յօրէնքն՝ ՀԲ. համարն՝ գտցես բան ընդդէմ հրէիցն։ Աւարտումն առաջին հատորին է„։ գ. 29. Անդ։ "Երկրորդ հատորն հերձմունքն է Արիանոսացն. գլուխ Ի„։ Թղ. 228բ1։ "Առարկութիւնք հոգեմարտիցն. Թ. գլխով. Որք զ(յ)այս իմաստիցն յիմանալի մտօք խուսափեցին՝ թիւր կամօք և խոտոր մտօք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 232բ1։ "Զի մի նոցա սուտն յաջողելով՝ յաղթեսցէ զճշմարտութիւնն որ է այսպէս„։ (Համառօտ են և խառնակ, շփոթելով Երկաբնակաց հետ)։ դ. 30. Թղ. 233ա1։ "Առարկութիւնք Եւ նոմի(ա)նոսաց, և Արիոսի եղծմունք։ Եւ ընդդէմ սորին դիմադրութիւնք Գրիգորի աստուածաբանի՝ Առ որս գրոց. յօգնեա հոգի սուրբ։ Հայր կամաւ ծնաւ զորդի, թէ ոչ կամաւ, ևն։ - Վերջ Թղ. 251բ1։ "Այսքան բաւական է առ Մակեդոնացիսն„։ ե. 31. Անդ(2)։ "Ընդդէմ այնոցիկ որ ասեն զսուրբ հոգին բխումն հաւր և որդոյ։ Եկեսցուք այժմ և տեսցուք զմոլորութիւնս նոցա որք ասեն զհոգին սուրբ բխումն հաւր և որդոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 255բ1։ "Այսքան վասն հոգոյն սրբոյ„։։ զ. 32. Անդ։ "Ընդդէմ մարդադաւան Նեստորականացն, որք զբանին բնակութիւն ասեն ի մարմնի՝ իբր ի տաճարի. ի Պարապմանցն է գրոց։ Որք ուրանան զբնութեամբ (զ)միաւորութիւնն աստուծոյ մարդացելոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 268ա2։ "Եւ եմք ի վերայ սրբոց դաւանութեանց, որք յուսուցին մեզ զխորհուրդ աստուածպաշտութեանն, որպէս ցուցաւ„։ է. 33. Թղ. 268բ1։ "Հարցումն երկաբնակացն առ մեզ։ Որք մի անձն ասեն և երկու բնութիւնս բաժանեն քրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 276ա1։ "Եւ հոգին ոչ էր բազում աստուածք, այլ մի աստուած։ Այսքան առ այս„։ ը. 34. Անդ։ "Հարցումն Գէորգայ. և Լուծումն և պատասխանիք Գրիգորի աստուածաբանի։ Թէ զի՞նչ է լինելն հաւասար աստուծոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 277բ2։ "Զպակասն ուղղեա և զաւելիսն կշռեա աղաչեմ„։ ի. 35. Թղ. 377բ1-278ա1։ "Հարցմունք չարափառաց և պատասխանիք ուղղափառաց։ Մարդկութիւնն քրիստոսի տեսանէ զաստուածութիւնն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 283բ1։ "Այսքան առ տնօրէնութիւն բանին. և կատարումն երկրորդ հատորի Հարցմանց (վասն) մարդեղութեանն փրկչին„։ ք. 36. Անդ։ "Մեծի շաբաթուն զատկին և ծնընդեան այսպէս խըդումն։ Հարցումն, Վասն է՞ր (յ)երեկոյի շաբաթուն լուծանեմք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 283բ2։ "Զոր միշտ զքառասնօրեայ պահսն պղծեալ են ձկամբ, ձիթով և արբեցութեամբ„։ - Անդ։ "Դարձեալ Հարցումն՝ վասն նաւակատեացն։ Վասն է՞ր ի նաւակատիս ձուկն ուտի, և ոչ միս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 285բ1։ ժա. 37. Անդ։ "Վասն ի՞նչ պատճառի ի ճրագալոյցքն զատկի և յարութեանն քրիստոսի ձու ներկեալ ուտեմք։ Գիտելի է զի զատիկ՝ զենումն թարգմանի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 286ա1։ "Այսպէս խորովեալ գառն կամ ոչխար կերիցէ, երբ ոչ եկեր (զ)ճշմարիտ մարմինն քրիսԱսոր կը յաջորդեն (Անդ)։ "Դարձեալ Հաբ ցումն թէ յորում ժամու յարեաւ քրիստոս ի գերեզմանէն„։ - Թղ. 289բ1։ "Վասն Մարիամանցն։ Քանի՝ են Մարիամանք որ յիշէ աւետարանն օրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 283բ2։ ժբ. 38. Անդ։ "Վասն ժողովոցն որ եղեն. Հց։ Յորում ամի եղեն ժողովք, և ուր, և վասն է՞ր։ Առաջին ժողովն ի Նիկիայ„ ևն։ - Թղ. 291բ1։ "Իսկ առանձին ժողովք Հայոց։ Եւ որպէս այսոքիկ ժողովք