23817061843-1844։
շղագիր։
7, ոմանք 10 և ոմանք 8 թուղթք։
հասարակ թուղթ։
ստուարաթղթեայ կիսակաշի։
լաւ։
նախ գրիչն, ապա Շիշման վարդապետ, ապա Մխիթարեան Հ. Կարապետ Վ. Եսայեան։
Թղ. 35բ, 36, 53բ, 54։
սակաւ են և կը վերաբերին հին բնագրոց գրչութեան, գլխաւորապէս 1. Պօղոսի առ Կողոսացիս թղթոցն մեկնութեան վերջ (Թղ. 31ա). "Փառք համագոյ և միասնական սուրբ երրորդութեանն հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։ Շնորհաւք եւ ողորմութեամբ բարերարին աստուծոյ՝ աւարտեցաւ մեկնութիւն թղթոյն Կողոսացւոց, զոր արարեալ է երանելի սուրբ հայրապետն Յովհան ոսկեբերան տիեզերաց վարդապետն՝ ի վարժումն մանկանց եկեղեցւոյ եւ ի փառս աստուծոյ. Ի թուին հայոց ՉՀԴ. ի թագաւորութեան բարեպաշտին Լեւսնի. եւ ի հայրապետութեան տեառն Կոստանդեա, ի վանս գերահռչակ որ կոչի Առաքելոցն եւ այլ բազմահոյլ վկայիցն։ Արդ աղաչեմ զամենեսեան որք հանդիպիք այսմ գրոյ կամ ընդաւրինակէք, յիշեսջիք յաղաւթս ձեր սուրբ ուխտիս Ակներոյ զծերունի սուրբ վարդապետն զտէր Վարդան, եւ զՍտեփաննոս հայրն և զամենայն եղբայրութիւնս, որոց ողորմեսցի տէր քրիստոս։ Երեսս անկեալ աղաչեմ զի եւ զմեզ անտես չառնիցէք, այլ եւ զմեզ յիշեսջիք յաղաւթս ձեր՝ զանպիտանս Գրիգոր գրիչ, եւ զհայրն իմ զՎահրամ եւ զմայրն իմ և զչորեսին եղբարս իմ՝ զՍտեփաննոս քահանայն, եւ զԱնդրեաս կրաւնաւորն, եւ զՍարգիսն եւ զԹորոսն՝ զյառաջեալսն առ քրիստոս։ Յիշեսջիք եւ զքեռին իմ զՍիմէսն երէց, եւ զորդին իւր զԿոստանդ քահանայ, և զամենայն ազգայինս իմ։... Դարձեալ յիշեսջիք զվերջին ստացող սորին զյետնեալ ծառայս ձեր եւ ողբոց բազմաց ստորակացեալս զՅովսէփ անարդիւն քահանայս և զծնողս իմ. ընդ որս եւ դուք յիշեալ լիջիք ի տեառնէ մերմէ յիսուսէ քրիստոսէ որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ 2. Եւսեբիոսի Եմեսացւոյ ճառերուն վերջը (Թղ. 53ա) կայ բամբակեայ անթուական մի ուրիշ հին Ձեռագրի գրչէն, այսպէս. "Յիշատակարան։ Ով սրբազան դասք քահանայից, որք ոռոգիք ի հոգեւոր վտակացս առ ի զովացումն պասկածարաւութեան լուսաւոր վտակաց. յիշեսջիք սրտառուչ հայցմամբ զերջանիկ երաժիշտն Յակովբոս ստացող այսմ անյագ գանձարանի, նա եւ զծնաւղս նորին մասնակից վարկջիք (ի) մաքրափայլ աղաւթս ձեր։ Աղաչեմ եւ ես թշուառական գծողս Խաչատուր, եւ զիս ոչ անտես առնել. եւ ինքն որ առատն է յամենայնի, ողորմութիւն շնորհեսցէ մեզ եւ ձեզ„։ 3. Թղ. 62. Կայ յիշատակարան թարգմանութեան Ներբողեանին Յովհ. Ոսկեբերանի՝ ի Ս. Գր. Լուսաւորիչն, զոր կ'արտագրենք հոս տպագրէն ունեցած տարբերութիւններուն համար, այսպէս, "Ի թուականիս ի հինգ հարիւր եւ իննուսուն թարգմանեցաւ ճառս ի յունականէն ի մերս ի ձեռն Աբրահամու լ(ղ)ըռամատիկոսի ի հին եւ յեղծած օրինակաց. իսկ յարմարեցաւ ըստ բանից դպրութեան եւ բառի յիմոյ նուաստութենէ Ներսիսէ, հրամանաւ տեառն իմոյ եւ հարապ(զ)ատի Գրիգորիոսի հայոց կաթուղիկոսի եւ գրեցաւ ձեռամբ Ստեփաննոսի գրչի։ Արդ դուք (որք) ընթեռնոյք եւ կամ ընդօրինակէք, յիշեսջիք զվերոգրեալ աշխատաւորս ի սմա ըստ իւրաքանչիւր անուան ի քրիստոս յիսուս. եւ զսակաւ յիշատակի բանս գրեսջիք յիւրաքանչիւր փոխարկութեան, զի եւ դուք գրեալ լիջիք ի կենդանի տախտակսն քրիստոսի, անջինջ յիշատակաւ ամէն„։ (Հմմտ. տպ. Սոփ. Հայկ. Հտ. Դ. եր. 5-87)։ 4. Եւս. Եմեսացւոյ ճառերուն վերջը (Թղ. 53ա) գրած ծանօթագրութեան՝ կը յարէ ընդօրինակողն, անոր հին բնագրի մասին նաև հետևեալը. "Յարմարագրութիւն օրինակիս չէր միօրինակ յամենայնի, որպէս ի բառս ս'տանայ. երբեմն պակասէր յ, եւ երբեմն ոչ. սոյնպէս ուրեք ուրեք և ի բայս։ Նախդիրն ի՝ չունէր ամենևին կէտ, այլ միշտ գիծ ինչ ի գըլուխն։ Սոյնպէս մարթ է և իմանալ վասն ևի, յօրինակին ոչ ուրեք երևէր սոյն գիր, այլ միշտ եւ։... աշխատեցաք որչափ եւ հնար էր պահել զհաւատարմութիւն յամենայնի. եւ վերստին բաղդատելով ընդ օրինակին։ Յովհաննէս վարդապետ Տէրտէրետն Արմաղանեանց, Առաքելական վերակացու առաքելութեան կամ հայոց ի Պարսս։ Ի վանս Ռօպարեայու ի Զուղայ Ասպահանայ։ 7 յունիս 1844„։ Ընդօրինակողին տուած հնագրական այս հակիրճ տեղեկութիւններէն ակներև կը տեսնուի, թէ գաղափարը շատ հին ըլլալու էր, և կամ հնագոյն ձեռագրի մը երկրորդ օրինակն։
, Ձեռագիրս 1845-1851ին մտած է հաւանօրէն հաւաքմանս մէջ. Շիշման Վարդապետն յղած է առ Հ. Կարապետ Վ. մեր Եսայեան, և սա ալ ի Վենետիկ, Ընդօրինակուած է ի թու. Հայոց ՉԾ և ՉՀԴ գրուած հին Ձեռագիրներէ, և մի անթուական գրչագրէ, որոնք 1843ին դեռ կը գտնուէին ի նոր-ջուղայ, այն է Սպահան։ Մատեանս է Մեկնութիւն թղթոցն Պողոսի և Ճառընտիր, և կը պարունակէ մեկնութիւններ, յորդորակներ, տօնական ու ներբողեան ճառեր, հետևեալ կարգաւ 1. Թղ. 1ա։ "Պատճառ [և Մեկնութիւն) թղթոցն Կողոսացւոց. Յովհաննու ոսկեբերանի Կոստանդնուպաւլսի հայրապետի և տիեզերաց վարդապետի ասացեալ։ Ամենայն սուրբ թուղթքն Պաւղոսի ունին աւելի ինչ որք ի կապանս գրեցան, որպէս Եփեսացւոցն՝ և որ առ Փիլիմոն գրեցաւ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 