21376անյայտ, զի թուականը կը պակսի, հաւանօրէն 1255-1271ին գրուած։
բոլորգիր մանը և ընտիր։
23, իւրաքանչիւրն 12 թուղթ։
մագաղաթ, կէսը հաստկեկ և պինդ, կիսով չափ ալ նուրբ և կակուղ։
փայտեայ կաշեպատ զարդարուն, գոցելու մասով։
՝ ըստ բոլորին լա։ պահուած է, միայն Թղ. 115 և 116 ներսի կողմէն կտրուած ըլլալով՝ մետաքսեայ սպիտակ թելով կարուած են։ Թղ. 76ա, աջակողմեան լուսանցքը մկրատով կտրուած է։
նախ ֆիմի դուստը Հեթմոյ Ա. ապա Յոհան աբեղայ, Մարտիրոս աբեղայ, ապա Յովսէփ Արքեպիսկոպոս Արղութեան և այլք (տես վարը)։
ունի երկու կողմէն մէկ մէկ թուղթ, մնացորդք հնագոյն մեծ երկաթագիր երկսիւն Աւետարանի մը։
ոչ միայն ամէն գրքի, այլ և անոր մէն մի նշանաւոր բաժանմունքին սկիզբը և սկզբնատողերն։
նոյնչափ և նոյն երանգօք. 2ը մեծ են և ամբողջ լուսանցքը գրաւած (տես Թղ. 2ա, 107ա)։
2, առաջինը (Թղ. 1բ) Սողոմոն գահուն վը։ րայ բազմած է՝ ոտքերը կարմիր բարձին յեցուցած։ իսկ դիմացը կանգնած է Նաթան մարգարէն Երկրորդը (Թղ. 106բ) Երգերգոցի փեսայն և հար։ սը դիմացէ դիմաց կանգնած են գրկաբաց, գլուխ նին պարսկական թագով պսակեալ։ Փեսայն կամ Սողոմոն ոսկեգօտի մանուշակագոյն պատմուճան հագած է և անոր վրայէն կանաչ թեզանի և ծիրանեգոյն կրկնոց առած։ Հարսը կարմիր թեզանիով, և իրարու հետ կը խօսին ձեռքերու շարժուածքով։ երկուքն ալ երիտասարդ դիմագծերով և յուզումնալից։
չկան։
7 հատ են՝ բազմագունեան (տես Թղ. 2ա, 30ա, 72բ, 85ա, 107ա, 127բ, 192ա). քառագոյն են, այսինքն՝ կապոյտ, կարմիր, կանաչ և արջնագոյն՝ ոսկեայ յատակի վրա և գեղեցկադրուագք։
ընդհանրապէս կարմիր, երբեմն վարդագոյն և երբեմն ալ աղօտ կարմիր։ Իսկ սկզբնատողերը մերթ ոսկեգոյն և մերթ մանուշակագոյն։ Գրիչը քաջահմուտ է ոչ միայն բոլորգրի զանազան տեսակներուն, այլ և երկաթագրի մեծսն փոքր գրչութեան, որոնցմով իւրաքանչիւր գրքի սկզբնատողերը զարդարուած են, բայց ի մասնաւորի Առակաց ճակատը։ Իսկ տնագլուխները միշտ մեծ երկաթագիր են, այսինքն՝ առաջին երկու տողերուն՝ կարմրագիր, և վերջին երեքն ալ մանուշակագոյն մելանով։
չկայ բնաւ։
սակաւ են, բայց պարագայալից, այսպէս. 1. Թղ. 72ա, ոտանաւոր. Յաստուածային սէրն հարեալ՝ սա որ հրով նորին վառեալ. Որ և զտառս այս ըստացեալ՝ բամբիշն մէծ ֆիմի կոչեալ. Հեթմոյ քաջի նա դուստը լեալ՝ որ էր արքայ Հայոց աւծեալ։ Անցաւոր զայս ծանուցեալ անանց թագին այն բաղ ձացեալ։ Նորափետուր սովաւ պճնեալ՝ լի լապտերաւք ընդառաջեալ։ Նոր փեսային է հարսնացեալ՝ մտից դրախտին արժանանալ։ Եղկելիս սովաւ թախծեալ՝ երկամբք մատանցս զսա ստանալ։ Սակս որո իմ ի գործ սկսեալ՝ փոքր ինչ յայլոց օժանդակեալ։ Ստացողք վերջո և որք օգտեալ՝ հայցեմք բարի մասն մեզ տալ։ Ապրիլ ձեօք ի հրոյն