ընդհանրական հասարակ (վասն) հերձուածողաց, նմանապէս և առանձին ժողով եղև եօթն՝ ազգիս Հայոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 293ա1։ "Ի փառս քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ ծգ. 39. Անդ։ "Թէ ո՞րպէս ասի Պետրոս գլուխ առաքելոց։ Ազգն ֆռանկաց առարկեն մեզ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 296բ1։ "Որպէս Մովսէսիւ՝ Իսրայէլի, և այլ ո՞ր ազգ պարծի այսու„։ ծդ. 40. Անդ։ "Դարձեալ զի բամբասեն զազգս մեր ասելով, թէ որոշեալ են Հայք միայն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 299ա1։ "Նա ճըշմարիտ է, և ոչ այլքն՝ թէպէտ բաժանեալ լինիցի ի նոցանէ„։ ծե. 41. Անդ։ "Դարձեալ վասն միաբանութեան և բաժանման եկեղեցեացն։ Ազգ առ ազգս բաժանեալ լինին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 301ա2։ "Ընդ հօր իւրում՝ յաւիտեանս յաւի տենից ամէն„։ 42. Թղ. 301ա2։ "Ի կանոնաց է. Յաղագս սիրելոյ զմիմիանս։ Պարտ է քրիստոնէից սիրել զմիմիանս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 301բ1։ "Պարտ է սէր և գութ ունել և միաբանութիւն„։ Հմմտ. Յոհաննէս Եզընկացի այս և յաջորդն։ 43. Անդ։ "Վասն աղօթելոյ է։ Եւ պարտ է քրիստոնէից աւրն երեք անգամ աղօթս առնել„ ևն։ - Վերջ Թղ. 302ա2։ 44. Թղ. 302բ1։ "Վասն խոստովանութեան է բանք։ Գրեմք և վասն խոստովանութեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 303բ1։ "Արտաքսել յեկեղեցւոյն և զրկել ի յետին թոշակէն„։ 45. Անդ։ "Վասն թուոյ նախահարցն և ամաց և ծնընդոց նոցա։ Աբրահամ լեալ հարիւրամեան՝ ծնանի զԻսահակ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 304ա2։ "Զոր հոգելից մարգարէն ասէ, մինչև կատարեսցի լուսինն„։ 46. Թղ. 304ա2-304բ1։ "Հարցումն եթէ ազգն ֆռանկաց՝ քանի՞ ազգի իրօք արտաքոյ են ամենայն քրիստոնէից։ Ասեմք թէ ի աստուծոյ. նախ զի զհոգին սուրբ հայհոյեն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 306բ1։ "Որով որոշին ամենայն ազգաց, մանաւանդ թէ ի քրիստոսէ և յամենայն քրիստոնէից. մանաւանդ թէ ի քրիստոսէ և յամենայն սրբոցն աստուծոյ„։ 47. Անդ։ "Վասն ազգաբանութեան Կուսին և Յովսեփայ։ Փառաւորեալ և միշտ կոյսն Մարիամ աստուածածին էր ի թագաւորական Դաւթի ցեղէն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 308ա1։ "Վասն որոյ ամք թուոցն զանազան են եդեալ„։ 48. Անդ։ "Դարձեալ թէ վասն ի՞նչ պատճառի Յակոբոս յեղբայր տեառն անուանի։ Մարիամ և Աննա դստերք էին Կղէոպա„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Եւ ծնաւ ի Սողովմէ՝ զԱկոբոս և զՈհաննէս զորդիսն Որոտման„։ 49. Անդ։ "Վասն Փառք ի բարձանց, թէ ուր և երբ ասացաւ, և այլ զանազան հարցմունք։ Այսպէս ասեն վարդապետք եկեղեցոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 309ա2։ "Հց. Քրիստոսի գերեզմանն ով փորեաց։ Պխ. Սոմնաս հազարապետն„։ 50. Թղ. 309բ1։ "Թուղտ սիրոյ և միաբանութեան մեծին Կոստանդիանոսի և պապին Սեղբեստրոսի, Տրդատայ հայոց արքայի և սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ։ Կամաւք և ողորմութեամբ և կարողութեամբ համագոյ սուրբ երրորդութեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 320ա1։ "Վայելէ փառք պատիւ և գոհութիւն„։։ Օրինակս Դաշանց թղթին շատ կը տարբերի տպագրեալներէն, շարաբանութեան լեզուն իսկ համեմատութեամբ աւելի մաքուր է. և նկատառու կէտերն ալ ընդգծուած են, 51. Անդ։ "Իմաստութիւն Սիրաքայ է այս։ Ամենայն իմաստութիւն ի