31ա։ "Եւ գնալ յաւրէնս և ի պատուիրանս տեառն սրբութեամբ և արդարութեամբ, որոց լիցի ամենեցուն մեզ հանդիպել շնորհաւք և մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. ընդ որում հաւր միանգամայն և հոգւոյն սրբոյ՝ փառք իշխանութիւն և պատիւ, այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Մեկնութիւնս բամնուած է Ա-ԺԲ. հառերուորոնց իւրաքանչիւրին կը յարին մի մի առանձնակ Յորբորածներ։ Ա. ինը (Թղ. 1ա) կը սկսի թղթիս բնաբանէն։ "Պաւղոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի կամաւքն աստուծոյ և Տիմոթէոս եղբայր. Կողոսացւոց սրբոց և հաւատացելոց եղբարց ի քրիստոս։ Շնորհք ընդ ձեզ և խադաղութիւն յաստուծոյ հաւրէ մերմէ։ Պաւղոս առաքեալ յիսուսի հաս թօքոյն սսել, պոր աստէն էսկ է թօթիգտանեմք„ ևն։ Իսկ ԺԲ. գլխում (Թղ. 27բ), "ղջոյն տայ ձեզ Եպափրաս որ ի ձէնջ ծառայ օրիստոսի, հանապազ պատերազմեալ վասն ձեր յադաւթս, զի կայցէք կատարեալ և լցեալք կամաւքն աստուծոյ։ Վկայեմ և ես զնմանէ՝ զի ունի զնախանձ յոյժ վասն ձեր և վասն Ղաւոդիկեցւոցն և վասն այնոցիկ որ յԱրապաւլիսն են։ Ի սկզբան թղթիս ընտանեցոյց, մեծարեաց զայրս ի սիրոյ„ ևն։ 2. Թղ. 31բ։ Նախադրութիւն առ Փիլիմսն թղթոյն (անանուն)։ "Այր մի էր Փիլիմոն ի հաւատացելոց և ի պիտանեաց արանց, և զի զարմանալի էր՝ յայտ անտի է, զի ամենայն իսկ տուն նորա հաւատացելոց էր„ ևն։ Վերջ Անդ։ "Արդ գրեալ Պաւղոս կացուցանէ զնա առաջի տեառն, զի զամենայն զվնասն թողցէ որպէս թէ յայնժամ իսկ վերստին ծնեալ Նախագրութիւնս արտագրելէն յառաջ կը ծանօթագրէ գաղափարողն թէ. "Ի մնացուածոց գըրչագրացն հալածելոց (հաւաքելոց) ի Մկրտիչ առաջնորդէն վանաց Ամենափրկչին ի Ջուղայ Ասպահանայ եհաս ի ձեռս մեր հատոր ինչ մեծադիր որոյ ճակատագիրն. Պաւղոսի թղթոց Մեկնութիւն, գրեալ ի թիւն Հայոց ՉԾ, ի դղեակն Բարծ, (բերդ) մականուանեալ. յոր գտանէին Գաղատացւոց, Եփեսացւոց, Փիլիպեցւոց, Կողոսացւոց, Ա. և Բ. Թեսաղոնիկեցւոց, Երրայեցւոց, և Տիմոթէոսի, Տիտոսի, Փիլիմոնի, և ի վերջոյ Երրորդ համարեալ թղթոյն Պօղոսի առ Կորնթացիս։ Թուէր ինձ քաղուածք յՈսկեբերանէ և յԵփրեմայ՝ ըստ ոճոյն... Ոչ կամեցայ յանձն առնուլ ինչ օրինակել, բայց միայն Փիլիմոնին, որ անդ ընծայի Եէրեմէ„։ 3. Անդ։ ՄՄեկնութիւն թղթոյն Պաւղոսի) "Առ Փիլիմոն։ Պաւղոս կապեալ յիսուսի քրիստոսի և Տիմոթէոս եղբայր։ Անդէն յիսկզբանս վաղվաղակի ցածուցանէ զմեծամտութիւն նորա, և չտայ ամաւթ համարել զանարգութիւնս. շիջուցանէ զցասումն, և