228653ընդօրինակութեան 1847, իսկ նախագաղափարին ՈԾԱ-ՈԾԴ = 1201-1205։
նոտրագիր մանր և ընտիր։
նշանակուած չեն։
սովորական թուղթ։
ստուարաթղթեայ կիսալաթ։
լաւ. իսկ հին գաղափարի պակաս թուղթերը նշանակուած են այսպէս. 1 թուղթ՝ ընդ մէջ Թղ. 98բ-99ա. 1 թուղթ ընդ մէջ Թղ. 188բ-189ա. 1 թուղթ ընդ մէջ Թղ. 258բ-259ա։ Կողերն ալ յաճախ գործածութենէ մաշած են։
հին գաղափարին Պատրոն Աստուածատուր Բաբերդցի և Աւետիք. իսկ ընդօրինակութեանս նախ՝ Հ. Ներս. Սարգսեան ապա Մխիթ. Վենետկոյ։
, ևն, չկան բնաւ։
սևագիր։
Թղ. 362ա (կէսէն վար,) և 362բ. 1 թուղթ առջևի և 1 ալ յետին՝ կազմողէն դրուած։
բազմաթիւ են և յոյժ հետաքրքրական, ոմանք ընդօրինակողէն, ոմանք հին բնագրի բուն գրչէն, ոմանք Առաքելոց վանքի նուիրատուներէն, յոյժ ընդարձակ, և ոմանք ալ վերջին ստացողներէն, այս1. Թղ. 1բ. Կայ ընդօրինակողին Հ. Ներսէս Վ. Սարգսեանի հետեւեալ յիշատակարանը, որով կը նկարագրուի հին և ընդհանուր զարմացման արժանի բնագիրն, այսպէս. "Բնագիր Ճառընտրիս, յորմէ քաղելով օրինակեցաւ սա, երկաթագիր էր՝ եռիջեան, մագաղաթեայ, ահաւոր մեծութեամբ, պատկառելի ամէնայն տեսողաց, դատուեալ յամինայն ծամանակի յուխտաւորաց։ Սա կայն ի թուականէն որ եդեալ կայ ի ճակատ մատենին ՃՂԶ, վրիպակաւ կարծեցեալ է՝ յանհըմտից ոմանց՝ հաղար հարիւր (իմա 747) ամաց լինել գրութիւն մատենին, ոչ ինչ միտ եդեալ նոցա ձևոյ տառիցն և այլ հանգամանաց նորա։ Եւ այն իսկ յայտնի հաստատութիւն է ասացելոյս, զի վարք սրբոյն Սարգսի որոյ սկիզբն է. "Ի ժամանակս թագաւորութեանն հռովմայեցւոց„ թարգմանեալն ի Շնորհալւոյն՝ դտանի ի նմա. և զՇնորհալին գիտեմք զի եկաց յերկոտասաներորդ դարուն. վասն որոյ և բուն թուական նորա համարելի է այն որ ի յիշատակարանին եդեալ է՝ ի կատարած մատենին, ՈԾԴ. 1204։ Այլ այսու ամենայնիւ պատկառելի է յոյժ մատեանն ոչ միայն վասն հնութեանն և այլ արտաքին ահաւոր հանգամանացն, այլ զի թուի թէ երկրորդ օրինակ իցէ կամ անընդմիջապէս դաղափարեալ յառաջնոյ անտի, զոր հաւաքեալ կարգադրեաց Սողոմոն՝ Մաքենոցաց ուխտին առաջնորդ, որպէս վկայէ և Օրբէլեանն Ստեփաննոս։ Իսկ ես խառն օրինակեցի զսա ի բնագրէն, ոչ միահետ և ոչ զամենայն ճառս, այլ զորս կարևոր վարկայ, բայց զկարգ ճառից բնագրին եդի ի Յանկին, անթերի և անշփոթ, աստեղանիշ որոշեալ զայնոսիկ զորս ընտրանաւ ընդօրինակեցի։ Հ. Ներսէս„։ 2. Մատենիս սկիզբը, Թղ. 2ա, կայ հին գրչի յիշատակարանը, որով տեղեկութիւն կը տրուի Մաքենոցաց Ուխտի Սողոմոն Հօրմէ յօրինուած մեծ Տօնամակին կազմութեան և բովանդակութեան վրայ։ Այդ մասը վերը մէջ բերինք արդէն, իսկ մնացեալն է. "Ով սուրբ տնաւրէնութիւն աստուծոյ ողորմեայ ստացողի սուրբ կտակիս՝ Պատրոն Աստուածատրին, եւ ծնաւղաց իւրոց. եւ հարազատ եղբարցն՝ պատուական քահանային Աւետեաց եւ այղ եղբարցն։ եւ ամենայն աշխարհի եւ յետնեալ գծողի. եւ քեզ փառք որ տաս զզաւրութիւնն որ եւ կատարեսցի„։ Իսկ այդ յիշատակարանի աջակողմեան լուսանցքին վրայ կայ, նոյն գրչէն.."Աւգնեա Աստուածատրո բարի Պատրոնի եւ ողորմեա նկարողի„. իսկ ձախակողմի լուսանցքին վրայ. "Աստուած վայելել տացէ Պատրոն Աստուածատրո եւ հաւատարիմ ազգի աստուածասէր անձանց եւ ինձ ողորմեսցի եւ ստացողին ամէն„։ 3. Թղ. 8ա. "Քրիստոս աստուած քո սուրբ ծնընդեամբս(դ) ողորմեա Պատրսն Աստուածատրոյ ստացողի, եւ յետնեալ գծագրիս Վարդանա„։ 4. Եղիշէի՝ Ի յարութիւնն Ղազարու ճառին վերջը, Թղ. 358ա, կայ երկրորդ ստացողի յիշատակարանը, "Զառաջնորդք սուրբ ուխտիս զՅովհաննէս պատուական ծեր եւ զՍարգիս, եւ զԱստուածատուր որ ի գիրս աւժանդակեաց՝ յիշեցէք ի քրիստոս„. երկտող արձանականիս ներքև. "Աստուած եւ փրկիչ յիսուս քրիստոս, քո սուրբ եւ նշանագործ տնաւրէնութեամբ ի ձեռն չաւրեքաւրեա սիրելւոյն կենդանութեան եւ առաջիկա փրկաւէտ գալստեամբս ողորմեա քո աստուածախնամ գթութեամբդ՝ զՊատրոն Աստուածատրոյ. եւ սիրով փափագողի ստացողի, եւ աստուածասէր եղբաւր պատուեալ քահանայի՝ որ առիթ եւ յաւժարեցուցիչ ի ստանալ գծագրութեամբ զսուրբ կտակս աւրհնութեան՝ եղեւ Աւետիս կոչեցեալ՝ արժանաւորիլ աւետաւոր լուսոյն. եւ աստուածասէր ծնաւղացն պատուեալ ծերոյն Վասուսին, եւ պատուական մաւրն, եւ հաւատարիմ եղբարցն Յովաննիսի, Վարդին, Կոստանդէ, Դաւթի. եւ բարեպաշտ քուերց, եւ քրիստոսասէր ընտանեաց, եւ բարեկամ սիրելեաց՝ Գալկոյն, Խայտերոյյն եւ Առիւծին, Աստուածատրո, ալեւոր Առիւծին, եւ Վարդնա. եւ տուր վարձս բարեաց ամենեցուն ի հասարակաց ատենին ամէն։ Եւս առաւել յետնեալ գծագրիս ողորմեա քրիստոս աստուած, եւ արժանաւորեա զմեզ տեսանել զքեզ, եւ գթա ի հոգիս ծնաւղաց իմոց եւ եղբարց, եւ ամենայն հաւատացելոց՝ կենդանեաց եւ մեռելոց, զի արժանաւորեալ տացուք փառս ամենասուրբ երրորդութեանդ յաւիտեանս ամէն։ Ողորմեա քրիստոս աստուած, եւ դասեցոյ ընդ սուրբս քո որ յայսմ ամի են վախճանեալ։ եւ յիշեա տէր զԿորկոտակ եւ զԴաւիթ քահանայ„։ 5. Թղ. 360բ. Կայ գրչութեան գլխաւոր յիշատակարանը՝ յոյժ ընդարձակ՝ որ ըստ Հ. Ներս. Սարգսեանի կը գտնուի երկաթագրի Բ. հատորին վերջը, զոր կը համառօտենք ըստ կարևոր մասանց, այսպէս. "Փառք ամենազաւր, ամենիմաստ, ամենառատ հաւր բարերարի, որ անեղական ծնելութեամբ զորդի ծընեալ յառաջ քան զամենայն՝ ի կերպարանս հաւր, եւ հոգւոյ համագոյ աղբիւրաբար բըղխմամբ։ որ նոյն ինքն ընդ հաւր և որդւոյ փառակից եւ զուգահաւասար, բացայայտական՝ երեքանձնական եւ մի իսկութեամբ հաւասարեալ. միահարթ եւ միազաւր, միափառ եւ մի աստուած, երրորդութիւն կատարեալ, անձամբ երիւք՝ մի բնութիւն... Այր ոմն իմաստուն՝ որոյ անուն Սողոմովն, ոչ ինչ հարուստ ամաւք նախագոյն եղեալ յաշխարհէ արեւելից, դաշնաւոր անուանեալ ծովուն Գեղագունաց, վանաց վանական Մաքէստէնից ուխտական, սրբազարդից արանց առաջնորդի, թէ ո՞րպէս տեղեկացեալ այսպիսի մեծ քննութեանց, եւ յորպիսի՞ հիմանց հաստատեալ զայսպիսի շինուած աստուածեղէն, զհաստատեալ կանոն տաւնից ժողովոց, եւ զվսեմական արտադրութիւնս հոգեպատումն ճառից պատմութեանց, եւ զժողովոց արդարոց զզինուորական գովութիւնս, սակայն եւ ի նմանէ առեալ զթելադրէլի աւրինակս ուխտաւորաց երջանկաց, յաւրինեցին ընդ միտ ածելով, ոչինչ նուազ ի նորայոցն գրելոց։ Վասն զի սա արմատ եղեալ ի հայրական ա թոռոյն, որ նախ քան զդրախտն իմանի, տունգ երկնագունակ... Արդ զկա առցէ բանս, թէ զիարդ եւ ուստի՝ զայս աստուածային գանձս ստացաւ այր մի պատու(աւ)որ ռայիս Բայբերդոյ, անուն յորջորջի Աստուածատուր. յոյժ աղքատասէր, մանաւանդ թէ աստուածասէր։ որ եւ սա իսկ ցանկացող եղեալ այսմ սուրբ մատենիս եւ պատուական մարգարտիս, ապա այնուհետեւ շաղկապեցաւ ի սէր այսմ սուրբ բուրաստանիս, եւ ապա հոգ տանելով՝ թէ ով արդեւք կարող իցէ հասուցանել զիս ի փափագ բաղձանացս... Եւ ապա խնդիր արարեալ յոգնիմաստ գրչի, եւ գտեալ քահանայ մի՝ ի գաւառէն Կարնոյ՝ որումն Վարդան կոչեցեալ, հմուտ եւ վարժ ամենայն արհեստի գրչութէան. եւ նա յանձին կալեալ, եւաւգնականութեամբն աստուծոյ սկիզբն արարեալ, եւ ապա զկնի երից ամաց եհաս յաւարտ բանիս։ Եւ ի կատարման գրոցս՝ սուլտանն Սեւաստւոյ ժողով արարեալ անհուն բազմութեամբ՝ նմանեալ ամբարշտին Յուլիանեա, փքացեալ լեռնացեալ եհաս ի Թիոդուպաւլիս եւ անդի կամեցեալ անցանել յաշխարհս Հայոց եւ Վրաց։ եւ ամենեւին մոռացաւ զաստուած, եւ յուսացաւ ի նանրութիւն իւր, կամէր յաւարի առնուլ զաշխարհս ամենայն։ Իսկ աւգնականութեամբն աստուծոյ եկին հասին զաւրքն Վրաց, եւ մեծն Զաքարիէ հանդերձ Իվանիւ հարազատաւն իւր եւ այլ աստուածասէր իշխանաւք եւ նախարարաւք, եւ յոգնախումբ խառնիճաղանճ բազմութեամբ հասին ի վերայ անաւրէն զաւրացն տաճկացն, եւ յանխնա կոտորեցին զնոսա, զոմանս ձերբակալ արարին, եւ ոմանք ի փախուստ դարձան. բայց սուլտանն անվրէպ մնաց. սակայն զաւարոյն զթիւ ո՞ կարէ գիտել զոսկւոյ եւ զարծաթոյ եւ զմետաքսի, զերամակս ուղտուց, ձիոց եւ ջորւոց։ Եւ յայսմ ամի ի սադրելոյ չարին ըմբռնեցաւ այրս Աստուածատուր՝ ի ձեռն ամիրային իւրոյ Ալադին կոչեցեալ, որ եւ ի ձեռն այնմ գազանի Աստուածատուրն այն ընկալաւ զվախճան, եւ յափշտակեցին զստացուածս նորա, եւ ոչ մնաց եւ ոչ մի ինչ, բայց այս գիրքս։ Ապա դատաւոր քաղաքին ձեռն յառաջ տարեալ՝ զուր պատճառանաւք բանս ի վերայ եդեալ՝ թէ հինգ հարիւր պաւտատ մնաց ինձ առ Աստուածատուրն։ Եւ իբրեւ այս այսպէս եղեւ, ապա այնուհետև չու արարեալ դատաւորին եկն բ(ա)նակեցաւ ի հռչակաւոր քաղաքն Խլաթ. եւ երկու ամ կայր ի պահեստի եւ ոչ ոք գիտաց. եւ ապա կամեցաւ վաճառել, եւ ոչ ոք կարէր գամագիտ լինել, զի բազմագին կամէր վաճառել։ Ապա հարազատք եղբարք անձինք երեք քահանայք գեղջն Դանջան կոչեցեալ՝ որ է առ դուրս քաղաքին, եւ են անուանք միումն Ստեփանոս, իսկ միւսոյն Վարդապետ, եւ երրորդին Յովաննէս, որ եւ նոքա ազդ արարին մեզ, զի են միաբանք սուրբ առաքելոցս, նամակ արձակելով, թէ գանձ պատուական կայ ի քաղաքիս. եւ մեր լուեալ զայս եռափափագ սիրով շաղկապեցաք ի սէր սմին. ապա հոգելից եպիսկոպոսապետս մեր տէր Եսայի