տեառնէ կա և մնա յաւիտեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 341ա1։ "Զի սակաւ ինչ տեսաք մեք ի գործոց նոցա։ Եւ պաշտօնէից իւրոց աւելեալ է իմաստու թիւն„։ (Կը պակսի հոս Զօհր. տպգ. "Խօսք սիրաքայ„ առանձնակ գլուխն)։ 52. Անդ։ "Պատմութիւն է այս Գետարգել սուրբ նշանին՝ ի Խաւարաձորոյն։ Յետ հնգետասան ամիցն՝ կամաւ չարչարանաց տեառն մերոյ քրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 358բ1։ "Ազատեա զմեզ ի վշտաց դառն գեհենոյն, և լուսաւորեա զմեզ ի լոյս քո աղաչեմ„։ 53. Անդ։ "Պատմութիւն փառաւորեալ և հրաշալի ննջման ամենասրբո(ւ)հոյ կուսին Մարիամու աստուածածնին։ Պարտ և արժան է գիտել զի գրեալ սքանչելիսն որ եղեն ի ննջումն ամենասրբոյհոյ կուսին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 361բ1։ "Եւ յորժամ փոխեցաւ յերկրէ յերկինս. ՄԹ. ամաց էր. այլք ասեն թէ. Կ„։ 54. Անդ։ "Վարք և պատմութիւն Սիմէոնի Սիւնակեցուն։ Երանելին Սիմէոն էր ի քաղաքէն Անտիոքա Ասորոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 363բ1։ "Եւ Անտոն՝ աշակերտն իւր և սպասաւորն գրեաց զաստուածահաճոյ վարս նորա։ Եւ ննջեաց երանելին Սիմէովն սեպտեմբերի Ա։ Բարեխօսութեամբ սրբոյն Սիմէոնի տացէ և մեզ աստուած շնորհս հոգւոյն սրբոյ, և զամենայն կեանս մեր խաղաղութեամբ և լիութեամբ, և առանց մեղաց և փորձութեամբ(ն) անցուսցէ, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 55. Անդ։ "Պատմութիւն Ծնընդեան աստուածածնին, որ ծնաւ Յովակիմայ և յԱննայէ։ Ի թուոյ և ի տոհմէ երկոտասան ազգացն Իսրայէլի էր Յովակիմ„ ևն։ - Վերջ Թղ.. 365բ2։ "Ուրախ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ. աւրհնեալ ես դու ի կանայս. այժմ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Ի վերջ կոյս պատմութեանս յեռեալ պաղատանքն առ Սուրբ Կոյսն. Ով ամենասրբուհի աստուածածին, պարծանք կուսութեան„ ևն. տես ի տպգ. Բուրվառ աղոթից։ 56. Թղ. 366ա1։ "Վարք և պատմութիւն աղախնոյն քրիստոսի Թէոդորեա։ Յաւուրս Զենոնի յարքայի՝ քաղաքին Աղեքսանդրի էր Թէոդորա՝ կին գեղեցիկ տեսլեամբ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 371ա1։ "Եւ յորժամ վախճանեցաւ հայր վանացն, նստուցին զնա փոխանակ նորա առաջնորդ և հայր ուխտին„։ 57. Անդ։ "Գովեստ առ սուրբ Խաչն աստուածընկալ քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, Ասացեալ Յոհանու ոսկէբերան վարդապետի։ Մի ոք այսուհետև ամաւթ համարեսցի զպարկեշտ նշան փրկութեան մերոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 374ա1։ "Եւ գոհացարուք զնմանէ փըրկեալքս նովաւ, զի նմա վայելէ փառք պատիւ և յիշխանութիւն յաւիտեանս ամէն„։ Ներբողեանս և յատկապէս վերջաբանն, ուր գրուած է։ "Կամիս յուսանել այլ ուստեք, եթե ող եթող զնա փայն յերկի, այլ վեղացոյց ընդր իւլ յերկինս„ ևն, տարակուսական կ'ընեն ճառիս հարազատութիւնը, 58. Անդ։ "Յիշատակ է և վկայաբանուլթիւն Եւստաթէի և ամուսնոյն իւրոյ և երկուց որդոցն Ագապիոսի և Թէ(ո)պիստոսի։ Այրս այս հեթանոս էր կռապաշտ, և անուն նորա Ապղակիտա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 376ա2։ "Կատարեցաւ սուրբն Եւստաթէոս և ամուսին իւր Թէոպիստեա, և երկու որդիքն իւր Հոռի ԺԱ. և սեպտեմբեր Ի. և Թշրին Գ„։ 59. Թղ. 376բ1։ "Պատմութիւն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ։ Յետ մահուանն Աղէքսանդրու մակեդոնացուն՝ Արշակն քաջ ազգէն պարթևաց՝ յինքն գրաւեաց զամենայն