փարատէ զտրտմութիւնն„։ - Վերջ Անդ։ "Զգոյշ կացցուք թղթոյս, աղաչեմ, որ յառաքելոյ գրեցաւ. Ուստի այսչափ շահս շահեցաք, և դարձեալ շահե 4. Թղ. 34ա։ "Առ Կորնթացիս երրորդ. Մկրտութիւն։ Կորնթացիք յետ միաբանելոյն իւրեանց՝ ի ձեռն թղթոյն առաքելոյ՝ ի հերձուածոց անտի, որ անդէն և անդ յինքեանս ի վերայ իւրեանց ծնան խռովեցուցիչք. աւտար(ք) մտին ի նոսա և խռովեցուցին զնոսա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 35ա։ "Զի էջ սիրով իւրով ընդ մարմինն ի գերեզման. եւ վասն այնորիկ ոչ ապականութիւն տիրեաց նմա. որչափ ևզ առաւել (յ)այնմ աւուր յարիջիք ողջանդամ մարմնովք։ Այժմ որ իբրև զհող ի մէջ երկրի ցրուեալ է՝ ակնարկել կամաց աստուծոյ կենդանանան...„ (թերի)։ Այս անսովոր խորագրի ներքև կը պարունակին ոչ միայն Պատճաոք թղթոյն Կորնթացւոց առ Պօղոս, և սորա Գ. թղթոյն առ Կորնթացիս, այլ և թղթերը՝ հանդերձ Եփրեմի ընդլայնումներով կամ մեկնութեամբ։ Գրուածս իրաւամբ Ս. Եփրեմի Խուրին ասորւոյ Մատենագրութեանց Գ. Հատորին մէջ հրատարակուած է. զի սոյն օրինակի մէջ ևս իրեն ընծայուած է, և ասորական լեզուի հետքերն իսկ՝ նոյնը կը հաստատեն։ Այս Ձեռագրիս և տպագրի միջև կան բազմաթիւ և նշանաւոր տարբերութիւններ, որոնք յոյժ կարևոր են՝ ոչ միայն թղթոցս բնագիրը վերակազմելու, այլ նոյն իսկ անոնց ծագումն և ժամանակը որոշելու համար։ Օր. աղագաւ, Թղ. 34ա, տող 16, ունի Վասն այլոց՝ փոխանակ տպ. "Վասն ժողովըր, դեանս„ի։ - Անդ. "Բայց Վասն զի յայսմիկ„ փոխ. տպ. "Բայց յայսմիկ„ի. - Տող 19. Թեսնիա, փոխ. տպ. "Եթէոնիայ„. - Տող 31. "Այլ այս ուսումն վարդապետութեան Բարդեծանաց է„։ - Անդ. "Բարդեծանացէք„ փոխ. տպ. "Դեծանացիք ,ին։ - Տող 37, "Պրակսաւթայքն„ փոխ. տպ. "պրակսաւթոյքն„ի. - Տող. 46. "Ապաչսփոնէ„ փոխ. տպ. "Ապողափոնի„։ Աչքի զարնող են մանաւանդ (Թղ. 34ա) տող 47-52 տեղին. "Եւ կապեալքն (փոխ. տպ. "Կապանքն„ի) արձակեցան ի նմա, և հան զնոսա բանտապետն և տարաւ ի տուն իւր, և պրտեցին զնա և զընտանիս իւր։ Թէ այդպէս զիցէ՝ ացլ աւր է։ քանզի ոչ եթէ ամենայն նեղութիւնք որ յարեան ի վերայ Պաւղոսի գրեցան. որպէս և ոչ նզանք իսկ նորին և ընկերաց իւրոց ամենեքին իսկ գրեցան։ Ո՞ւք ե գրեալ եթէ տանվեցաւ նա ի հրէից հնգապատիկ. կամ երիցս անգամ ձաղկեցաւ, այլ որպես թողան այս և ոչ գրեցան, այնպէս և ոչ հալածանք որ եղէն է քաղաքին Փիլիպեցւոց„, կը պակսին տպագրութեան մէջ։ Անդ. տող 61. "Զի ասեն որոչել զմարդիկ ի ծլմարիտ հաւատոց աստի՝ զոր մեք հաստատեցաք