գանձեալ՝ մեք մերայօքն զայս ժրտեալ։ Սրտիւք ի ձեզ եմբք դիմեալ՝ բուռն զոտից ձերոց հարեալ։ Երանութեան սուրբ վիճակեա, և թողութեան պարգև շնորհեալ։ Մեզ և մերոցն յիշողքդ յիշեալ՝ և համայնիւքս Աս. տուած աւրհնեալ,։ 2. Ի վերջ Ժողովողին. Իմաստութեամբ լցեալ և զամենայն բարեձևութեամբ զարդա, րեալն, զսիրողն Աստուծոյ և զսպասաւորն ամենայն ծառայից նորա՝ զարքա(ցա)ծին բամբիշն Թիմի՝ և զաստուածապարգև զաւակսն նորին զՊալիան և զՃոտան և զհեզանազն Մարկրուն յիշեցէք ի Քրիստոս, ստացողք սորա և վայելողք. և Աստուած զձեզ յիշեսցէ ի բարի։ Այ 1 ղեղկելիս Յոհ. Եպիսկոպոս մի՝ մոռանայք՝ զգրողիկս անարժան,։ Նոտրագրուած տողն մանրկեկ և նուրբ բոլորգրով գրուած է։ 3. Ի վերջ Երգ երգոցին. Զստացող իմաստիցս զՏէր Յոհաննէս Րաբուն՝ զեղբայր արքային Հայոց՝ յիշեսջիք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մերց։ 4. Իմաստութեան վերջը (Թղ. 191բ) կայ գրչին բուն ընծայականն՝ այսպէս. Ընկալ, ով աստուածասէր և զթասէր հոգի, մեծդ ըստ մարմնոյ և բարգաւանդ ըստ սգւոյ՝ ծիրանածինդ Գիմի, զբաղձալին քոյ՝ երկամբք ձեռին մեղապարտիս Յոհ Եպի՝ կըսերս եղբաւր հաւր գո, որով յԱստուած և յաստուածայինսն խոկասցիս միշտ։ և տրտմեալ սրտի քո՝ սփոփանս սովաւ արասցես. գիտելով զի սեփհական է մարդկան նըծդեհութիւն և պանդխտութիւն և փորձանք, որոց անդորը տացէ կեղ որ ամենահնարն է,։ Դիտելու է որ թէ հոս և թէ առաջին յիշատակարանին մէջ նոտրագրուած խօսքերը ֆիմիին հանդիպած մեծ դժբաղդութենէ մը քիչ վերջ գրուած ըլլալը կակնարկեն։ Իսկ այդ դժբախտութիւնն է յամին 1263 պատերազմը, որով զրկեցաւ ֆիմի նաև Սայիտայի թագաւորութենէն. և այրիացեալ պատսպաբուեցաւ իր հօր արքունիքը (տես Սիսուան, եր146 ծան.)։ Գիրքս նժտեհութեան ատեն գըրուած է։ 5. Ի վերջ մատենիս կայ տարբեր գըրչութեամբ այսպէս. Ես Յոհան աբեղայ՝ Մարտիրոսայ որդի առ(ի) զԱռակս և զՅոբս ի Պարսն Բուրթէլէն Ռ. Ճ. դհկնի, և դարձեալ ծախեցի Մարտիրոս աբեղէն՝ իմ սրտի յաւժարութեամբ նոյն գնովն։ Յայսմհետէ նորա է, այլ մարդոյ դաւի չկայ ու ոչ խաւսք։ Ես Խնծորշահ վկալ։ Ես Իշխան վկայ. Ես Բարսեղ վկայ, Ես Պապ անուն վկայ։ Եւ ես Մարտիրոս անարժան աղաչեմ զամենեսեանդ որք հանդիպիք սմայ կարդալով կամ աւրինակելով, յիշեսջիք ի սուրբ յաղօթս ձեր զհոգևոր հայրն իմ զԻշարդեանց ըստացան ըզսայ յիշատակ իւրեանց,։ Իսկ Թղ. 1ա, երբեմն դատարկ թողուած միջոցում՝ կայ Յովս. Երկայն. Արղութեանցի հետևեալ ինքնագիր արձանագրութիւնը. Սանահնեցի երկայնաբաղուկ Արղութենց Յովսեփ արքեպիսկոպոս Ռսաց երկրի Հայոց ազգի, շնորհեցի գիրքս՝ եղբօրորդոյն իմոյ՝ Եղեան Սոլոմսնի։ բա(ր)օվ վայելեսցէ և ի տանէ մերմէ մի հե. ռացուսցէ, զի թագաւորի է այս գիրք,։