արևելս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 380բ1։ "Եւ անդ թաղեցին պատուով ընդ այլ բազմութեան վըկայիցն որ ժողովեալ են անդ„։ 60. Անդ։ "Վարք և պատմութիւն սրբոյն Աբեր(կ)իոսի Երապօլսի եպիսկոպոսի։ Զի Երապօլիսն՝ մաքուր քաղաք անուանի. այս երանելի հայրս հաւասարակից առաքելոցն անուանեցաւ, ի ժամանակս Մարկոսի ի (և) Անտոնիդեա, և Ղուկիոս բարեպաշտ թագաւորացն„ ևն։ Վերջ Թղ. 383ա2։ "Եւ եդին սազմոսիւք և աւրհնութեամբ ի տապանին զոր պատրաստեաց ինքն„։ (Համառօտ է քան զլատին խմբագրութիւն։ Հմմտ. Թ. 200, և Թ. 205)։ 61. Թղ. 383բ1։ "Պատմութիւն ննջման և յարութեան սուրբ մանկանցն յԵփեսոսի, որ յարեան յաւուրս Դ(Թ)էոդոսի թագաւորին։ Սոքա էին ի ժամանակս Դեկոսի ամբարիշտ արքային„ ևն։ - Վերջ Թղ. 385բ1։ "Ասեն ոմանք եթէ ի դուռն այրին այնմիկ եդեալ են նշխարք Մարիամու Մագդաղենացուն„։ 62. Անդ։ "Յիշատակ է և Վարք Յոհանու Ոսկիբերանի և հանգիստ։ Սուրբն Յովհաննէս ոսկեբերան էր Անտիոք քաղաքէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 388բ1։ "Հանգեաւ երանելի սուրբ հայրապետն ոսկէբերան սեպտեմբերի ԺԴ. որոյ յիշատակն աւրհնութեամբ եղիցի„։ ա. 63. Անդ։ "Վարք և պատմութիւն սրբոյն Բարսեղի Կեսարացոյ արքեպիսկոպոսի, զոր գրեաց երանելին Ամբ(փ)իլոքոս Իկիոնի (Յիկոնիոյ) եպիսկոպոսն։ Այրս այս մեծ և սքանչելի Բասիլիոս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 389բ2։ "Եւ հաւատաց ի քրիստոս, և մկրտեցաւ յամենայն ազգականովք իւրովքն„։ բ. 64. Անդ։ "Վասն սատակման պիղծ Յուլիանոսի։ Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ ելեալ Յուլիանոս՝ յանցողն քրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 390բ1։ "Եւ արար յանօթս յեկեղեցուն պղնձեղէնս, ապակեղէն և փայտեղէն„։ գ. 65. Անդ։ "Վասն սարկաւագին որ զքշոցն ունէր։ Սովորութիւն էր, զի յորժամ մեծն Բասիլիոս զաստուածային խորհուրդն կա տարէր„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Բայց թագաւորն ոչ դարձաւ ի հերձուածոյն, այլ մեռաւ նովին հերձուածովն„։ դ. 66. Անդ։ "Վասն երիտասարդին որ ուրացաւ զքրիստոս։ Ոմն յիշխանացն կամէր զդուստրն իւր տալ ի վանս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 392ա2։ "Եւ նա ըստ արժանեաց նորա մատնեաց զնա ի յաւիտենական կորուստն„։ ե. 67. Անդ։ "Վասն Եփրեմի ասորոյ։ Տեսանէր երանելին յԵփրեմ ի տեսլեան անապատին սիւն լուսոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 393ա1։ "Եւ ողջունեալք զմիմեանս՝ գնաց սուրբն Եփրեմ (յ)անապատն„։ զ. 68. Անդ։ "Վասն յեկեղեցոյն որ ի Նիկիայ։ Ժողովեցան յամենայն արիոսական հերձուածողքն առ թագաւորն Վաղէս„ ևն։ Վերջ Թղ. 393բ1։ "Եւ եղեն ուղղափառք. և առին դարձեալ զեկեղեցին յուղղափառքն„։ է. 69. Անդ։ "Վասն մեղաւոր կնոջն։ Կին մի մեղաւոր զյղջացաւ ընդ չար գործս իւր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 394ա1։ "Եւ ամենեքեան հիացեալ ընդ սքանչելիսն՝ ետուն փառս աստուծոյ„։ ը. 70. Անդ։ "Վասն Անաստաս քահանային։ Գնաց երանելին Բասիլիոս ի տուն Անաստասայ քահանայի, քանզի հոգւով գիտաց զաստուածահաճոյ վարս նորա„ ևն։ - Վերջ Անդ2։ "Եւ ետուն փառս աստուծոյ որ սքանչելի է ի վերայ սրբոց իւրոց„։ թ. 71. Թղ. 394բ1։ "Վասն հրէա բժշկին։ Հրէայ ոմն՝ ճարտար բժիշկ, որոյ անունն էր Յովսէփ, սիրելի սրբոյն„ ևն։ - Վերջ Անդ2։ "Որում էին նշխարք սրբոյն Ղևոնդեայ, որ յառաջ քան զնա եպիսկոպոսապետն„։ (Այս ինն գլուխք բանից տես տպգ. Վարք և Վկոյբ. սրբոց