զաւ րութեամբ հսգւոյն ի ձեռն բազում նղանաց՝ զոք արար աստուած բազում տեսողաց„ որոնք բոլորովին կը տարբերին ապագրի եր. 118ի՝ 25-29 տողերէն։ Այսպիսի տարբերութիւններ կան նաև Պօղոսի պատասխանւոյն մէջ առ Կորնթացիս։ ս. 5. Թղ. 37ա։ "Եւսեբու եպիսկոպոսի Եմա(ե)սու խաւսք (Յաղագս որսորդաց աւետարանին)։ Որսորդաւք իւրովք յամպարշտութենէն ձգեաց եհան զմեզ յիսուս։ Որսորդաւք յանառակութեան ցանկութեանցն ցածուցեալ կորզեաց զմեզ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 38ա։ "Եւ հոգին սուրբ ի թիկունս հասանէ, եւ որդի յաւգնականութիւն, և հայր յայցելութիւն. եւ ի վերայ այսր ամենայնի բարերարութեանց փառաւորեսցուք զսուրբ երրորդութիւնն՝ այժմ և միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Եւսեբի, և Սեբերիանոսի կամ Սևերիոսի ինչպէս անուանքն, այսպէս և ճառերը յաճախ շփոթուած են իրարու հետ. սակայն այս ճառը գէթ նոյնութեամբ չի գտնուիր Վենետիկ հրատարակուած Սեբերիանոսի ճառերուն մէջ. հեռաւոր աղերս մը միայն ունի անոր Դ. ճառին հետ։ բ. 6. Թղ. 38ա։ [Նորին]. "Վասն չարչարանացն քրիստոսի։ Եւ չարչարելոյ զաւրութեան։ Զծարաւիս կոչէ յիսուս գալ առ ինքն եւ ըմպել զջուրն կենդանի եւ ուտել զհացն երկնաւոր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 41բ։ "Զի ծանիջիք զմիածինն եւ զմի սուրբ հոգին, զմի մկրտութիւնն եւ զմի եկեղեցի։ Զի նովաւ եւ ընդ նմա հաւր փառք եւ սուրբ եւ կենարար հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ գ. 7. Անդ։ "Վասն հաւատոց՝ խաւսեցեալ յԵրուսաղէմ։ Ի մէջ քրիստոսսսիրաց զքրիստոսէ խոստացայ ճառել, զի եւ ես ըստ իմում չափու քրիստոսասէր եմ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 45ա։ "Եւ աստ ձիթենի պտղալից քրիստոս սուրբ հոգւովն աստուծոյ բաշխի աւետիս փրկութեան ամենայն հաւատացելոց վասն մկրտութեան ցայս վայր բաւական համարեալ„։ Մեր Գ. Ճառընարի մէջ (տես Թ. 202, §. 1. Թղ. 11ա) խորագրուած է. "Երանելոյն Սերիանոսի եպիսկոպոսի Մծբին քաղաքի խաւսք յԵրուսաղէմ, Վասն հաւատոց սուրբ ծննդեան„ ևն։ Իսկ Վենեակոյ տպագրին մէջ Սեբերիանոսի անունը կը կրէ։ Հմմտ. Ճառ Ա։ Սակայն օրինակս ունի ըզգալի տարբերութիւններ տպագրէն, ոչ միայն բառերու, այլ և ամբողջական տողերու և ընդարձակ հատուածներու. որով ոչ միայն կը լրացուին տպագրութեան պակասաւոր տեղիքն, այլ և կ'ուղղուին ինչ ինչ սխալ ընթերցուածներ իսկ։ Օրինակ իմն, տպգ. էջ 12, տող 7. "Որ ի նմայն խօսեցաւ„ բառերէն ետքը Ձեռագիրս