զմովսիսականն ստացեալ սէր՝ ելեալ չորս քահանայիւք փոյթ ընդ փոյթ գնաց ի Խլաթ՝ յաղագս խնդրոյս այսորիկ. եւ ոչ կարաց հասանել ի փափագ բաղձանացն, քանզի ժամանակն ձմերային էր, եւ այլ եւս սպասաւորք սուրբ ուխտին որ կոչի Արծկէոյ վանք եւ նոքա եւս քան զեւս վառեցան բորբոքեցան ի սէր սուրբ կտակիս։ Իսկ Բոծորն այն, զոր յառաջագոյն կանխեցաք ասացաք, իբրեւ ետես զջերմեռանդ սէր մեր՝ եւս առաւել զարծկեցի սուրբ քահանայիցն, ապա զգինն եւս առաւել աճեցոյց։ եւ իբրեւ այսպէս եղեւ, յայնժամ սուրբ եպիսկոպոսն մեր թոյլ տուեալ վայր մի եւ եկն ի վանքս. ապա նոյնպէս եւ արծկեցի քահանայքն դարձեալ գնացին, եւ մի ամ այլ մնաց գիրքս առ Բոծորն այն. ապա ի գալ միւս ամին խնդիր արարեալ թէ գիրքս Ղաղարու վանիցն է՝ զի առաջին գնող այն մեծ եպիսկոպոսն է։ Ապա յառաջասացեալ Գ հարազատքն որ ի Դանջան, դարձեալ գրով ազդ արարին մեզ։ Սակայն թէպէտ եւ սէր սմին ստիպէր զմեզ, բայց գնոյն անկարող եաք։ Ապա քահանայ ոմն անուն նորա Յովաննէս՝ ի Միջնաղբերաց էր եւ միաբանեցաւ սուրբ Առաքելոցս, եւ իբրեւ լուաւ զերկչոտ բարս մեր, ապա յառաջ կացեալ քաջալերեաց զմեզ եւ հաստատեաց ասելով, թէ ես աւգնական եմ որչափ իմ կարն է։ ապա ըստ բանից նորա ոյժ առաք ի զաւրութենէն աստուծոյ։ Յայնժամ Սարգիս վարդապետն՝ Ե. փիլիսոփայիւք, որոց անուանքն գրեալ են ի դպրութեան կենաց, Յուսիկ եւ Ռստագէս, Աւետիս եւ Ստեփանոս եւ Ներսէս, յարուցեալ, ուղեկից առնելով զսուրբ առաքեալսն քրիստոսի եւ մեծաւ ցանկութեամբ հասին ուր գանձս աստուածային. եւ յոյժ աշխատեցան, զի ժամանակն ձմերային էր եւ աւդն դառնաշունչ եւ ձիւն բազում. եւ իբրեւ մերձեցան ի մեծահռչակն Խլաթ, եւ մտին կացին ի մէջ մեծահարկի տանուտէրացն, եւ աստուածահարկ ի քահանայիցն Խլաթա եւ Դանջնայ, եւ նոքա մեծաւ ուրախութեամբ յանձին կալան եւ աւգնական եղեն բանիւք եւ արդեամբք, որոց անուանքն գրեալ են ի դպրութեան կենաց, եւ զաւրութեամբն քրիստոսի առաք զ(ը)ղձալիս մեր եւ դարձաք ըստ իմաստուն վաճառականին որ եգիտ մի պատուական մարգարիտ։ Նոյն եւ մեք առեալ զսա՝ դարձաք յերկնագումար եղբայրանոցս մեր, որ յորջորջի Ղաղարու վանս, եւ եդաք զսա առ դրանս սուրբ Առաքելոցս։ Եւ ոչ եւս կարէաք գնել, զի Ե. հաղար դրամ խնդրէր Բոծորն այն որ է տաճիկ, եւ դարձեալ մեծաւ... հազիւ կարացաք գնել ի Դ. հազար դրամ, եւ փառք փառաց թագաւորին„։ Ապա կը յիշուին մի առ մի բազմաթիւ եպիսկոպոսք և քահանայք եւ կրօնաւորք եւ աշխարհականք Մշոյ, Խոցադեղի, Մոկունքի, ևն, Տէր Եսայի, Տէր Յակոբ, Տ. Ստեփանոս, Տ. Բարսեղ, Աբրահամ, Յովհաննէս Միջնաղբերցի, Խաչատուր Փիլիսոփայն, Սրապիոն, Վարդան, և այլք, որոնք նուիրատուութեամբ հաւաքեցին յիշեալ գումարն և փրկանաւորեցին մատեանս։ Ապա կը յարի. "Շնորհիւն աստուծոյ հաւր, եւ աստուծոյ սուրբ հոգւոյն ի թուաբերութեան արարչութեանն որ լի(նի) յիսկզբան լինելութեան մինչեւ ցայժմ ամք վեցհազարերորդ վեցհարիւրերորդ էրեսներորդ։ Եւ ի ծննդենէ բանին աստուծոյ լինի ամք հաղար երկերիւր եւ չորս. եւ ըստ հայկազեան տումարի՝ որ լինի վեցհարիւրերորդ յիսներորդ եւ չորրորդ։ Սկսայ կաղմել զբազմերանեան շտեմարան աստուածային փանձուց ի նահանգիս որ կոչի Ղաղարուվանս, ընդ հովանեաւ Սուրբ Առաքելոցս, ի մէջ աստուածատես աստուածախաւս սրբեցելոց եւ մաքրազարդից արանց։ Որք վայելէք եւ զմայլիք ի սմանէ, զորս շարադասեցաք ընդ գրով, յիշեսջիք ի քրիստոս. եւ զորս ոչ կարացաք գրով յիշատակել առ հասարակ զմիեղէն եղբայրութիւնս որք այժմ բնակեալ են առաջի դրան Սուրբ Առաքելոցս, առ հասարակ ողորմեսցի մարդասէրն աստուած, որ ողորմածն է յամենայնի, եւ գրեսցէ ի գիր կենացն յաւիտենից։ Արդ ի գնացելում ամի շինեցաւ ժամատունն։ իսկ յայսմ ամի որ գիրծս կազմեցաւ՝ կռաւնեցաւ գումբէթն Աստուածածնի. եւ տէր աստուած ողորմեսցի աշխատողացն որք անդ եւ աստ աշխատեցան։ Վասիլ հիարատէսն յիշեսցի ի քրիսԱրդ Յովաննէս Միջնաղբերցի ետ ի գինս գրոցս՝ Ռ. եւ հարիւր դրամ. իսկ ի կատարման յայտնութեան ութաւրէիցն ի տնաւրինեցաւաւուր գրեցաք երկրորդ պատարագ Յովաննիսի, հրամանաւ տէր Եսայեա։ Եւ փիլիսովփայիցս, եւ համաւրէն ուխտիս։ Եւ գերապայծառ առաջնորդին մերոյ Աբրահամու, եւ սուրբ բեմբականաց, Բ, պատարազ անխափան ամ յամէ կատարել։ Իսկ որ անփոյթ առնէ, տացէ համարս յաւուրն դատաստանի։ Ցրաւնցի Աւետեացն մին մատուցանի պատարագ յաւուր տաւնի սուրբ առաքելոցն Յոհաննու եւ Յակովբա։ Զկազմողս զեղկելիս, եւ զեղբայրիկն իմ զՍտեփաննոս յիշեսջիք ի սուրբ յաղաւթսդ ձեր„։ 6. Թղ. 359ա. (այն է ըստ Հ. Ն. Սարգսեանի՝ "Ի սկիզբն առաջնոյ հատորին նոյն երկաթագիր Ճառընտրին„) կայ Տարաւնոյ իշխող Չորտուանէլ Մամիկոնեանի հոյակապ յիշատակարանը կամ Կտակն, զոր կ'արտագրենք ըստ կարևոր մասանց, բաց թողած տողերուն տեղ կէտեր դնելով, այսպէս. "Այս մեր բարձր հրամանաց է գիր եւ մեծի տէրութեան իշխանի Տարաւնոյ եւ ամէնայն հայոց Չորտուանէլի որդւոյ Տաճատայ քաջի Մամիկոնոյ. քանզի ես Զորտուանէլ բազում աւուրց լեալ՝ տիրեալ հայրենի աշխարհիս մերում Տարաւնոյ եւ այլ բազում աշխարհաց զաւրավիգն ունելով զքրիստոս եւ զսուրբ խաչն կենարար։ Եւ հրամանաւ ինքնակալացն Յունաց ոչ զանգիտեցի ի սպառնալեաց եւ յարշաւանաց ազգի Իսմայէլացւոց, որք յայսմ ժամանակի մարտեալ կռվին ընդ սուրբ եկեղեցիսն աստուծոյ եւ ծարաւին հեղման արեան որդւոց սուրբ աւազանին. եւ մեր ապաւինեալ (ի) վերին աւգնականութիւն, կացեալ արիաբար ընդդէմ բազմահնար եւ չարաչար մարտի նոցա զամենայն աւուրս կենաց իմոց՝ մինչեւ յետին աւր ծերութեանս իմ, ոչ եղեւ խաղաղութիւն իմ ընդ նոսա։ Եւ զամենայն աշխարհ որ ընդ մեր ձեռամբ էր՝ ի խաղաղութիւն պահեալ։ Ապա զմտաւ ածի զաւր մահուան իմոյ եւ զյետին ելս իմ յաշխարհէս, գնացի ի սուրբ ուխտ Առաքելոցն՝ Ղազարու վանաց՝ առ ծերունի եւ մեծ հռետորն հայոց Պաւղոս, խնդրեցի ինձ գերեզման՝ ի դուռն սուրբ ուխտին, խոստովանէլով նմա ղչարաչար յանցանս իմ, աղերսել ի նմանէ՝ շնորհէլ ինց թողութիւն եւ լուծումն ի կապանաց մեղաց։ Իսկ նա որպէս հայր գթած՝ գորովեաց զիս եւ մխիթարեաց զվշտագնեալ ոգիս իմ՝ կանգնելով զիս վերստին ի գլորմանէ, եւ շնորհեաց ինձ զհայցուածս իմ զոր խնդրեցի տեղի գերեզմանի մարմնոյս իմոյ. զի յետ ելից իմոց յաշխարհէս՝ անդ հանգուցից զծանրացեալ մեղաւք մարմինս իմ ի դուռն սուրբ Առաքելոցն։ Վասն որոյ եւ ես Չորտուանէլ զուարթ մտաւք եւ յաւժարական կամաւք եւ սրտի մտաւք աւանդեցի եւ ետու զսա.... դաս(տ)ակերտս զհայրենի..... վն եւ բազում.... ջաղացովն եւ բուրաստանաւք եւ այգեստանաւք այս սինաւռովս արեւելեանն ընդ Մղաւնք Սպիտքարերն եիջանէ ի Տանձիծորն՝ կարմիր փոսովն ի վայր մինչ ի յԱտամն եւ երթա յԱտամն ուր խաչն է Դաւթին. եւ անտի ի Սեղնքարն. եւ անդի յՈսկեծամին Կունտխաչն. եւ երթա ի Մնձնին վերեւ Նորշինի գերեղմանոցն. եւ արեւմտեանն՝ ձորն Առղաց, եւ հարաւայինն՝ Խազ(շ)նգոմդրին դաշտն։ Եւ ի ձորի անդ զջերմաջուր ջաղացքն երկուակնեան։ Մնացական հայրենիս՝ Սուրբ Առաքելոցն Ղազարու վանիցն ի յիշատակ ինձ եւ ծնաւղաց իմոց Տաճատա Մամիկոնոյ եւ մաւրն իմ Զարմանդխտոյ եւ նախնեաց իմոց քաջարանցն Վեսենա եւ Մեհերա որք յառաջ քան զմեզ տիրէին այսմ աշխարհիս։ քանզի այս Բերդակ գեղս տեղիք էին զուարճանալոյ՝ բուսաւք ծառոց եւ մրգաւք անուշիւ. նախնեաց իմոց իշխանաց Մամիկոնէից, եւ մայրն իմ Զարմանդուխտ ի նոյն գեղի էր երկնել զիս յաշխարհ, եւ էր տեղիք ծնընդեան իմոյ։ Թեպէտ եւ բազում տեղեաց ունէաք իշխանութիւն, այլ սեպհական զայս համարեցաք զտեղի ծնընդեան իմոյ տալ գին մեղաց իմոց եւ հող՝ փոխանակ հողոյ ծածկել զհողացեալ մարմինս իմ։ զի որով ծնա ի յայս գեղ Բերդակ՝ մարմնով մահկանացու, դարձեալ լիցի սայ ի պատճառ վերստին ծնընդեան իմում ի կեանս անմահականս։ Վասն այնը սեպհականեցի զսայ ընդ իմ լինել կենդանի ծառայ եւ սատարիչ սուրբ տեղեացն մինչեւ յաւիտեան սակս թաւշակի միանձնաւորաց եւ այլոց երթեւեկաց. զսայ եդի ինձ վարշամակ սեղանոյ՝ ջնջել սովաւ զզազիր թարախ մեղաց իմոց՝ շնորհաւք յուսոյն որ ի քրիստոս։ Նոյնպէս եւ յարդար ստացուածոց լուծս վեցից՝ որ են եզինս երկոտասանս, եւ երիս կիսագրաստս (իմա ջորիս) եւ մաքիս ԵՃ. եւ Մ, ի նոյն հանգէ(ս)տարան սրբոց Առաքելոցն ի սպաս պիտոյից հիւրատանն։ Դարձեալ աղաչեմ ես Չորտուանէլ իշխան տանս Տարաւնոյ եւ ամենայն հայոց, որք տիրէք յաթոռ եւ յիշխանութիւնս մեր, թէ ի մերոց զարմից էք, եւ թէ յայլոց, թէ քրիստոնեա էք ազգաւ եւ թէ այլազգիք՝ նոյն պաշտաւնեայք էք տեառն աստուծոյ մեծին. որք կարդայք եւ լսէք եւ զգիրս զայս տեսանէք, մի վարկպարազի ընդոտն հարկանէք եւ ընդվայր համարիք եւ ունայն զնշանագիրս եւ զաղաչանս որ վասն այս գեղիս որ ի գրիս է նուիրած աստուծոյ եւ սուրբ Առաքելոցն՝ ի գինս մեղաց իմոց. զի ի բազում ստացուածոց մերոց զոր ունէաք գանձս բազումս, եւ այլ քաղաքս գեղք եւ ագարակս եւ բաղում մեծութիւնս, զարդս եւ հանդերձս պատուականս, զայս գեղս միայն եմ առել ինձ յոյս կենաց աշխարհիս՝ ի թաւշաջ հոգւոյ իմոյ այնմ աշխարհին. եւ զայլ բազում մեծութիւնս եւ զիշխանութիւնս թողեալ եմ իմոցդ եւ այլոց որք տիրէք յաթոռ մեր եւ ի տեղի. եւ ես յաշխարհէս դատարկ եւ մերկ եւ ունայն կու գնամ. զի որք կարդան եւ լսեն ի սմանէ, ընդունին եւ հաստատ պահեն զաւանդեալս ի մէնջ, նոքա հաստատին ի վերստին յոյս անմահին աստուծոյ... Ապա եթէ ոք յիշխանաց կամ ի բռնակալաց ոք իցէ եւ տիրեսցէ այսմ աշխարհիս մերում, եւ կարդասցէ զվերոյգրեալս ի մէնջ եւ չընդունին եւ ընդվայր հարկանեն զգիր աղաչանաց մերոց, եւ ջանան կտրել զսա կամ ի բաց հանել զգեղս զայս ի Սուրբ Առաքելոցն, զոր ոչ հրամայեցաք, կտրէ զնոսա աստուած ընդմէջ եւ զմասն նոցա ընդ անհաւատսն դիցէ, ընդ ուրացողսն եւ ընդ կողոպտիչս սրբոց. եւ յահագին դատաստանին ընդ ամենայն մեղաց եւ ամենայն տոհմի իմում ինքեանք տացեն պատասխանի. եւ մերկ եւ թափուր մնան յիւրեանց բարի գործոցն, վճարին յանշչէջ հուրն եւ ի տարտարոս սառնամանիս, ուր լալ աչաց է եւ կրճել ատամանց։... Դարձեալ եւ թէ ոք առաջնորդ եպիսկոպոս լիցի ուխտին, կամ թէ հայր վանաց կամ ձեռնաւոր կրաւնաւոր, եւ յաղագս իրի պատճառանաց ղվերոյգրեալ գեղս ծախէ կամ գրաւէ, կամ յայգեաց կամ յանդաստանաց սորա, կամ զջրազացն երկուակնեան ծախեն կամ գրաւ տացեն, լուծցին եւ նոքա ի ժառանգութենէ կենացն յաւիտենից, եւ մի լիցի նոցա մասն բարեաց ընդ սրբոց առաքելոցն։ Այլ մնաս.... (մնացեալը կը պակսի)։ Արդ դիտելով որ Չորտուանէլ գրեթէ 100, տարի յառաջ էր (այսինքն 1104 ին) քան յիշեալ երկաթագիր մատենի գրութեան ժամանակը (այն է 1204), կը հետեւի որ այդ մատեանը յամի Տեառն 1104-5 գրուած օրինակէ մը ընդօրինակուած է, ուր էր Չորտուանէլի այդ յիշատակարանը, ուստի ոչ թէ Սողոմոնի Տօնամակէն ուղղակի, այլ անոր երկրորդ օրինակէն։ 7. Թղ. 360. Կան հետևեալքն. "Թուին. ՌԽԶ. ես Բարսեղ վարդապետս ի ժամանակս Կոպպա Խանին՝ Բերդակցիծ և Նորշենցիք դաւեցին առնուլ զջուր. եճ. ղռուշ խարճեցի, և սուրբ առաքելոց օգնականութեամբն յաղթեցի նոցա և զաւթ արի։ և ամենեքեան հնազանդեցան բանիս։ ով ոք ելեալ կրկին ջանայ ջրին, զանէծս Կայենի և Յուդայի առցէ, և հոգւով և մարմնով և որդով զրկեսցի յսղորմութենէն աստուծոյ և ի սուրբ առաքելոցն և յիսուսէ տեառնէ մերմէ նզովեալ լիցի աստ և ի հանդերձեալն. և ընդունողք գրոցս օրհնեալ լիցին ամէն„։ 8. Անդ. "Ի ժամանակս յետինս վասն ծովացեալ մեղաց բարձեալ էր սէր և խաղաղութիւն յամենայն երկրէ, և տիրեալ բռնութիւն և հարկապահանջութիւն. և ոչ ուստեք գտանի ողորմութիւն, բայց ի տեղիս տեղիս շարժին ի սէրն քրիստոսի. ոմն պատարագ և ընծայ նուիրելով, ոմն կնճակ հաստատ պահելով. ոմն յիշատակ դնելով յամենայնէ, եթէ խաչ է կամ աւետարան, և թէ այլ ինչ արդիւնք. և ոմն ոխֆ առնելով, եթէ ագարակ և կամ ջրաղաց. և այլ ոք գուդան. որպէս որ այս բարի և հաւատարիմ քրիստոնեան Աւետիսն որ է ի գեղջէն Մուշեղշինայ, շարժեցաւ ի սէրն Սուրբ Առաքելոցն և ետ զջրաղացն, զի յիշատակ բարի մնասցէ իւրն և ամենայն նախնեացն ի թուականութեանն հայոց ՌԿԳ. յառաջնորդութեան տէր Բարսեղ քաջ բաբունապետին, որ ՌԾԸ ամին նորոգեաց զերկոտասան Առաքեալքն։ Վասն մեղաց իմոց ի նոյն ամն եկն ազգն Պարսից ի վերայ Տարօնոյ. բազում արիւն հեղին և գերի վարեցին. և կրօնաւոր մի Կիրակոս անուն ի յայս վանացս նահատակեցին. յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի„։ 9. Թղ. 360բ. "Ես տէր Մեսրոպ աբեղա Հերպետ և մեղաւոր ծառայ Սուրբ Առաքելոցս Ղաղարու վանացս՝ ի գեղջէն Բերդակայ, ի թուին հայոց ՌՃԺԳ, գնեցի ի յԱռզա քրդերուց խարապա ջաղաց մի ի վեր կոյս գեղջին ի ձորամէջն և արարի ոխֆ Սուրբ Առաքելոցն յիշատակ ինձ և ծնողացն. յիշեցէք ի քրիստոս աստուած։ Վերստին նորոգեցաւ ձիթաղացս ի Բերդակ, գեօղն ձեռամբ յոգնամեղ տէր Մեսրոպ հաբեղայի՝ ի թուին հայոց ՌՃԺԶՌԴ)ամին... ոխֆ էր Սուրբ Առաքելոց. և ես նորոգեցի ի հիմանէ և կրկին արարի ոխֆ յիշատակ առաջին դրողաց, և այժմ ինձ ևս և ծնողաց իմոց. յիշեցէք և աստուած ողորմի ասացէք„։
. Ձեռագիրս 1847-1848 ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. Հ. Ներսէս կամ Մուշէն ղրկած է կամ անձամբ բերած է ի վանս։ Ընդօրինակուած է՝ ընտրանօք՝ յիշեալ վանքի մագաղաթեայ և եռիջեան հնագոյն բնագրէն, որ ո՛չ միայն իր ահաւոր մեծութեամբն և հրաշարուեստ մանրանկարներուն համար բոլոր ՃԱՌԸՆՏԻՐ ԻԹ ուխտաւորաց զարմանքի նիւթ եղած էր, այլ նոյն իսկ անոր համար, որ ի թու. Հայոց ՃՂԶ. Մաքենոցի վանուց հռչակաւոր առաջնորդ Սողոմոն Հօրմէն յօրինուած մեծ Տօնականէն անմիջապէս գաղափարուած է, զոր կը յիշէ նաև Ստ. Օրպէլեան. և ասոր ապացոյց են՝ ըստ իս՝ նոյն իսկ հանգամանք հին Ձեռագրիս, որուն մէջ տեղ տեղ կը պակասին 9-10 տողէր՝ այս ինչ կամ այն ճառին, և երբեմն էջեր և թուղթեր իսկ. որոնք ուղղակի հետևանք են նախագաղափարին խոր հնութեան և եղծուած ըլլալուն, ինչպէս պիտի տեսնենք ցանկած ժամանակ։ Եւ երկրորդ՝ ճառընտրին սկիզբը դրուած յիշատակարանէն՝ որ անտարակոյս Սողոմոն հօր Տօնականին աւելի յօրինման կը պատկանի համաձայն "ՃՂԶ„ թուականին։ Մատեանս է Ճառընտիր նոր, ընդօրինակուած Մշոյ Առաքելոց (կամ Ղազարու) վանից երկաթագիր հնագոյն Տօնականէն կամ Ճառընտրէն, որուն համար ալ մեծարժէք։ Կը պարունակէ 174-178 ներբողեան և վարդապետական ճառեր, թուղթեր և պատմական հատընտիր հատուածներ, մեկնութիւններ, կանոններ, վկայաբանութիւններ, ևն, ևն, այսպէս՝ 1. Թղ. 2ա։ "Աւգնեա սուրբ երրորդութիւն (Յառաջաբան հին բնագրին)։ Սկիզբն պատմութեանց աստուածարեալ եւ սրբազնագունդ վարդապետութեանց՝ հոգիացելոց արանց սրբոց հարց եպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց հաստիչք զառ ի միմեանց ասացելոց և տապալիչք զամպարշտութիւնս„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Եւ քեզ փառք որ տաս զաւրութիւնն որ և կատարեսցի„։ Նշանաւոր են հետևեալ տողերը. "Զաստուածա, րան հայրապետաց զիւրաքանչիւրսն ասացեալ ճառս հոգիախաւս վարդապետութիւնս, զորս ի մի կան-ն կարգադրութիւն քոզովեալ առն աստուծոյ Սողս մուէ՝ Մաքենոցաց Ուխտին առաջնորդ. ի գաւառթ Գեղաքունի որ յորջարջեցաւ յանուն նախարարբ Գեղամայ ի թուականին ՃՂԶ„ են։ 2. Անդ։ "Ի մեծի աւուր ճրագալուցին ծնընդեան և յայտնութեան տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի։ Երանելոյն Սեբերիանոսի Եմեսու եպիսկոպոսի խաւսք Ի ծնունդն քրիստոսի յԵրուսաղէմ քաղաքի։ Ի մէջ քրիստոսասիրաց զքրիստոսէ խոստացա ճառել„ ևն։ - Վերջ Թղ. 4ա։ "Անծնին աստուծոյ հաւր, եւ ծնիցելոյն ի նմանէ որդւոյն միածնին, եւ սուրբ հոգւոյն ելողին ի նոցունց եութենէ. երիցն ի միում եութեան ամենայն փառք այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն„։ 3. Անդ։ "Երանելոյն Եւսեբի եպիսկոպոսի՝ Յեկեղեցական պատմութենէ, յառաջին դպրութննէ։ Արդ սկիզբն արասցուք ի բանս յայս՝ ի վերին եւ ի սքանչելի աստուածութենէ անտի քրիստոսի որ կանուխ յառաջագոյն է քան զայս տեսչութիւնս մարմնաւոր„ ևն։ Վերջ Թղ. 5բ։ "Այն որ էրն ի սկզբանէ առ աստուած, բանն աստուած. զի անուանեցաւ նա որդի մարդոյ, զի զգեցաւ նա զմարդկութիւնս մեր ի վախճանի„։ Ունի զգալի տարբերութիւններ տպագրութենէն։ Հմմտ. Եկ. Պատմ. տպ. ի Վենետիկ 1877, էջ 6-17 "Երկրորդ հատած„ մանրագիր։ 4. Թղ. 5բ։ "Երանելոյն Բարսղի արքեպիսկոպոսի՝ Յաղագս երրորդութեան։ Զաստուած յիշել հանապազ բարեգործութեան է, եւ յագումն ոչ ունի աստուածասէր հոգին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 7ա։ "Զսա մերձ գոլ ի յանձինս մեր մաղթեսցուք. եւ ոչ եւս զմի ժամանակ մեզ լքանել„։ 5. Թղ. 7բ։ "Նորին սրբոյն Բարսղի ասացեալ (Ի բանն Յովհաննու)։ Ի սկզբանէ էրը բանն, եւ բանն էր առ աստուած, եւ աստուած էր բանն։ Զայսոսիկ գիտեմ զբազումս ես՝ արտաքոյ բանին ճշմարտութեան մեծամեծս խորհողաց յիմաստութեան աշխարհականի զարմացեալս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 8ա։ "Քանզի եւ զնախն կարասցես ի վերայ բերել անժամանակէին՝ շնորհաւք տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս. ամէն„։ 6. Անդ։ "Առաջին աւուրն. Երանելոյն Գրիգորի Աստուածաբանի Նազ(ի)ա(ն)զու եպիսկոպոսի՝ խաւսք Ի յայտնութիւն տեառն։ Քրիստոս ծնեալ լինի, փառաւորեցէք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 12ա։ "Զոր եւ այժմ հաստատել ի մեզ մաղթեմք որքան հասանելի է կապելոցս մարմնով ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 7. Անդ։ "Երանելւոյն Կիւրղի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսապետի՝ Ի Ղուկա աւետարանին մեկնութենէ։ Եւ հովիւք էին ի տեղւոջն բացաւթեագք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 13բ։ "Եւ մի զարդարէ դասս՝ զոր յերկինս եւ զոր յերկրի, լինելով մեզ խաղաղութիւն քրիստոս, որում փառք յաւիտեանս. ամէն„։ 8. Անդ։ "Սեւերի երիցոյ՝ խաւսք Ի ծնունդն քրիստոսի ի Բեթղեէմ հրէաստանի, եւ ի մոգուցն երկրպագութիւնն յաւուրս Հերովդի արքայի։ Յորժամ ի ձմեռնային սառնամանեացն ջերմն գարունն պայծառանայ„ ևն։ (Թղ. 15ա. ընդհատուած է՝ Ագաթանգեղոսի ընդարձակ հատուածով մը. շար. տես. Թղ. 4բ)։ - Վերջ Թղ. 42բ։ "Գալ երկիրպագանելոյն ի կուսէն, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն„։ 9. Թղ. 16բ։ "Երանելւոյն Գրիգորի Նիւսացւոյ եպիսկոպոսի՝ խաւսք Ի մանկունսն Բեթղեէմի որ կոտորեցան ի Հերովդէէ։ Դարձեալ ես ծերունիս առ ի բանից ածիմ ասպարէզ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 18բ։ "Եւ շարժեսցին ձեռագործք եգիպտացւոցն յերեսաց նորա. նմա փառք յաւիտեանս. ամէն„։ Անդ։ Կը յաջորդէ անվերնագիր և անանուն 6 տող հատուած մը. "Ելից զամենայն արդարութիւնս՝ յերկինս ի ծոց հաւր„ ևն, բառերով։ Հատուած է գուցէ Գր. Սքանչելագործի "Այսաւր հրեշտակական դասուք„ ևն, ճառէն։ 10. Թղ. 18բ։ "Երանելւոյն Գրիգորի Սքանչելագործի։ Գովեստ ի սուրբ աստուածածինն եւ ի միշտ կոյսն Մարիամ։ Արդարութեան այսաւր ծագեաց արեգակն, և զյառաջագոյն ծագեալն ծածկեաց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 19բ։ "Եւ տեսանեն մարդիկ եւ աւրհնեն զամենաւրհնեալն աստուած. զի նմա վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 11. Անդ։ "Սրբոյն Աթանասի՝ Աղեքսանդրի հայրապետի ներբողեան Ի սուրբ աստուածածինն ասացեալ, եւ ի միշտ կոյսն Մարիամ։ Աստանաւր զմտաւ ածելով իմ զխորհուրդն մեծ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 23ա։ "Բարեխաւսեա քրիստոսի աստուծոյ անդադար՝ զի կեցուսցէ զանձինս մեր, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն„։ 12. Անդ։ "Խաւսք Տիմոթէոսի աստուա ծասէր քահանայի՝ Ի սուրբ աստուածածինն եւ ի նորին ողջոյնն։ Մի արդեւք վայրապար ինձ մայր ինքեան մարմնանալոյն կամելով արարչին՝ զՄարիամ կոչեաց„ ևն։ - Վերջ Թղ, 24ա։ "Եւ հանդերձ հարբ զորդի, եւ հանդերձ որդւով զսուրբ հոգին։ Երկրպագեմք եւ մեք համագոյ եւ սուրբ երրորդութեանն, փառաւորելով այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս, ամէն„։ (Ձեռագիրներէն ոմանք Տիմոթէոսի Աղեքսանդրացւոյ՝ աշակերտին Աթանասայ Աղեքսանգրացւոյ անուամբ կը խորագրեն)։ 13. Թղ. 24ա։ "Երանելւոյն Հիպողիտեայ Բոստրացւոյ եպիսկոպոսի՝ Ի ծնունդն քրիստոսի։ Պարտապանութեան իմոյ գիր, թագաւորական գիր, որ այսաւր քարոզեցաւ ժողովըրդեանս ով սիրելիք„ ևն. - Վերջ Թղ. 26ա։ "Իսկ մեք ի ձեռն աղքատաց՝ քրիստոսի կերակուր մատուցանելով, առցուք ոչ հրաման, այլ զնոսին իսկ զանդամսն քրիստոսի. որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ Ճառս վրիպակաւ Հիպպողիտեայ խորագրուած կը թուի ինձ. Անթիպատրոսի Բոստրացւոյն ըլլալու է, ինչպէս ակներև կը տեսնուի յաջորդին խորագրէն։ Բ. Ուրիշ ձեռագիրներ ևս նոյնը կը հաւաստեն։ Գ. Ինչպէս կը ծանօթագրէ ընդօրինակողն Հ. Ն. Վ. Սարգսեան ի ստորոտս յաջորդին թէ "Ընդ այս և ընդ նախընթացն չկայր այլ ճառ կամ անկեալ թուղթ„. կը հետևի թէ նախընթացն ևս անոր ըլլալու է, և ոչ Հիպպողիտեայ։ 14. Թղ. 26ա։ "Նորին Անթիպատրոսի Բոստրացւոյ եպիսկոպոսի՝ Ի ծնունդն քրիստոսի։ Եկի բերելով ձեզ խորհուրդս, ով սիրելիք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 27բ։ "Որում եղիցի մեզ ամենեցուն հանդիպել շնորհաւքն քրիստոսի. որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 15. Թղ. 27բ։ "Երանելոյն Աթանասի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի խաւսք Ի սուրբ աստուածածինն եւ յողջոյնն Եղեսաբեթի։ Անճառ են խորհուրդք, որ ի ձեռն ամենասուրբ կուսին երևեցաւ ազգի մարդկան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 28բ։ "Եւ նորին երանութեանցն հասցուք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում վայելէ փառք եւ զաւրութիւնն յաւիտեանս, ամէն„։ 16. Անդ։ "Նորին Աթանասի եպիսկոպոսի ասացեալ Ի ծնունդն քրիստոսի։ Արդ եղեալ ի վեցերորդումն Ադամ՝ ի վեցհազարեան դարուն կուսական ծնունդն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 29ա։ "Եւ դալարացոյց, եւ անապական գործեաց զհոգւոյն ծնունդն՝ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ 17. Անդ։ "Երանելոյն Գրիգորի Սքանչելագործի Նիուկեսարու Պոնտացւոյ եպիսկոպոսի ասացեալ Ի սուրբ աստուածածինն եւ ի միշտ կոյսն Մարիամ՝ յունարէն այբբենաւքն։ Յորժամ յիշեմ գԵւայի ստունդանելն, արտասուեմ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 32ա։ "Զի սուրբդ որ ի քէն ծնեալ լինի՝ որդի աստուծոյ է. որում փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 18. Անդ։ "Երանելւոյն Կիւրղի եպիսկոպոսապետին Աղեքսանդրի՝ Ի Ղուկայ աւետարանին մեկնութենէ։ Եւ եղեւ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ ել հրաման յԱւգոստոս կայսերէ„։ ևն։ - Վերջ Թղ. 32բ։ "Մինչև եկեսցէ այն՝ որոյ իւրն է, եւ նա է ակնկալութիւն հեթանոսաց. որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ 19. Անդ։ "Երանելւոյն Եփրեմի ասացեալ Ի ծնունդն քրիստոսի։ Որ էրն ի սկզբանէ առ աստուած, աստուած բանն, կենդանի զաւրաւոր, աթոռակից հաւր„ևն։ - Վերջ Թղ. 33բ։ "Ոչ կարեմ ամենայն ուրեք ամենեւին ընդդիմանալ, եւ ոչ փոքր մի յիս (յիրիս) այսմիկ. որում փառք յաւ„։ 20. Անդ։ "Սրբոյն Գրիգորի Սքանչելագործի՝ ներբողեան Ի սուրբ Աստուածածինն եւ ի միշտ կոյսն Մարիամ։ Բանն աստուած անքնին ի մարդկանէ, անճառելի խորհուրդ, անասելի բնութիւն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 34բ։ "Ով կոյս ամենասուրբ, եւ մայր աստուծոյ բանին, յորմէ ծագեաց լոյս աստուածային, տէր յիսուս քրիստոս՝ եւ աստուած ամենայնի. նմա փառք հանդերձ հարբ, եւ ամենասուրբ հոգւովն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 21. Անդ։ "Երանելւոյն Դիոնեսիոսի եպիսկոպոսի Աղեքսանդրի՝ Ի հակաճառէն Պաւղոսի Սամոստացւոյ։ Գրեալ է թէ այնպէս սիրեաց աստուած զաշխարհ՝ մինչեւ զորդին իւր միածին առաքեաց յաշխարհ, քանզի եղեւ մեզ նման աստուած յիսուս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 35բ։ "Աղքատացաւ կամաւորութեամբ, եւ աւետարանեաց աղքատաց զփրկութիւն եւ ըզկեանսն յաւիտենից„։ 22. Անդ։ "Աբրահամու արքեպիսկոպոսի եփեսացւոց՝ ներբողեան Յաւետիս սուրբ աստուածածնին եւ միշտ կուսին Մարիամու։ Բազում փոյթ եղեւ աստուածաշունչ հարցն՝ Աթանասի ասեմ եւ Բարսղի եւ Գրիգորեանցն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 37բ։ "Եւ փառաց վայելչութեան սրբութեան նորա. որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ Աբրահամ Եփեսացւոյ գրուածներէն միակն է այս ճառս, հայկական թարգմանութեամբ մեզ հասած։ Եթէ ճառիս յիշուած Յովհաննէսն՝ Ոսկեբերանն է, կը հետևի՝ թէ հեղինակն կրասեր ժամանակաւ մէկն է, զի Եւտիքէս ևս կը հերքէ։ Նշանաւոր է ճառիս յառաջաբանը, ուր կը տրուին պատմական տեղեկութիւններ Աւետեաց և Ծննդեան տօներու միաժամանակ ծագման մասին առ արևելեայս, այսպէս. "Եւ գերազանցեալ խոնարհութիւն աստուծոյ բանին. զոր ընկալաւ զգեցեալ զմեր մարմինս։ Եա ամենեմեան գգեթե անտաւաս արաղին սկէղբն, յորմե գրկական քնունդն եզեալ, է տաւնախմբութենէ, որք յաւուրս յայտոսիկ հրաւիրեալք, Իսկ եթէ ոք ի նոցանէ վերագոյն հպեալ ի բանս խորհեցաւ, ի մտացն ասեմ Գաբրիելի, որ առ կոյսն տարեալ աւետարանեցաւ։ այլ ո՛չ եթէ ի նա մեծ աւր աւետեացն եկեալ, երեւեալք ի նոցանէ, որք և ճառս շարագրեալս ըստ որում պարտ է առանց յապաղանաց յայսմիկ լինել. յաղագս որոյ հանչ դերձեալ եմ աստուծով պատմել։ Եւ զայս ոչ եթլ մոռացմամբ ինչ ըմբռնեալ, եւ կամ անգիտու, թեամբ այսպէս արարեալ։ այղ զմեր տնաւրինելով շամշութիւն, որ միշտ ի կարեւոր իրաց ունի վստահութիւն։ հազիւ եւ վասն ամենեցունց յայտնի ոչ քրիստովնէիցն միայն ասեմ պարզաբար եւ վայ, րապար ի հաւատս մատուցելոց, այղ եւ նոցունց իսկ հրէից եւ հեթանոսաց մատուցին։ Եւ ճշմարիտ է առ ի մէնջ ասացեալս, արքան է կամողաշ գիտել զառաջասացելոց ամխենազարդ տաւնիս, որ ծննդեան քրիատոսի։ Յաղագս որոյ ջանս նախասացեալս երիցս երջանիկն Յովհաննէս կրկնեաց, ոչ չափաւորս ինչ վերադասեալ եցոյց ճառս. զամենեսեան հրաւիրեաց յայսպիսի ուրախութիւն տաւնախմբութեանս։ համակաբար տաւնել, եւ բազումք նուաճեալ արեանահրաչ վարդապետութեան առնն, Եւ ամենեցունց հանդերծ նովաւ, զտաւնս ասացեա, որբոց հարցն, զտաւնս զայս կատարեն. բայց միաչն Պաղեստինացիք եւ մերծակայք նորա Բաբելացիք հասարակաց՝ ամենեցուն կամացն, եւ զաւր սուրբ ծննդեան քրիստոսի ո՛ կատարեն„։ Հեղինակ ճառիս ոչ միայն հակառակ է Նեստորի և Եւտիքէսի, այլ և Որոգինեայ։ Այս ճառս յիշուած է ի թղթին Գր. Անաւարզեցւոյ՝ առ Հեթում Բ։ Յունարէնը կը պակսի։ 23. Թղ. 37բ։ "Երանելւոյ Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ի յայտնութիւնն տեառն։ Քրիստոս յաշխարհի յայտնեցաւ եւ զանզարդ աշխարհս զարդարեաց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 38բ։ "Գայ հոգին սուրբ ի նմանութիւն աղաւնոյ, ցուցանելով զմկրտեալն եւ վկայելով. որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ 24. Թղ. 39ա։ "Երանելոյ Գրիգորի Աստուածաբանի ասացեալ։ Աստուած մարդ լինի. եւ որ նստին յերկինս երկնի„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Յիւր տունն երթալ աւտարաբար, զի զաւտարսն փառաւորեսցէ„։ (Մասն ինչ է ծընընդեան ճառէն)։ 25. Անդ։ "Ի յիշատակ հանգուցելոց ի քրիստոս ննջեցելոց. Երանելւոյ Գրիգորի Նիւսացւոյ եպիսկոպոսի՝ Ի յարութիւն մեռելոց։ Այղ թերեւս ոք առ լուծեալ եւ քակտեալ մարմինսն հայեցեալ, եւ առ չափ իւրոյ զաւրութեանն՝ զաստուածութիւնն դատիցի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 41ա։ "Զիա՞րդ ի մեղաց ոք անուանեսցի, յորժամ մեղք ոչ գոն„։ (Հմմտ. տպգ. յուն. Մտնդ. Ա. 108, Գլ. 25)։ 26. Անդ։ "Տեառն Եփրեմի սուրբ վարդապետի Ի յարութիւն մեռելոց։ Քանզի ահա ժամանեաց մեզ աւրն այն՝ յորում խաւարին ճառագայթք արեգականն, անկանին աստեղք, ևն։ - Վերջ Անդ։ "Ամենայն յանդիման կայ քեզ յայնժամ, եթէ բարի ինչ գործեցեր՝ նմանապէս, և եթէ չար. գործով յոր կողմ եւ հայիս տեսանել զնա„։ (Հատուածս գլխովին կը տարբերի տպագրուած երկու ճառերէն ևս. հետևաբար՝ մասն ըլլալու է անյայտացած ուրիշ ճառի Հատուածիս կը յաջորդէ - դատարկ թողուած միջոցով մը - "Յարևելից եկին եւ ասեն„ ևն, բառերով անանուն և կիսատ ճառ մը, որ է շարունակութիւն Սեւերի երիցւոյ՝ Ի ծնունդն քրիստոսի ճառին. տես §. 8. Թղ. 13բ-41բ։ 27. Թղ. 42ա։ "Ի վարդապետութենէ սրբոյն Գրիգորի հայոց Լուսաւորչի ասացեալ (Ի ծնունդն քրիստոսի)։ Արդ առաքեաց աստուած զորդին իւր յաշխարհ„ ևն։ - Վերջ (փոխադրուած) Թղ. 15ա-16ա։ "Ժողովեաց զցրուեալսն, եւ եգիտ զկորուսեալսն„։ (Հմմտ. Ագաթ. Վարդպ. Գր. Լուսաւորչի)։ 28. Թղ. 42ա։ "Սրբոյն Թեոդորոսի Անկիւռիա եպիսկոպոսի խաւսք Ի ծնունդ փրկչին մերոյ յիսուսի քրիստոսի, թէ էր աստուած եւ ծնեալ՝ եղեւ մարդ սքանչելեաւք, ոչ փոխադրեալ յէութենէն, եթէ մի եւ նոյն է, եւ այն եւ այս, ասացեալ. եւ ոչ մտածութեամբ եւ ոչ խորհրդովք անջատեալ։ Պայծառ եւ հրաշափառ մերձակայ տաւնիս խորհուրդ„ ևն։ Վերջ Թղ. 45ա։ "Որոց լիցի ամենեցուն մեզ հասանել շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս. ամէն„։ 29. Անդ։ "Գրիգորի Աստուածաբանի Անձիանձու եպիսկոպոսի ասացեալ խաւսք Ի մկըրտութիւնն տեառն։ Երէկ զպայծառ լուսաւորութեանցն զաւր տաւնեցաք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 48ա։ "Իսկ մեծախորհրդոցն եւ հանդիպեալ փոխարէն հատուցմանցն ի քրիստոսէ աստուծոյ, որում փառք յաւիտեանս. ամէն„։ 30. Անդ։ "Երանելւոյն Պրոկղի Կոստանդինուպաւլսի եպիսկոպոսի գովեստ Ի սուրբ աստուածածինն Մարիամ։ Մագեաց այսաւր արդարութեան արեգակն, եւ որ յառաջ ծագեալն էր ծածկեցաւ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 49բ։ "Ընկալ եւ զհաւր վկայութիւնն ի վերայ նորա ասացեալս. Դա է որդի իմ սիրելի ընդ որ հաճեցայ. որում վայելէ փառք եւ պատիւ յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. Գրիգ. Սքանչելագործի ճառը §. 10. Թղ. 18բ)։ 31. Թղ. 49բ։ "Սրբոյն Դրիգորի Սքանչելագործի՝ Նիուկեսարու եպիսկոպոսի ներբողեան Ի սուրբ աստուածածինն եւ ի միշտ կոյսն Մարիամ։ Զամենայն տաւնախմբութիւնս եւ զաւրհներգութիւնս պարտ է մեզ որպէս ող ջակէզ ինչ մատուցանել աստուծոյ„ ևն։ Վերջ Թղ. 52բ։ "Ընդ որում հաւր փառք, եւ սուրբ հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն„։ 32. Անդ։ "Սրբոյն Կիւրղի եպիսկոպոսապետին Աղեքսանդրի՝ Ի մեկնութենէն մարգարէին Եսայայ։ Ահա կոյս յղասցի եւ ծնցի որդի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 53ա։ "Եւ զի ի մարմնի եղեւ ճշմարտապէս՝ հնարի հաւանեցուցանել կերպարանաւքն երեւեալ յերկրի՝ ըստ մերում բնութեանս. նմա փառք յաւիտեանս, ամէն„։ 33. Անդ։ "Երանելւոյն Թեոդորոսի Անկիւռեա եպիսկոպոսի ասացեալ Ի ծնունդ փըրկչին, զոր ընթերցան յառաջին(2) ժողովն Եփեսոսի։ Պայծառ առաջիկայ տաւնիս ստորադրութիւն, հասարակաց մաքրութիւն մարդկան բերելով„ ևն։ - Վերջ Թղ. 55բ։ "Զի եղիցի ամենեցուն մեզ հասանել շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, որում փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս, ա34. Անդ։ "Ի յիշատակի սուրբ հայրապետին Պետրոսի եւ Աբիսողոմեա. Երանելւոյն Եւսեբեա Կեսարու եպիսկոպոսի յեկեղեցական պատմութենէ, յառաջին դպրութենէն։ Ընդ ժամանակսն իսկ իբրեւ եկաց Փելիքս յեկեղեցւոջ անդ հռովմայեցւոց զհինգ ամ„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Արդ յամին իննուտասներորդի հալածանացն հատաւ գլուխ նորա, եւ զարդարեցաւ պսակաւ վկայութեան„։ Տպագրեալ Պատմութեան Ա. Դպրութեան մէջ Պետրոսի հայրապետի մասին խօսք չկայ և չէր ալ կրնար ըլլալ. այլ Է. դպրութեան վերջը կայ յոյժ համառօտ և մեծ տարբերութիւններով։ Հմմտ. տպգ. յ. լատ. Է. 32։ 35. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Պետրոսի եպիսկոպոսի Աղեքսանդրացւոց։ Ի թագաւորութեանն Դիոկղետիանոսի կայսեր Հռովմայեցւոց էր հայրապետ եկեղեցւոյն Աղեքսանդրացւոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 59ա։ "Ըստ (ընդ) որում հաւր եւ սուրբ հոգւոյն վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն„։ 36. Անդ։ "Յայղմէ պատմութենէ՝ Յաղագս սրբոյն Պետրոսի եւ Աբիսողոմա։ Առաւել քան զպատմութիւնս են հանդէսք սրբոցն, զոր հրամայեցին գիրք սուրբք զտաւն վկայութեան նոցա կատարել„ ևն։ - Վերջ Թղ. 60ա։ "Զի յաւուրն դատաստանի զպսակն անեղծութեան ընկացուք ի տեառնէ՝ ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն„։ 37. Թղ. 60ա։ "Ի յիշատակի սրբոյն Անտոնի անապատականի, սրբոյն Աթանասի եպիսկոպոսի Աղեքսանդրի՝ ասացեալ։ Վասն վարուց սրբոյն Անտոնի։ Բարւոք է նախանձ դնել ընդ միայնակեացս Եգւպտոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 65բ։ "Այսպէս կատարեցաւ սուրբն Անտովն՝ ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն„։ Օրինակզ՝ շարաբանութեամբ կը տարբերի երկու տպագրութենէն ևս, և կը թուի հնագոյն և ընարելագոյն թարգմանութիւն։ Վերջին մասը խորագրուած է. "Ի նոյն գրոց վասն հանգստեան սրբոյն Անտոգի„ 38. Թղ. 65բ։ "Ի յիշատակ բարեպաշտ եւ սուրբ թագաւորին Թէոդոսի՝ Ի Կայսերական Գրոց։ Թէոդոս մեծ որդի Գրատիանոսի ամս իննուտասն. ի սորա չորրորդ ամին եղեւ ժոդովն Կոստանդնուպաւլսի„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Եւ զվկայութիւնս կարգեաց վասն հերձուածոյն Կողարբոսի եւ Կարպիոսի, որք սոսկ մարդ ասացին զքրիստոս։ զհին Կտակարանսն ոչ ընդունին. զվկայութիւնսն որ վասն քրիստոսի խոտեն„։ 39. Թղ. 66ա։ "Ի Սոկրատայ պատմութենէ՝ վասն թագաւորութեան Թէոդոսի մեծի։ Իսկ թագաւորն Գրատիանոս տեսեալ տկարացեալ զՀռովմայեցւոց պետութիւնս„ ևն։ Վերջ Թղ. 67ա։ "Եկաց թագաւորն Թէոդոս ամս. Կ. թագաւորեաց ամս. ԺԶ. ունին գիրք զժամանակ ամաց վեշտասան եւ ամիսս ութ„։ (Հմմտ. Ան. Ժամանակագրութիւն տպ. ի Վենե40. Թղ. 67բ։ "Վկայաբանութիւն սուրբ մանկանցն որ յԵփեսոս ննջեցին՝ ի լերինն Ոքղոս, եւ յարեան յաւուրս բարեպաշտ եւ մեծ թագաւորին Թէոդոսի։ Ամենեցուն տէրն եւ արարիչն, որ գիտէ զվերջինս եւ զառաջինս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 72ա։ "Արդ ընդ այսր ամենայնի եւ մեք փառաւորեսցուք զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգին այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն„։ 41. Անդ։ "Վասն սիւնհոդոսին որ յԵփեսոս եւ կործանման անաւրէն Նստորի։ Արդ այս ինչ է զոր հանդերձեալս եմ պատմել„ևն։ - Վերջ Թղ. 77ա։ "Եւ ասացեալ(ք)ն ի սրբոյն փութապէս կատարեցան ի վերայ նորա։ Եւ բանն աստուծոյ աճէր եւ զաւրանայր ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ Գրուածիս առաջին մասը՝ որ Եփեսոսի ժողովի պատմութեամբ կը զբաղի, շատ կը նմանի Արր. Մամիկոնէից եպիսկոպոսի առ Վաչական գրած թղթին և փոքր Սոկրատայ աւանդածին։ Իսկ վերջին մասն՝ որ կը դառնայ Փլաբիանոսի, Մարկիանոս կայսեր և Քաղկեդոնի ժոգովին շուրջը՝ կամ Կայսերական գրքէն առնուած է, որուն հեղ ղինակ կարելի է համարել կամ Փիլոքսէնը և կաս մի այլ միաբնեայ ասորի մը։ 42. Անդ։ "... Կեսարու կապուտկեցւոյ Ի գալուստ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, ի մեկնութենէ աւետարանին որ ըստ Ղուկայ։ Զամենայն տաւնախմբութիւնս աստուծոյ՝ պարտ է կատարել սաղմոսիւք եւ աւրհնութեամբ եւ գոհութեամբ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 81բ։ "Այլ եւ յամենայնի գոհանալ, զի կարասցուք հասանել ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր որում փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Վերնագրի եղծուած և անանուն Նէոկեսարացւոյս գրութեան լեզուն և ոճր գլխովին կը տարբերի ծանօթ Գրիգորներու ոճէն։ Հմմտ. Թ. 202. §. 