Հտ. Ա. եր. 220-245, այն է Պատմութիւն վարուց Ս. Բարսղի)։ 72. Թղ. 395ա1։ "Վասն ծնընդեան տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, և յայտնութեան։ Յետ ելանելոյն Ադամա ի դրախտէն, զկնի ԵՌՃ և երկերիւր(7) ամաց, ըստ Եւթանասնիցն թարգմանութեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 396ա2։ "Գառն աստուծոյ և բարձօղ մեղաց զնա կոչեսցուք, որում փառք յաւի„։ 73. Թղ. 396բ1։ "Վասն երանելոյն Յոհանու, որ վասն քրիստոսի կամաւն աղքատացաւ։ Այրս այս Յոհանէս որդի էր մեծատան իշխանի ի Կոստանդինուպօլիս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 398ա1։ "Եւ ճգնութեամբ ծառայէին նշխարաց սրբոյն, և բարի վարուք հանկեան և նոքա„։ 74. Անդ2։ "Վարք և պատմութիւն երանելոյն Անդրոնիկոսի և ամուսնոյն իւրոյ Աթանասիա։ Երանելին սուրբ Անդրոնիկոս ի մեծ քաղաքէն Անտիոքա՝ երիտասարդ հասակաւ„։ ևն։ - Վերջ Թղ. 400բ1։ "Ապա ելին ի լեառն իւրեանց ի Սկիւթ և գրեցին զպատմութիւն նորա, և միշտ յիշատակեն„։ 75. Անդ։ "Պատմութիւն սրբոյն Եփրեմի Խորին ասորու։ Սուրբն Եփրեմ ասորի՝ սքանչելի արդիւնաբան և տիեզերալոյս վարդապետն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 401բ1։ "Եւ վախճանեցաւ սուրբ վարդապետն եկեղեցւոյ սքանչելին Եփրեմ Արաց ԻԱ. և Յունվար. ԻԸ. և Շբաթ Գ.ն„։ 76. Անդ։ "Այլ ճառ Եփրեմի։ Երանելի հայրն մեր յԵփրեմ ասորի էր յարևելից„ ևն։ - Վերջ Թղ. 402բ2։ "Եւ ողջունեալ զնոսա հանկեաւ խաղաղութեամբ ի քրիստոս. և թաղեցաւ յամենայն անապատաւորաց„։ 77. Թղ. 403ա1։ "Վարք և պատմութիւն երանելոյն Մարինոսի։ Այրս այս էր մեծատուն, աշխարհական և բարէհաճոյ վարուք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 404բ2։ "Որ և հայր վա-նացն արժանաւորեցաւ լինել„։ 78. Թղ. 405ա1։ "Պատմութիւն Մարտիանոսի մարտիրոսի։ Ծառայն քրիստոսի Մար տիրոնոս էր ի Կեսարիայ Պաղեստինեա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 408բ1։ "Եւ ժառանգեսցուք զերկնից արքայութիւնն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս„։ 79. Անդ։ "Կատարումն և վարք մեծ վըկային քրիստոսի Թէոդորոսի։ Քաջ նահատակն քրիստոսի սուրբն Թէոդորոս էր ի ժամանակս յամբարիշտ թագաւորացն Մաքսիմիանոսի և Մաքսիմոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 410բ1։ "Ի պատուական և յանմահարար յարենէն յիսուսի քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 80. Անդ։ "Դարձեալ վարք և պատմութիւն սրբոհոյ կուսին յԵփրոսինեա։ Յաւուրս Թէոդոսի բարեպաշտ արքայի էր այր մի մեծատուն և երկիւղած աստուծոյ, որոյ անուն էր Պափնոտիոս„։ևն։ - Վերջ Թղ. 413ա2։ "Եւ ըստ արժանեացն սաղմոսիւք և աւրհնութեամբ եդիր հայրն իւր զնշխարս դստերն իւր ի մազեղէնսն ի տապանի„։ 81. Թղ. 413բ1։ "Վարք երանելոյն Ալէքսիանոսի կամարարին տեառն աստուծոյ և պատմութիւն է։ Ալեքսիանոս մարդն աստուծոյ՝ էր որդի միամօր մեծատան առն„ ևն։ Վերջ Թղ. 414բ2։ "Եւ մինչև ցայսօր անուշահոտ ձէթ բխէ ի մարմնոյն և մեծ սքանչելիք լինին ի հիւանդս և յամենայն նեղեալս„։ (Յոյժ համառօտ է, բայց հետաքրքրական մանաւանդ սոյն բացատրութիւնն՝ ի վերջաբանին. "Եւ մինչև ցայսօր անուշահոտ ձեթ բխէ ի մարմնոյն„)։ 82. Թղ. 415ա1։ "Սքանչելիք և վարք սրբուհոյ կուսին Կատառ(ր)ին(ե)ա։ Այս իմաստնասէր և հանճարեղ կինս էր ի քաղաքէն Ալեքսանդրու„ ևն։ - Վերջ Թղ. 417ա2։ "Եւ գրեաց զվկայութիւնն Աթանասիոս դպիրն ծառայն սրբոյն Կատէռինեա„։ 83. Թղ. 417ա2-417բ1։ "Դարձեալ վարք և պատմութիւն սրբոյն Թէոդորոսի Սիկեա ցուն։ Այս երջանիկ և սքանչելագործ հայրս մեր Թէոդորոս էր ի Գաղատացւոց երկրէն՝ ի գեղջէն Սիկէոնա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 420ա2, "Եւ տարան զնշխարսն ի Կ. Պօլիս. և եդ(ին) մերձ յեկեղեցուն սրբոյն Գէորգա. և շինեցին ի վերայ գեղեցիկ մատուռ„։ (Վարքս բոլորո վին տարբեր է Թէոդորոս զօրավարի կրկին խմբագրութիւններէն, սա պոռնկութենէ ծնեալ կ'աւանդուի և եպիսկոպոսացեալ։ Յոյն ժողովըրդական զրոյց մ'ըլլալ կ'երևի՝ Ս. Գէորգայ արարուածով)։ 84. 420բ1։ "Վարք և պատմութիւն է Մարիամու եգիպտացուն։ Կինս այս պոռնիկ՝ էր ի քաղաքէն Ալեքսանդրիա յԵգիպտացւոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 423ա2։ "Եւ յետոյ Սոփրոնի(մ)ոս՝ հայրապետն յԵրուսաղէմի՝ գըրեաց զպատմութիւն երիցս երանեալ և երջանիկ աղախնոյն աստուծոյ Մարիամու յԵգիպտացոյն„։ 85. Թղ. 423ա2-բ1։ "Վկայութիւն և վարք սրբուհոյ կուսին Երինեա սքանչելագործի։ Որոջն քրիստոսի Երինէ դուստր էր միամօր թագաւորին, Մեգիտա քաղաքէ, որոյ էր հօրն անուն Լեքենէոս և մօրն Եւլէքէնեւ, և անուն կուսին Պէրէնոպէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 426ա1։ "Կատարեցաւ սրբուհին Մայիսի Ե. ի փառս քրիստոսի աստուծոյ մերոյ„։ Վկայաբանութիւնս հին է և Տիմոթէոսի (աշակ. Պօղոսի) իբր ժամանակակից, այլ կը թուի աւելի այլաբանական՝ քան թէ պատմական. կարի չափազանցուած է չհաւատալի հրաշագործութիւններով, Միակն ի վկայս որ գլխատուելով հանդերձ կը մնայ կենդանի. և ինքզինքը կենդանոյն կը թաղէ ընդ ծանր կափարչաւ ի գերեզմանի, և մարմնով կը վերափոխի յաստեացս։ Մանրակրկիտ քննութեան արժանի է վկայաբանութեանս ծագումը։ 86. Անդ։ "Յիշատակ է աղախնոյն քրիստոսի Վարդինեա։ Աղախինն այս և կրաւնաւորն Վարդինի նստելով ի յարկս իւր միայն լռութեամբ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 426բ2։ "Եւ բազում սքանչելիք եղեն ի աւր հանկստեան նորա։ 87. Թղ. 427ա1։ "Պատմութիւն Կիրակէի և Պարասկևի քրոջն։ Պատմեաց մեզ երանելի հայրն Մակար յանապատաւորն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 428բ2։ "Որոց յիշատակն աւրհնութեամբ եղիցի և յաղաւթք նոցա ի վերայ մեր ամէն„։ 88. Թղ. 429ա1։ "Վկայաբանութիւն մեծահամբաւ և սուրբ առաքելոցն քրիստոսի Պետրոսի և Պօղոսի։ Սուրբն առաքեալն Պետրոս ելեալ յԵրուսաղէմէ ի քարոզել զբանն աստուծոյ յերկրի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 431ա2։ "Էր սուրբն Պօղոս անձամբն կարճ և հաստ, ճաղատ, ալէխառն, մեծաքիթ, խաժակն, թատուածային շնորհօքն արտափայլեալ, և բժիշկ յամենայն ցաւոց„։ 89. Թղ. 431բ1։ "Դարձեալ կատարումն երկոտասան առաքելոցն քրիստոսի։ Առաքելոց երկոտասանից անուանք և կոչումն յայտնի է յաւետարանացն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 435ա1։ "Որոց յիշատակն աւրհնութեամբ եղիցի, և աղօթք նոցա ի վերայ մեր մեղաւորացս. ամէն„։ 90. Անդ։ "Պատմութիւն սուրբ Կենսաբերին և սոսկալի սուրբ նշանին, թէ որպէս բերաւ յաշխարհն Աշարունեաց՝ ի Կամրջաձորոյ։ Ի երկրորդումն ամի թագաւորութեանն Հայոց՝ մեծին Աբգարու ծնեալ յայտնի բանն աստուած, և ԼԲ. ամի նորին տէրութեանն մկրտի ի Յովաննէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 443ա1։ "Գային ամենայն կողմանց, և ի ձեռն սուրբ նշանին առնուին զբժշկութիւն հոգոց և մարմնոց, և մեծաւ գոհութեամբ փառաւորէին զաստուած որ սքանչելի է ի վերայ սրբոց իւրոց„։ Յոյժ հետաքրքրական