ունի. "Ընդէ՞ր կռուիմց ընդ հեթանոսս։ Ո՞չ զ'ի մտաց բազում աստուած քարոզին։ Ընդէր գարգիմք ընդ հրէից։ ո՛չ զի զորդին անարգեն, եւ հաւր չհաւատան։ Քանզի հայր ու եթէ սուտ ինչ անուանիցէ, այլ ճշմարիտ միայն ասացեր՝ անդեն գուղակեցեր զորդւոյ. ճառեցեր զհոգւոյ, դաւանեցեր զհաւրե։ Հրեայք ոչ կարեն անուանել հայր, քանզի զորդին ոզ քանեան։ Մի իառնար ի միջոյ զորդւոյն դաւանութիւն, զէ մի անկեալ գտանիցես եւ ի հաւր վկայութենէ։ Զի հրեայք զմարձնաւորութիւնն որդւոյն խազեցին։ Իոր ոչ դաւանէ զորդին՝ յաստուածութիւնն ձեռնա մուխ լինի։ Է հայր անծին„ են։ Եւ ասկէց աւելի ընդարձակ, այն է՝ 23 տող նշանաւոր հատուավ մ'ալ ունի տպագրութիւնն, 12-13բդ տողերուն ընդմէջ։ Իսկ տպագրութեան 25 տողէն վերջ դես կը շարունակուի երրորդութեան ճառը։ դ. 8. Թղ. 45ա։ "Վասն փորձութեանցն։ Այսուհետև սկիզբն է ճգանցն։ Սկիզբն է պատերազմաց վասն մեր՝ զոր ոչ պարտիմք լռել, այլ առաւել քարոզել։ Զի եթէ քրիստոս ի ճգնելոյ վասն մեր ոչ դադարեաց, մեք ի պատմելոյ զնահատակութիւնսն զիարդ լռիցեմք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 46ա։ "Հրեշտակք, ասէ, պաշտէին զնա՝ ոչ իբրեւ ի պէտս, այլ զի ուրախակից լինիցին՝ թէ արդարեւ յոյս բարի տուաւ որդւոց մարդկան, որք ցնծանն ընդ ապաշխարութիւն միոյ մեղաւորի։ Բերկրին ընդ փրկութիւնն ամենայն աշխարհաց։ Զճառս պատերազմաց քրիստոսի, ցայս վայր բաւական համարեսցուք„։ ե. 9. Անդ։ "Վասն չարչարանացն [քրիստոսի]։ Իսկ զչարչարանացն լռել ոչ պարտիցիմք. այլ ոչ առնու յանձն տեղիս„ ևն։ Վերջ Թղ. 48բ։ "Այլ վասն մահուն չէ ոք երկմիտ. քանզի ամենեքին խոստանան (խոստովանին). հեթանոսք նախատեն. հրեայք ասեն մեք սպանաք։ Այլ նոքա կրեցին պատիժ, եկեղեցի պարծի„։ Հմմտ. Սեբեր. տպ. Ճառ ԺԴ։ Սակայն սկիզբն և վերջը միայն կը զուգընթանան. իսկ մնացեալն ամբողջ՝ տարբեր կերպով կամ լաւ ևս յետ և առաջութեամբ դասաւորուած են։ Ճառիս Թղ. 46բ, տող 29. "Փութացարուք ի խաչն. ոչ զի ի խաչ ելանիցեմք, այլ զի երկիր պագանիցեմք„ 4.րդ պարբերութիւնը. - որով կը սկսի ճառն ուրիշ Ձեռագիրներու մէջ, յայտնապէս կը ցուցնէ, թէ Սեբերիանու տպագրութեան ԺԵ. այն է՝ "Ի նոյն խորհուրդ մատնութեան„ խորագրեալ ճառը՝ ԺԴ.էն յետոյ բաժնուած է, հաւաքողաց ձեռքով։ Հմմտ. նաև Գ. Ճառընտիրը (Թ. 202. §. 