. Ձեռագիրս հաւան։ օրէն 1831էն ի վեր մտած էր - ուրիշ յարգի գրչագրի մը հետ - հաւաքմանս մէջ։ ոչ միայն իբրև հնութիւն և գեղարուեստական գործ յոյժ յարգի է, այլ զի թէ՝ անոր գրիչն և թէ ստացողն արքայական տունէ էին. նա՝ մանաւանդ որ տարաբաղդիկ ֆիմիի նշդեհութեան միակ սփոփիչն եղած է և սիրունիկ գանձը։ Մատեանս է Գիրք Սողոմոնի և Յոթայ, առանց Նախադրութեանց և Գլխացանկերու. զի Գէորգ Սկեւռացւոյ Աստուածաշունչի կարգաւորութենէն յառաջ գրուած է. և կը պարունակէ հետևեալ գրքերը. 1. Թղ. 2ա։ Իմաստութիւն Սողոմոնի (առանց խորագրի)։ Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ, ևն։ Գիրքս ունի ցանցառ՝ բայց նշանաւոր տարբե, րութիւններ Զօհրապեան տպագրութենէն. օր. աղագաւ, Ա. 7, զգօնութեան, տեղ ունի սգաստութիւն, - 13 հմ. զպէսպէս, ի տեղ՝ զբազմապատիկս, - 20 հմ. գովի, ին տեղ՝ բարեբանի, ևն ևն։ Մեծ և փոքր գլուխներու բաժանմունքներ նշանակուած չեն լուսանցքներում, և ոչ իսկ տընահամարներ. այսպէս են և յաջորդ գրքերը։ Թերթերու թուարկութիւնը տարօրինակ է, զի ԱԺ՝ ամէն 12 թուղթ մի մի տառ կը յառաջէ կարգաւ. իսկ յետ այնորիկ փոխանակ ԺԱ, ԺԲ, ևն նշանակելու, Ի, 1, Խ, ևն կը դրուին ամէն մի 12նեակ թուղթերէ վերջ. և այսպէս կը հասնի մինչև Ն տառը, որուն վրայ սակայն 22 թուղթ հաշուած են։ 2. Թղ. 85ա։ Բանք Ժողովողին Սողոմովնի՝ որդւոյ Դաւթի արքայի Իսրայէլի յԵրուսաղէմ։ Եկլեսիաստէս։ Ունայնութիւն ունայնութեանց, ասաց ժողովողն, ևն։ Այս գրքիս՝ ապագրեալէն ունեցած զգալի տար։ բերութիւնը միայն բառերու մէջ չի կայանար, այլ և ամբողջական նախադասութիւններու։ 0ր աղագաւ, Ա. գլ. 11 հմ. կը գրուի. Ոչ գոյ յիս շատակ առաջնոցն, բայց և ոչ ի վտխվանի եղելոցն։ Ոչ գոյ նոցա յիշատակ հանդերջ եղելովքն ի վերջինոն,, ևն։ Վերջը Թղ. 106ա։ Եկլեսիաստէս՝ Ժողովող,։ 3. Թղ. 107ա։ Պրդ երգոց՝ որ է աւրհնութիւն աւրհնութեանց. Ասացեալ Սողոմոնի արքայի Իսրայէլի։ Հարսն ասէ, ևն։ Հոս ալ նոյնպիսի աշքի զարնող տարբերու։ թիւններ կան, ինչպէս վերջը, Թղ. 127ա. Գեղեցիկ ի կանայս մայր քո։ Ծնցի մարմին անախեղծ։ Առ նոյն յայնմանէ տուղութենե, զի այսպես ունէր։ Հմմտ. Թ. 18. 8. 3. Թղ. 34բ1 - 39բ1։ 4. Թղ. 127բ։ Իմաստութիւն Սողոմսնի արքայի հրէաստանի։ Սիրեցէք զարդարութիւն ոյք դատիք զերկիր, ևն։ Վերջ Թղ. 191բ։ Եւ յամենայն տեղիս քոյով պաշտպանութեամբ,։ 5. Թղ. 192ա։ Գիրք Յոբայ։ Այր, ոմն էր յԱաստ աշխարհին՝ որում անուն էր Յովբ, ևն։ Վերջ Թղ. 269ա։ Ունի ապագրեալէն տարբերութիւններ. օր. իմն, վերջին գլխու 17 տան մէջ նշանաւոր է. և մալը նորա Բոստրացի. սրում և նա եղև իշխսան աշխարհին, որպէս զի լինելց, ևն, Ստովմ՝ փոխ. տպ. Ասովմ, ին. Թեմանացւոց՝ փխնկ. տպ. Թեմ նացւոց, ին, ևն ևն։