է գրութիւնս, Կուռնելիոս հարիւրապետի ձեռքով կենաց մասին նախ ի Գամիրս տարուիլն և անտի ի Հայս՝ առ Աբաս Աթագաւորն. այնու մանաւանդ որ թէպէտև անանուն հեղինակն հնագոյն աղբիւրներէ, - օր. աղազաւ Արգարու թղթէն, Թաղէոս առաքելոյն և Սանգխտոյ կուսի վկայարանութենէն, Մ. Խորենացիէն, Թաթլոյ և Վարոսի պատմութենէն (ի ձեռն Յովսիա) օգտուած է, սակայն որովհետև Հայոց Աբաս թա, գաւորի օրով կենսաբեր սուրբ նշանին և Գեղարդան՝ Յոհաննէս կրօնաւորին ձեռքով ի Հայս բերուելուն վրայ կը ճոխանայ, ինչպէս և Կամբջաձորոյ վանքին և անոր վանահարց պատմութեամբ կամ յիշատակութեամբ։ Ուստի հաւանօրէն Ժ-ԺԱդարուն խմբագրուած ըլլալու է։ Իսկ վերջին մասն, այն է Թղ. 442ա1-443ա1, ետքէն աւելցուած է, Կամրջաձորի վանաց յիշատակարանաց վրայ, 91. Անդ։ "Պատմութիւն չարչարանաց և վարուց և սքանչելեաց սրբոհոյ կուսին Մարիանէ։ Եւ եղև յետ յարութեան տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի և վերանալոյ նորա յերկինս՝ առ հայր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 451բ։ "Եւ հանկոյ ի հոգոց կայան(ր)ան ի լուսեղէն առագաստի„։ 92. Թղ. 451բ2։ "Ագաթանքի (իմա Ագադրոնի) ան(յ)աղթ փիլիսոփայի ասացեալ է բանքս՝ Վասն գալստեան Նեռինն, և կատարածի յաշխարհի. և վասն յարութեան մեռելոց և դատաստանին և հատուցման։ Արդ՝ ի լնուլ վերջին դարին, ութնհարիւր ամին„ ևն։ -Վերջ Թղ. 462բ1։ "Եւ հասանել խոստացելոց բարեացն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն„։ 93. Անդ։ "Խրատք իմաստութեան՝ Խիկաորայ, կմասանասիրի, զոր խրատեն սոկյա Յամս թագաւորութեանն Սենեքերիմա Նինուէի յԱսորոց, ես Խիկարս դպիր էի Սենեքերիմա արքային„ ևն։ - Վերջ Թղ. 476բ2։ "Մինչև ցայսվայր կատարեցաւ Խիկարս՝ ի փառս քրիստոսի աստուծոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ 94. Անդ։ "Գլխադրութիւնք հոռոմոց, զորս պահանջեն առ ի մէնջ՝ ի պէտս խաղաղութեան. ընդ որ և լուծմունք առ ընթեր եդեալ։ Նզովեցէք զասողն (լուսանցքին վրայ Բ) բնութիւն զքրիստոս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 490բ1։ "Նոյն է ի վերայ ամենեցուն աստուած աւրհնեալ յաւիտեան„։ 95. Անդ։ "Դարձեալ քննութիւն կարգաց յեկեղեցեաց, և բացատրապէս որոշումն, (յ)արտաքոյ մտեալ ի սահման նորաձևութեանց։ Սկիզբն առաջի եդեալ բանիս՝ գոհութիւն գաստուծոյ կարգեմք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 513ա1։ "Ձեռնադրութիւնս գրեցաւ և օրինակեցաւ ի սուրբ պատարագին մեկնիչէն (Մեկնութենէն սակաւ, զոր մեկնեաց Ներսէս Լամբրօնացին՝ ի փառս քրիստոսի աստուծոյ մերոյ„։ (Հմմտ. Ն. Լամբ. Մեկն. Խորհդ. Պատգ. տպ. Վենետիկ 1847. եր. 21-40, 80-92, 141-145)։ 96. Անդ։ "Խրատ հոգևորական՝ ասացեալ Յովանիսի վարդապետի Եզնկացուն։ Արար աստուած զմարդն հոգի և մարմին„ ևն։ Վերջ Թղ. 516բ1։ "Եւ քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս ամէն„։ 97. Անդ։ "Հարցումն երիտասարդի միոյ տխմարի, և պատասխանի սուրբ հաւրն մերոյ Մակարի վասն յամենայն գործոց առաքինութեանց։ Ասէ երիտասարդն ցծերն. Հայր, կամիմ ցքեզ հարցանել բան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 524ա2։ "Նմա վերառաքեսցուք փառս, գոհութիւն, այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Տես Հարանց Վարք)։ 98. Անդ։ "Պատմութիւն սրբոյն Մաթէոսի աւետարանչին քրիստոսի։ Մինչդեռ առաքեալն Մաթէոս և աւետարանիչն ի լերինս էր բոկ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 