137. Թղ. 336ա) ուր "Եւսեբի եպիսկոպոսի„ խորագրուած է և զատ։ Յունարէնը տես առ Մոնֆոքոնի Հտ. Ե. 1229։ զ. 10. Թղ. 49ա։ [Նորին]. "Վասն յարութեան։ Այլ յայսմ է պատերազմ և ճգունք՝ եթէ ընդէ՞ր ոչ երևեցաւ բազմաց յետ յարութեանն. նա և ոչ նշանս արար յայտնիս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 50ա։ "Տալ փառս եւ պատիւ եւ իշխանութիւն եւ երկրպագութիւն եւ մեծվայելչութիւն միում անծնին ճշմարիտ աստուծոյ, եւ միում ամենասուրբ հոգւոյն աստուծոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Ճառիս ներածութիւնն և վերջաբանը, ինչպէս նաև ջատաղովական ոճն ու լեզուն, ցոյց կու տան, թէ այս իսկ նախընթաց ճառերու հեդինակէն գըրուած է կամ խօսուած յԵրուսաղէմ, զի կ'ըսուի ի վերջաբանին. "Եւ ամենայն իրացն գործեցելոց քրիստոսիւ ձէր տեղէքս իսկ վկայեն, զի ուր մատ, նեցաւն՝ յայտ է և ուր վարչարեցաւ։ Եւ գերեզ. մանն էւ լէառնն՝ ուստի վերացաւն, բնաւ ինչ եւ տմենայն ուղղութիւնքն տերունականք առ ձեզ են եւ ի ծենջ ծագեաց լոյս ընդ ամենայն աշխարհքարողքն ի փառս, եւ իշնամիքն ի պատիծս„։ է. 11. Թղ. 50բ։ "Առ այնոսիկ որ ասիցենն՝ թէ զի՞ պիտոյ էր քրիստոսի մարմնով երևել։ Մի ոք ասասցէ թէ ընդէր եկն քրիստոս մարմնով, այլ ծանիցէ զբժշկին պէտս ամենայն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 52բ։ "Զի ի միոջէ մարդոյ անտի պարտեցաւ եթէ չէին, քանզի եւ չէին իսկ։ Փառք այնմ որ եցոյց զչէսն՝ չէս. եւ ի վերայ ամենայն բարերարութեանցն տացուք փառս ի միասին էական երրորդութեանն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։։ ը. 12. Անդ։ "Վասն խաչին չարչարանաց։ Զխաչն յիմարութիւն համարին հեթանոսք, գայթակղութիւն հրեայք, կերպարանաւք իբրեւ առաչաւք ինչ եւ ոչ ճշմարտութեամբ հերձուածողք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 53ա։ "Եւ առ առաքեալս ասէ. ոչ ոք գիտէ զաստուծոյ բայց հոգին որ յաստուծոյ է։ Եւ մեք տացուք փառս ամենագէտ երրորդութեանն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Կը թուի մասն ինչ ընդարձակ ճառի մը։ Ի վերջ ութաթիւ ճառիցս՝ հետևեալը ծանօթագրած է ընդօրինակողն. "Օրինակն էր հին՝ գրեալ գըլխագրովք ի թուղթս բամբակեայս. անթուական. չունէր (այլ) ինչ յիշատակարան՝ բաց ի վերոգրելոյն (այսինքն՝ որ ի վերջ հատուածիս) նովին գրչաւ։ Ի տեղիս տեղիս ընթերցեալ լինէր յիշատակարան օտար գրչաւ. "Ազատեցի զայս գիրս ի ծեռաց թուրքաց„։ Զկնի Եւսեբին՝ նովին գրչաւ սկսանէր. "Ճառ Սեբերիանոսի եպիսկսպասի. Վասն հաւատոց„ ևն։ 13. Թղ. 55ա։ "Երանելւոյ Յովհաննու Ոսկեբերանի Կոստանդնուպաւլսի եպիսկոպոսապետի ներբողեան ասացեալ. Յաղագս վարուց և նահատակութեան սրբոյն