527ա1։ "Իսկ սքանչելի և ցանկալի առաքեալ և աւետարանիչն քրիստոսի Մաթէոս կատարեցաւ վասն անուանն տեառն ի փառս քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ 99. Անդ։ "Հրաշք սքանչելեաց որ եղեն յաշխարհին Սաւրացոց ի ձեռն առաքելուհոյն Թեկղի։ Համարձակիմ այսուհետև առ ճշմարիտ աստուածսիրութիւնդ ձեր՝ զնկարագիր գերապանծ պատկերի յառաջին վկային ի կանայս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 529ա2։ "Որ լուսաւորէ զաշս մտաց զբարէյաղթ և ամբիծ ժողովոյս ձերոց(յ)՝ այն որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ Պատմութիւնս գլխովին կը տարբերի տպագրեալէն (տես Վարծ և Վկայբ. Վենետիկ, Հա։ Վ. եր. 513), և է իբր շարունակութիւն ինչ։ Գրիչն անծանօթ՝ ուղղելով իր յառաջաբանն առ բարձրաստիճան եկեղեցական մի, զոր "Տէր իւր„ կ'անուանէ, կը ծանուցանէ թէ նախնեաց հնագոյն աղբիւրներէ ստուգած և գրած է առաջիկայս, այսինքն թէ գազանամարտէն ազատուելէն ետքը՝ ի Սելևկիա երթալն և Միւսիրովն կոչուած այրի մը մէջ, մօտ ի քաղաքն Սոբրոն, բնակելն և խոտաբուտ լինելն։ Ապա հոն հեթանոս քուրմի մի՛ հետ մոլեկան մենապարտի բռնուիլն ի բացավայրի, ինչպէս և չարաչար պատուհասիլն և դարձը սքանչելեօք. ապա սուրբ կուսի նկարագեղ պատկերի հա նումը, այլովք հանդերձ, յոյժ նման են մենամարտին Տրդատայ ընդ Հռիփսիմեայ։ Ուսումնասիրութեան արժանի է պատմութեանս ծագումը, զի շատ հին է և վաւերական, մանաւանդ թէ հազուագիւտ իսկ։ 100. Թղ. 529ա2։ "Երանելոյն Աթանասի Աղեքսանդրու արքեպիսկոպոսի. Հարցմունք վայելուչք։ Եւ պատասխանիք Կիւրղի Երուսաղէմի հայրապետի. Յաղագս մակացութեան և հանճարոյ և գիտութեանս. Խիստ գեղեցիկ հարցմունք։ Հետևումն ես համարիմ ընդ աստուծոյ երիս բանս, և ապա յայսուհետև ի մէնջ գալ, քանզի բազմաց խնդիր լինել վասն այսմ իրի քննութեանն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 550ա1։ "Եւ ինքեանք բարի օրինակ լինին. որով փըրկեսցէ քրիստոս աստուած զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ, և նմա փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. տպ. Վենետկոյ 1899, եր. 347։ Օրինակիս մէջ Հարցմանց դասաւորութիւնն, սկիզբն և վերջը յոյժ կը տարբերին)։ 101. Անդ։ "Այս են ամենայն տնօրինականք տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի... (թուղթէն մաս մը փրթած է հոս)... աղաքն Երուսաղէմ, որ կայ հաւաքեալ ներքոյ և արտաքոյ։ Նախ և առաջին է քաղաքն Գալելիացոց՝ Նազարէթ. աղբիւրն ուր Գաբրիէլ հրեշտակապետն զաւետիսն ետ սուրբ կուսին Մարիամու„ ևն։ - Վերջ Թղ. 554բ2։ "Եւ թէ խնդրէ մարդ՝ տեսանել ի սրբոցն աստուծոյ, զով որ ուզէ՝ երևի առժամայն. և քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս ամէն„։ 102. Անդ։ "Պատմութիւն աղջըկան և մանկանն՝ վասն ուրախութեան մարդկան։ Այր մի էր յիշխան ի քաղաք մի, և ունէր այնչափ գանձ որ չկայր այն յաշխարհն քան զնա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 560ա1։ "Եւ թագաւորն յետ մահուան՝ գանձին և հեծելին և աշխարհին տէր կացոյց զփեսայն։ Եւ քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս ամէն„։ 103. Անդ։ "Հարցումն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին, և պատասխանի հրեշտակին աստուծոյ։ Լուսաւորիչն հայոց՝ սուրբն Գրիգորիոս պահեաց զԽ. տիւ և զԽ. գիշեր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 561բ2։ "Եւ թէ այս երեք գործս„... (թերի կ'ընդհատի հոս)։