Գրիգորի հայոց մեծաց հայրապետի և Լուսաւորչի. Ի Կոկիսոն հայոց՝ մինչ յաքսոբանս էր, ի խնդրոյ հայազին ի(ո)ւրումն եպիսկոպոսի եւ վարդապետի՝ համազգոյ նորին Դիոսկորոս անուն կոչեցելոյ և այլ ևս հայախումբ բազմութեանն. որք ժողո վեալ էին յաւր յիշատակի մեծահռչակ տաւնի ի նորուն սուրբ Լուսաւորչին արեւելեան աշխարհին։ Հրաշափառ է մեզ տաւնս այսաւր և պայծառագոյն քան զսովորականն շարադրութիւնս. և զի՞նչ իցէ պատճառ, կամ ով արդեաւք կոչնատէր բազմահոյլ հանդիսիս ոք՝ քան թէ յոգներան հայրն մեր եւ մեծ խոստովանողն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 62ա։ "Զի ահաւադիկ նուիրեալ եմ եւ ես յայսմ հետէ լքանել զկեանս զայս տաղտկալիս և լինել ընդ քրիստոսի. թերեւս անդանաւր հանդիպեսցուք միմեանց՝ զուարճալի հանդիպմամբ եւ գեղեցկագոյն փառօք բնակելով ի միասին մշտնջենաւորապէս, եւ արժանաւոր լինել երանաւէտ խոստմանցն, որոց լիցի ամենեցուն մեզ հասանել ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք եւ զաւրութիւն հանդերձ հարբ եւ ամենասուրբ հոգւովն՝ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Օրինակս ունի տպագրութենէն (տես Սսգ. Հայկ։ Հտ. Դ. եբ. 6) ինչ ինչ տարբերութիւններ, որոնցմէ նշանակելի է յատկապէս թարգմանութեան յիշատակարանին մէջ գրչի անունը, այսպէս. "Եւ գըրեցաւ ձեռամբ Ստեփաննոսի գրզէ„, ևն։ Ոչինչ նուազ շահագրգիռ է օրինակողի հետևեալ ծանօթութիւնը՝ հին ու անթուական Ձեռագրի մասին, ուսկից օրինակուած է Ոսկեբերանի սոյն ներբողեանը. "Օրինակեցի յերկրորդ հատորոյ Ճառընարի միոյ վանաց Ամենափրէչին Ճուղայու՝ յԱսպահան, որ չունէր երբէք զթիւս ամաց յորում գրեալ իցէ։ Կային անդ՝ ի սկիզբն՝ ԻԴ. խրատական մառք Յոհաննու Մայրավանեցւոյ, յորս բաց ի ճառէն որ հայէր ի մատազ, այլքն ինձ երևին ի փոխ առեալ Յոհաննու ոսկեբերանէ։ Բանք Եղիլէի՝ Ի յարութիւն Ղաղարու։ Նոյնպէս և Չաքարիայ կաթողիկոսի բանք՝ Ի գալուստ տեառն„Երուսաղէմ, և յաւուրս մեծի շաբաթուն մինչև ցյարութիւն։ Ապա Սկևռացւոյն՝ Ի փաբանութիւն չորից աւետարանչաց և կանանց իւղաբերից։ Դարձեալ Զաքարիայի՝ Ի համբարծումն տեառն, և Լամբրոնացւոյն՝ Վասն գալստեան հագւոյն որբոյ։ Յոհաննու եպիսկոպոսի՝ Ի սուրբ կաթողիկե։ Մովսիսի Քերթողի՝ Իյայլակերպութիւն տեառն։ Դաւթի Անյաղթի՝ Ի վերայ խաչին քրիստոսի տեառն մերոյ։ Դարձեալ բանք Զաքարիայի՝ Ի զուրբ խազն քրիստոսի։ Ներսիսի Շնորհալւոյն՝ Վասն հրեշտակապետացն։ Վերջինն՝ Յոհաննու ոսկեբերանի. Ի գովեստ Լուսաւորչին„։