25. Թղ. 75ա. ուր սակայն Գր. Սքանչելագործին վերագրուած է)։ 43. Թղ. 81ա։ "Երանելւոյն Կիւրղի եպիսկոպոսին Աղեքսանդրի՝ Ի մեկնութենէ աւետարանին որ ըստ Ղուկայ։ Իբրև լցան աւուրք սրբութեան նոցա, ըստ աւրինացն Մովսիսի ածին զյիսուս յԵրուսաղէմ„ ևն։ Վերջ Թղ. 82բ։ "Զի փառաւորեսցուք զնա որպէս փրկիչ եւ զաստուած եւ զտէր եւ զապրեցուցիչ, ընդ որում հաւր փառք եւ զաւրութիւն հանդերձ հոգւովն սրբով յաւիտեանս ամէն„։ 44. Անդ։ "Երանելւոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի Յեսայայ մարգարէի մեկնութենէ։ Տէր ո հաւատաց ի լուր մեր, եւ բազուկն տեառն ում յայտնեցաւ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 83ա։ "Որք եղեն լսաւղք եւ կատարիչք հրամանաց նորա, որ յայտնեցաւ լոյս հեթանոսաց, եւ փառք Իսրայէղի„։ 45. Թղ. 83ա։ "Սրբոյն Կիւրղի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Զաքարիայի։ Յաւուր յայնմիկ ասէ տէր ամենակալ, կոչեսցէ իւրաքանչիւր ոք զընկեր իւր ի ներքոյ թզենւոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 83բ։ "Յորժամ էած քառասնաւրեա զյիսուս՝ սուրբ կոյսն ի տաճարն։ Եւ ընդ քո իսկ անձնդ անցցէ սուր, քանզի սաստկապէս իբրև սրով սպանեալ լինէր„։ 46. Անդ։ "[Վկայաբանութիւն Ի գնատ)իոսի Անտիոքու քաղաքի։ Այն ինչ զիշխանութիւն հռովմայեցւոց առեալ Տրայիանոսի կայսեր, հալածանս յարուցանէր եկեղեցւոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 86բ։ "Գրէր այսուհետև աղաչելով զամենեսեան, զի մի նորա բարի առաջարկութեանն խափանիչ ոք լինիցին„ (վերջի պարբերութենէն առաջ թուղթ մ'ինկեր է)։ բ. 47. Թղ. 87ա։ "Թէ ո՞րպէս առ եկեղեցին հովմայեցւոց գրեաց՝ կարգեցաք ի ներքո։ Իգնատիոս որ եւ աստուածազգեստ՝ մեծութեամբն հաւր բարձրելոյ, հաւր յիսուսի քրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 89ա։ "Եւ կատարեաց զքրիստոսասէր եւ զցանկալի ընթացս իւր քրիստոսիւ յիսուսիւ տերամբ մերով. որում փառք հանդերձ հարբ եւ հոգւովն սրբով յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն„։ (Այս՝ մասն կը կազմէ առաջնոյն։ Հմմտ. Եւս. Եկ. Պատմ.)։ 48. Անդ։ "Պատմութիւն Յակոբայ Մծրնայ հայրապետին զոր ասացեալ է Մեղիգեի աշակերտի սրբոյն Մարուգէի միայնակեցի։ Մովսէս աստուածային աւրէնսդիրն, որ եհերձ ըզխորս ծովուն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 96ա։ "Արդ կատարեցաւ մեծ յիշատակ սրբոյն Յակովբայ հայրապետի ի փեպրուարի ամսոյ ի քսանեւհինգն ի բարեխաւսութիւն ամենայն հաւատացելոց ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 49. Թղ. 96ա։ "Երանելոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Յասացուած Պաւղոսի՝ Յաղագս ննջեցելոց. Ոչ կամիմ զձեզ անգիտանալ եղբարք՝ զի մի տրտմեսջիք որպէս այղքն։ Աւուրս չորս ծախեցաք, որ ըստ Ղազարու առակն էր ձեզ պատմելով„ ևն։ - Վերջ Թղ. 99բ։ "Եւ արքայութեանն երկնից հանդիպել ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն„։ 80. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սուրբ հայրապետին Երուսաղէմի՝ Կիւրղի։ Միածին որդին եւ բանն աստուած որ յառաջ քան զամենայն յաւիտեանս ի հաւրէ ծնեալ„ ևն։ Վերջ Թղ. 102ա։ "Եւ ամենեքեան աւրհնէին զամենասուրբ երրորդութիւնն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 51. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Թեոդորիտոսի քահանայի Անտիոքացւոյ։ Առաքինի եւ աստուածասէր յաւժարութեան երանելւոյն Թեոդորիտոսի քահանայի եւ վկայի„ ևն։ Վերջ Թղ. 105բ։ "Եւ աւրհնութիւն եւ գոհութիւն առաքեցէք հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտե52. Անդ։ "Երանելւոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի Կոստանդնուպաւլսի եպիսկոպոսի յԵսայեա մեկնութենէ։ Զի ասաց տէր այսպէս. Հաշտեալ եմ ընդ քեզ տառապեալդ եւ աստանդեալդ, եւ լիցիս մխիթարելոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 108բ։ "Զի այսպէս արժանի լիցուք հասանել խոստացելոց բարութեանցն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր. որում փառք յաւ„։ 53. Անդ։ "Երանելւոյն Եփրեմի վարդապետի ասացեալ՝ Յաղագս պահոց։ Պահք յայտնիք՝ ծածուկ պահովք բովանդակին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 110ա։ "Որում լիցի մեզ ամենեցուն հասանել շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 54. Անդ։ "Երանելւոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի Կոստանդնուպաւլսի եպիսկոպոսի՝ Ի բան մարգարէին որ ասէ. Գանձէ եւ ոչ գիտէ ում ժողովէ։ Բեր այսու եւս այժմ, սիրելի, ի դաւթեան գրոցն՝ զսաղմոսական երգոցն հարց ցուք զնուագսն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 111բ։ "Եւ դարձեալ ասաց եթէ Որովհետև արարէք միում ի փոքրկանցս յայսցանէ, ինձ արարէք„։ 55. Անդ։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ի բանն որ ասէ՝ թէ Բարձրացաւ սիրտն Ոզիայ, եւ Յաղագս խոնարհութեան, եւ թէ պարտ է ոչ վստահանալ յառաքինութիւն, եւ որքան չար է ամբարտաւանութիւն։ Աւրհնեալ է աստուած եւ յազգիս մերում ընծայեցան վկայք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 115ա։ "Ընկալցուք այսուհետեւ զջուրս՝ զի եղիցի մեզ աղբիւր ջրոյ խաղացելոյ ի կեանսն յաւիտենական, որում լիցի ամենեցուն մեզ հասանել շնորհաւք և մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ եւ փրկչին յիսուսի քրիստոսի. որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ 56. Անդ։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի ի բանն. Եւ եղեւ ի տարւոջն յորում մեռաւ Ոզիա, եւ վասն ապաշխարութեան։ Հազիւ ուրեմն վասն Ոզիայ հատաք անցաք զանդընդալի ծովուն զլայնութիւն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 119ա։ "Եւ փառս վերառաքել ամենասուրբ երրորդութեանն հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 57. Անդ։ "Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Յաղագս պահոց եւ ժամու աղաւթից։ Խոստովանութեամբ եւ զղջմամբ եկելոց մարդոց նախ արտասուաց պէտք են եւ աղաւթից„ ևն։ Վերջ Թղ. 120բ։ "Եւ որ խոնարհեցուցանէ զանձն՝ բարձրասցի ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 58. Անդ։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի ասացեալ Յանդամալոյծն, ի Յովհաննու աւետարանին մեկնութենէ։ Յետ այսորիկ տաւն էր հրէիցն, եւ ել յիսուս յԵրուսաղէմ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 122բ։ "Ընդ որում հաւր միանգամայն եւ հոգւոյն սրբոյ փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 59. Անդ։ "Գրիգորի Աստուածաբանի ասացեալ Յաղագս աղքատսիրութեան։ Արք եղբարք եւ ադքատակիցք, քանզի աղքատք ամենեքեան եւ աստուածային շնորհին կարաւտեալք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 126բ։ "Զի յորժամ աստի վճարիցիմք՝ ընկալցին զմեզ ի յաւիտենական խորանսն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 60. Անդ։ "Երանելւոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի ասացեալ ի բանն. Կոչեցաւ յիսուս ի հարսանիս։ Զի որպէս ձագք ծիծռանց նստելով ի բոյնսն՝ անսան ծնաւղացն գալստեան՝ բերելոյ զկերակուրսն գալստեամբ„ ևն։ Վերջ Թղ. 130ա։ "Ընդ որում հաւր միանգամայն եւ հոգւոյն սրբոյ փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 61. Անդ։ "Երանելւոյն Յովաննու Ոսկեբերանի Ի յարութիւնն Ղազարու։ Էր ոմն հիւանդ Ղազարոս անուն ի Բեդանիայ ի գեղջէ Մարեմայ եւ Մարթայի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 134ա։ "Զի այնմ ուրախութեանն խնդութեամբ հասցուք ի շնորհս մարդասիրութեան տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. որում փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 62. Անդ։ "Նորին Յովհաննու (Ի նոյն)։ Մինչդեռ յիսուս չեւ էր եկեալ ի գեաւղ անդր, այղ էր անդէն ի տեղւոջն ուր պատահեաց նմա Մարթա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 136ա։ "Ուստի եւ զմեզ փրկեսցէ քրիստոս աստուած յաւուրն յետնում գալստեան իւրոյ. որուփ փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս, ամէն„։ 63. Թղ. 136բ։ "Նորին Յովհաննու (Ի նոյն)։ Յիսուս ամբարձ զաչս իւր յերկինս եւ ասէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 139ա։ "Զի առ հասարակ ամենեքեան բարեացն հասցուք խոստացելոց ի շնորհս մարդասիրութեանն քրիստոսի յիսուսի տեառն մերոյ. որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ 64. Անդ։ "Ի Կայսերաց գրոց. Վասն թագաւորին Թէոդոսի փոքու։ Թէոդոս փոքր՝ որդի Արկադեա ամս ԼԹ։ Ի սորա աւուրս էր սուրբն Սահակ հայրապետ հայոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 139բ։ "Եւ առաքեն արեւելեանքն զՊաւղոս Եմեսացւոց եպիսկոպոսն առ Կիւրեղ ի խաղաղութիւն. եւ եղեւ միաբանութիւն Անտիոքացւոցն եւ Աղեքսանդրացւոցն„։ 65. Թղ. 139բ։ "Ի յիշատակի սրբոյն Սարգսի զաւրավարի. Եւսեբի ժամանակագրի յեկեղեցական պատմութենէ։ Զի զայս ամենայն աւրինակս եւ զցոյցիչս գեղեցիկս, որ եղեալ են մեզ ի գիրս սուրբս վկայք երանելիք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 140բ։ "Եւ զարդարեցաւ պսակաւ վկայութեանն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս, ամէն„։ Եւսերեայ Եկ. Պատմութեան մէջ Սարգսի զօրավարին վրայ ոչ խօսք կայ և ոչ ալ կրնար ըլլալ, հետևաբար՝ հոս յիշուած Եւսեբիոսը կամ տարբեր ըլլալու է Կեսարացիէն, և կամ փոխանակ Սամուէլի երիցու դրուած է, որ քաղած ն 66. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Սարգսի զաւրավարի որ վկայեաց ի քրիստոս։ Այրս այս էր լի շնորհաւք եւ ճշմարտութեամբ, զաւրավար եղեալ. եւ ի ժամանակի հալածանացն ոչ ծածկէր զհաւատսն որ ի քրիստոս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 143բ։ "Բարեխաւսութեամբ սրբոյ վկային ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն հաւր եւ որդւոյ եւ սուրբ հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 67. Թղ. 143ա։ "Բուն բարեկենդանին շաբաթուն շաբաթն աւուրն յիշատակ սուրբ հայրապետացն. ՃԾ. եպիսկոպոսացն որ ի Կոս տանդնուպաւլիս ժողովեցան ընդդէմ հոգեմարտին Մակեդոնի. եւ խոստովանեցին զսուրբ հոգին՝ աստուած ճշմարիտ ընդ հաւր եւ ընդ որդւոյ, որոց գլուխ Մեղիտոս եպիսկոպոս եւ Գրիգոր Աստուածաբան եւ այղք որք ընդ նոսա, որք նզովեցին զՄակեդոն„։ (Այսչափ միայն)։ 68. Անդ։ "Գրիգորի Աստուածաբանի՝ ի Մեղիտոս եպիսկոպոսն Անտիոքու, որ ի նմին ժողովի անդ փոխեցաւ։ Աճեցոյց մեզ զթիւ առաքելոցն՝ նոր առաքեալս որ թուեցաւ ընդ մետասան առաքեալսն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 145ա։ "Վիհ մեծ ընդ մէջ նորա եւ եկեղե...„։ (Թերի կ'աւարտի ճառս, զի թուղթ մ'ինկած է բնագրէն, ինչպէս նաև յաջորդին սկիզբը)։ 69. Անդ։ Պատասխանի թղթոյն Գերմանոսի Ի Ստեփանոսէ Սիւնէցւոյ (սկիզբն պակասաւոր՝ "„, եալս է իմանալ, եւ զներկայս՝ ապագայիցն թողուլ առ ի յիշատակ անճաճանչ աղջամխջաւ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 151ա։ "Որ ի ժամանակի ընդունելոց են ի քրիստոսէ զհատուցումն հոգւով եւ դատաստանաւ եւ հոգւով այրմամբ„։ 70. Անդ։ "Սրբոյն Սահակայ հայոց հայրապետի։ Այղ մեք հաւատամք ի մի աստուած հայր ամենակալ, արարիչ երկնից եւ երկրի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 152բ։ "Եւ թագաւորութեան նորա ոչ գոյ վախճան. յաղագս այսր հաւատացեալ եկեղեցի աղաղակէ ասելով. Ինձ մի լիցի պարծել՝ բայց միայն ի խաչն տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ Հաւանօրէն Սահակ Գ. կաթողիկոսին է դաւանական ճառս և յոյժ ուղղափառական. ինձ ծանօթ միակ օրինակն է այս, որ զերծ մնացեր է նորամուտ խանգարումներէ։ Ս. Սահակ պարթևի առ Պրսկղ գրած թուղթէն և Ագաթանգեղոսի վրայ յերիւրուած է, որուն յայտնի նշան է նաև յստակ լեզուն։ Նշանաւոր է Հայաստանեայց եկեղեցւոյ հաւատոյ հին հանգանակին յառաջբերութեամբ, բայց ընդարձակուած ըստ վճռոց Բ. և Գ. տիեզերական ժողովոց։ 71. Անդ։ "Երանելոյն Բարսղի եպիսկոպոսի Կեսարու Կապուտկացւոյ՝ Ի վեցաւրէն յերկրորդ բանէն։ Եւ ասաց աստուած եղիցի լոյս. եւ կատարեաց հրամանն զգործն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 154ա։ "Եւ պահեսցէ զկեանս ձեր առանց գայթակղութեան ի պատիւ իւրոյ անուանն փառաւորութեան յաւիտեանս ամէն„։ 72. Անդ։ "Դիոնեսիոսի եպիսկոպոսի [Ի գալուստ տեառն յԵրուսաղէմ]։ Ի վերայ յաւանակի նստաւ փրկիչն մեր քրիստոս„ ևն։ Վերջ Անդ։ "Գոչեսցուք ղսարսափելի փրկութեան մերոյ խորհուրդ, բարեբանելով զեկեալն եւ որ գալոցն է, որում փառք յաւիտեանս„։ 73. Անդ։ "Նորին Դիոնեսիոսի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի՝ ի բանն որ ասէ. Հայր եթէ հնար իցէ՝ անցցէ բաժակս։ Արդ եկայք եղբարք իմ սիրելիք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 156բ։ "Այլ աստուածային իմաստութեամբ, զի յիմոց սուղ բանից եւ յիմաստից, եւ ի ձերոց աշխատութեանցդ փառս քրիստոսի վերառաքեսցուք այժմ եւ յաւիտեանս յաւիտենից„։ (Ի տպգ. Գործս Ոսկեբ. Հտ. Ժ. յանհարազատս դասուած է իրաւամբ, իսկ մեր տպգ. մէջ՝ կը պակսին սկիզբէն 22 տողք)։ 74. Անդ։ "Նորին Դիոնեսիոսի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի։ Դարձեալ խորհուրդ արարին աստուածասպանքն վասն տեառն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 157բ։ "Եւ տէր ի Սիովնէ գո չեսցէ եւ յԵրուսաղէմէ տացէ զձայն իւր„։ Ասոր կը յաջորդէ Անդ։ "Նորին Դիոնեսիոսի եպիսկոպոսի Աղեքսանդրի։ Եհան յիսուս զաշակերտսն մինչեւ ի Բեթանիայ„ են, 14 տող հատուած մը, որ Քրիստոսի համբարձման ճառի մասն ըլլալու է։ Հմմտ. Թ. 202. §. 184. Թղ. 418, 75. Թղ. 157բ։ "Ի յիշատակի փոխման սրբոյ աստուածածնին եւ միշտ կուսին մաւր տեառն Մարիամու. երանելւոյն Գիոնեսիոսի Թուղթ՝ Աթենացւոց առաջին եպիսկոպոսի, պատասխանի թղթոյն Տիտոսի Կրետացւոց եպիսկոպոսի։ Ծանիցէ եղբայրութիւնդ քո. ով վսամականդ Տիտէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 158ա։ "Որպէս գիտէ ինքն միայն որ եւս հրաշիցն է աստուած, ծածկեալ առ ի բոլոր զգայական աշխարհէ՝ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում ընդ հաւր եւ ընդ հոգւոյն սրբոյ փառք եւ պատիւ յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. Թ. 202. §. 198. Թղ. 449։ Թ. 204. §. 37. Թղ. 76. Անդ։ "Փոխումն եւ հանգիստ սրբոյ աստուածածնին եւ միշտ կուսին Մարիամու։ Սուրբ կոյսն Մարիամ աստուածածինն էր (յ)Երուսաղէմ, եւ եկն հրեշտակն տեառն„ ևն։ Վերջ Թղ. 163ա։ "Եւ ինքեանք սփռեցան յիւրաքանչիւր վիճակս՝ ի հոգւոյն առաջնորդեալք կամաւ հաւր ամենակալին„։ (Հմմտ. Մ. Խոր. Թուղթ առ Սահակ Արծրունի։ Զաք. կաթղկս։ Նիկոդիմոս։ Յակ. Սրճեցի, նոյն Նիւթին 77. Թղ. 163ա։ "Նորին Դիոնեսիոսի Արիոսպագացւոյ՝ Թուղթ առ Յովհաննէս առաքեալ եւ աւետարանիչ քրիստոսի պարասահմանեալ ի Պատմոս կղզւոջ։ Ողջունեմ զքեզ պատուականդ իմ եւ սիրեցեալ անձն. եւ եղիցի ինձ այս առ քեզ բան՝ առ բազումս յոյժ փափագելի։ Ուրախացիր ճշմարտապէս սիրող՝ իսկապէս բարւոյն որ յամենեցունց բաղձալոյն կատարեալ սիրով սիրեցեալ եղեր„ ևն։ Վերջ Թղ. 163բ։ "Զի եւ ի պատմոսական բանտէդ արձակեսցիս, եւ յասիական երկիր վերստին եկեսցես, կատարել անդ զբարւոյն աստուծոյ նմանութիւն, եւ որոց զկնի քո աւանդեսցես„։ Եւերիոս (Եկզ. Պատմ. Դ. Դպր. Գլ. ԻԳ. զանազան Թուղթեր գրուած կ'աւանդէ Դիոնեսիոս Արիոսպագացիէն - զոր և եպիսկոպոս Կորնթացւոց կ'անուանէ, - բայց այս թղթիս բնաւ յիշատակութիւն մը չըներ. այսու հանդերձ անհաւանական չէ որ աս ալ իրմէն գրուած ըլլայ, ըստ որում հին ոճ գրութեան և ներքին պարագայք յարմար կու գան։ Թարգմանութիւնը սակայն Ը. դարու յատուկ յունարանութիւններով լի է։ Հմմտ. յուն, և լատ, տպ. Հտ. Ա. էջ 619, 78. Անդ։ "Երանելւոյն Կիւրղի եպիսկոպոսապետին Աղեքսանդրի. Ի մեկնութենէ մարգարէին Զաքարիայ։ Խնդա յոյժ դուստր Երուսաղէմի, ահա թագաւոր քո գայ հեզ, արդարեւ փրկիչ„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Ուր հանգչի աստուածն մարդացեալ, եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն„։ 79. Թղ. 164ա։ "Նորին Կիւրղի՝ Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Զաքարիայ։ Եւ ծանիցեն քանանացիքն զոչխարս պահեալս, զի բան տեառն է„ ևն։ Վերջ Թղ. 164բ։ "Եւ կամ ոյք դարձեալ իբրև զգեստուք ոչխարաց առ մեզ եկեալ եւ ինքեանք գայլք„։ 80. Անդ։ Նորին Կիւղի Աղեքսանդրի եշ պիսկոպոսի (Ի մահ տեառն մերոյ)։ "Իսկ յիսուս աղաղակեալ ձայնիւ մեծաւ եւ արձակեաց ղոգին„ ևն։ - Վերջ Անդ։ (Ութ տող հատուածս քաղուած է կամ ընդարձակ ճառէ մր, և կամ Ի Մեկնութենէ Մատթէոսի աւետարանին)։ 81. Թղ. 164բ-165ա։ "Նորին Կիւրղի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի՝ Ի մեկնութենէն Եսայայ մարգարէի։ Եւ ես ածից զխաղաղութիւն ի վերայ իշխանաց նոցա„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Զոր ազատեաց նախանձ Սաբաւովթայ ի ծառայելոյ զամենեսեան բռնաւորին. եւ արժանի արար իւրում սուրբ արքայութեանն„։ 82. Անդ։ "Նորին Կիւրղի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի՝ ՅԵբրայեցւոց թղթոյն մեկնութենէ։ Զի ոչ ամենայն զաւրութեանց երկնաւորաց յայտնի էր ի սկզբանէ խորհուրդ մարդանալոյ փրկութեան մերոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 165բ։ "Եւ յորժամ իբրեւ զմեզ երեւեցաւ, սակայն խոստովանելի եւ ճանաչելի է նոցա աստուած եւ տէր ամենայնի„։ 83. Անդ։ "Նորին Կիւրղի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Զաքարիայ։ Յութերորդում ամսեանն առ Դարեհիւ եղեւ բան տեառն առ Զաքարիաս որդի Բարեքեայ որդի Ովիդեայ մարգարէի„ ևն։ Վերջ Թղ. 167բ։ "Սակայն պատուաստեալք ի բարի ձիթենւոջն՝ հաղորդք եղեն պարարտութեան արմատւոյն ըստ երանելւոյն Պաւղոսի ձայնին„։ 84. Անդ։ "Նորին Կիւրղի Աղեքսանդրացւոյ՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Եսայեայ։ Եւ վկայս կացուսցես ինձ արս հաւատարիմս զՈւրիա եւ Զաքարիաս որդի Բարեքեա„ ևն։ Վերջ Անդ։ "Սակս որոյ փառք որդւոյ եւ գալստեան իւրոյ՝ միակամ հարբն եւ սուրբ հոգւովն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 85. Թղ. 167բ։ "Նորին Կիւրղի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսի՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Եսայեա։ Աներեւոյթ է միշտ սրբոց մարգարէիցն բանք եւ լցեալ ծածկեալ իմաստիւք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 171բ։ "Եւ է մինչեւ ցայսաւր անյայտ ի բազմաց ի քահանայիցն եւ ի ժողովրդոցն„։ 86. Անդ։ "Երանելւոյն Սեբերիանոսի եպիսկոպոսի՝ Ի թզենին որ ցամաքեցաւ։ Ակն տեսանելով ծառ ծաղկազգեստ, կամ աղբիւր ջրաբուղխ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 173բ։ "Գաւսացոյց զթզենին եւ տնկեաց զխաչն որ հաւատովք ծաղկեալ է, եւ զկեանս ամենեցուն պայծառացուցանէ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր որում փառք յաւիտեանս„։ 87. Անդ։ "Նորին Սեբերիանոսի Եմեսու եպիսկոպոսի։ Փութասցուք ի խաչն քրիստոսի, ոչ զի ի խաչ ելանիցեմք, այղ զի երկիր պագանիցեմք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 174ա։ "Արիւն ընդ արեան. փայտ՝ փոխանակ փայտի. մահ ընդ մահու. կենդանութիւն արարածոց„։ 88. Անդ։ "Նորին Սեբերիանոսի Եմեսու եպիսկոպոսի (Ի չարչարանս քրիստոսի)։ Իսկ զչարչարանացն լռել ոչ պարտիմք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 176ա։ "Այլ նոքա կրեսցեն պատիժս. իսկ սուրբ եղիցի պարծանք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս„։ 89. Անդ։ "Նորին Սեբերիանոսի Եմեսու եպիսկոպոսի ասացեալ Յայղակերպումն քրիստոսի։ Ոչ փոխեցաւ տէրն ի մարմին, եւ ոչ յառնուլն զմարմինն եղեւ խափան նմա մարմինն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 176բ։ "Վերացոյց զմեզ եւ եհան ի պատիւ, վասն զի օղորմեցաւ 90. Անդ։ "Երանելւոյն Եփրեմի ասացեալ Յայղակերպումն տեառն։ Յերկրէ հունձք եւ ուրախութիւնք, յայգեաց պտուղք անթիւք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 178բ։ "Լուր հաւր՝ Դմա լուարուք. ոչ բաժանեալ յերկու որդիս, այղ մի. որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 91. Անդ։ "Ի յիշատակի սրբոց Մակաբայեցւոց. նորին երանելւոյն Եփրեմի ասացեալ՝ Ի Նիկոմիդացւոց գրոց. Վասն կերակրոց զոր ուտեն հաւատացեալք՝ առողջ մտաւք։ Արար աստուած զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 179բ։ "Եւ գոհութեամբ բարեբանեսցեն զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգին յաւիտեանս ամէն„։ 92. Անդ։ "Երանելւոյն Չաքարիայի՝ հայոց կաթողիկոսի՝ Ի յաւր մեծի երկուշաբաթին՝ ար(տա)դրութիւն։ Սրբոց եւ մաքրեցելոց աւուրցն պարգեւաբաշխ քառասներորդացն թիւն բովանդակեալ կատարի յուրբաթին որ առ Ղազարուն յիշատակ ընթերագրի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 184ա։ "Ընդ որս եւ զմեզ արժանի արասցէ արքայութեանն երկնից ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք„։ (Ճառիս մէջ կան քաղուածք յԱն. Շիրակացւոյն)։ 93. Անդ։ "Նորին Զաքարիայի՝ Ի մեծի աւ(ու)ր երեքշաբաթի՝ արտադրութիւն։ Երէկ մեծիաւուր երկուշաբաթւոջ զտաւնն արժանաւորեցաք տաւնել„ ևն։ - Վերջ Թղ.. 188բ։ "Զարթիցեն ի ձայն ձագուն...„ (պակասին 1-2 թուղթք)։ 94. Թղ. 189ա։ "Նորին Զաքարիայի՝ Ի մեծի աւր չոքեքշաբաթի արտադրութիւն։ Երէկ զմեծի երեքշաբաթու զաւրն տաւնախմբել արժանաւորեցաք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 192բ։ "Զի մեզ վերածնութեամբ աւազանին զգեցուսցէ զանապական իւր պատկերն եւ խոստացելոց բարեացն արժանի արասցէ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 95. Անդ։ "Նորին Զաքարիայի՝ Ի թաղումն տեառն։ Երէկ ի գնացելումն աւուրն զվեցերորդ աւուրն զմեծի ուրբաթուն զգերազանց և զաշխարհակեցոյց խորհուրդն աղաւտաբար շարակարգեցաք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 196բ։ "Եւ երկնից արքայութեանն հասանել ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք եւ զաւրութիւն ընդ հաւր եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս„։ 96. Անդ։ "Երանելոյն Զենոբայ եպիսկոպոսի (Ի մատնութիւն տեառն)։ Մինչդեռ անդէն իսկ ի խորհրդին էին քահանայապետքն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 197բ։ "Զոգաւ Յուդայ առ քահանայապետսն զի վասն երեսուն արծաթոյ մերկասցի յամենայն մեծութենէ„։ 97. Անդ։ "Նորին Զենոբայ եպիսկոպոսի՝ Ի քառասներորդ չորրորդ սաղմոսէն։ Արդ՝ եկ լուր դու երգ մի ի հոգեւոր երգոց՝ հոգիաբարբառ երգաւղի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 198ա։ "Ի յայնժամ եւ հարսն մեծաւ ուրախութեամբ սկսաւ ասել՝ եթէ փոխանակ այդր ամենայնի զոր արարեր ինձ, մեծամեծս յիշեցից, եւ գոհասցին զքէն ժողովուրդք ամենայն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 98. Թղ. 198ա։ "Երանելւոյն Մեղիտոսի Անտիոքայ եպիսկոպոսի՝ Ի լուացումն ոտից աշակերտաց։ Արդ՝ վասն զի ոչ կամեցաւ Երուսաղէմ ուրախ լինել ընդ գալուստ ազատչին, ելաց զնա սիրով„ ևն։ - Վերջ Թղ. 200ա։ "Այլ յայտնապէս խաւսի առ մատնիչն, սակայն եւ ոչ ինչ զղջացոյց զսիրտն Յուդայի առնել զայն„։ 99. Անդ։ "Երանելոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ի Յովհաննու աւետարանին մեկնութենէ։ Յառաջագոյն քան զտաւն զատկի գիտաց յիսուս եթէ հասեալ է ժամ նորա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 204ա։ "Մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ եւ փրկչին յիսուսի քրիստոսի, ընդ որում փառք հաւր՝ հանդերձ հոգւովն սրբով յաւիտենից յաւիտեանս ամէն„։ 100. Անդ։ "Նորին Յոհաննու Ոսկեբերանի (Ի յարութիւն տեառն)։ Յորժամ զտխրական ձմեռն գարնանային ժամանակն փոխանորդեսցէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 205բ։ "Զի պսակ չնորհաց ընկալցի ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 101. Թղ. 206ա։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ի Յովհաննու աւետարանին մեկնութենէ։ Եւ ի միաշաբաթոջն, այսինքն ի Կիւրակեին առաւաւտուն ընդ արշալոյսն՝ Մարիամ Մագդաղենացի գայ ի գերեզմանն„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Քանզի եւ ի դէպ էր ահա բազում ժամանակս անցուցանել նոցա վասն կտաւոյն, եւ յայտնէին„։ 102. Անդ։ "Նորին՝ Ի նոյն գրոց։ Չոգան դարձեալ առ միմեանս աշակերտքն„ ևն։ Վերջ Թղ. 208ա։ "Եւ դարձեալ առաքելոցն ի հաւրէ, եւ երբեմն ի հոգւոյն սրբոյ զորոշմունս շնորհաց կատարէր ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս„։ 103. Անդ։ "Նորին՝ Ի նոյն գրոց։ Իսկ Թովմաս անուանեալն երկուորեակ ոչ էր ընդ նոսա յորժամ եկն յիսուս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 209բ։ "Որոց եւ զմեզ արժանի արասցէ քրիստոս աստուած, որում փառք յաւիտ„։ 104. Անդ։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի Յաղագս յարութեան տեառն։ Պայծառ է զատիկս եւ մեծ ժողով է տաւնիս՝ առ ի պատիւ տաւնիս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 210բ։ "Այ, դէմ յանդիման ընդ ամենայն սուրբս նորա փառաւորելով զհայր եւ ղորդի եւ զսուրբ հոգին յաւիտեանս„։ 105. Անդ։ "Նորին՝ Յաղագս թերահաւատութեան Թովմայի։ Ահա դարձեալ տաւն, ահա դարձեալ փրկութիւն ոգւոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 212բ։ "Զի խոստացելոց բարեացն հասցուք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս„։ 106. Թղ. 212բ։ "Նորին՝ Ի սուրբ աստուածածինն եւ ի միշտ կոյսն Մարիամ։ Ամենայն տաւնախմբութիւնք վկայից հրաշալիք են„ ևն - Վերջ Թղ. 214ա։ "Այղ ինքն աստուած եկն եւ փրկեաց զմեզ, նմա փառք եւ ունողութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 107. Անդ։ "Նորին՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Եսայա։ Եւ եղեւ յամին՝ յորում մեռաւ Ոզիա արքա՝ տեսի զտէր նստեալ յաթոռ վերացեալ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 217ա։ "Զի սրբեաց եւ ոչ այրեաց հուրն զաւրութեամբն քրիստոսի. որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 92. Անդ։ "Երանելւոյն Զաքարիայի՝ հայոց կաթողիկոսի՝ Ի յաւր մեծի երկուշաբաթին՝ ար(տա)դրութիւն։ Սրբոց եւ մաքրեցելոց աւուրցն պարգեւաբաշխ քառասներորդացն թիւն բովանդակեալ կատարի յուրբաթին որ առ Ղազարուն յիշատակ ընթերագրի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 184ա։ "Ընդ որս եւ զմեզ արժանի արասցէ արքայութեանն երկնից ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք„։ (Ճառիս մէջ կան քաղուածք յԱն. Շիրակացւոյն)։ 93. Անդ։ "Նորին Զաքարիայի՝ Ի մեծի աւ(ու)ր երեքշաբաթի՝ արտադրութիւն։ Երէկ մեծիաւուր երկուշաբաթւոջ զտաւնն արժանաւորեցաք տաւնել„ ևն։ - Վերջ Թղ.. 188բ։ "Զարթիցեն ի ձայն ձագուն...„ (պակասին 1-2 թուղթք)։ 94. Թղ. 189ա։ "Նորին Զաքարիայի՝ Ի մեծի աւր չոքեքշաբաթի արտադրութիւն։ Երէկ զմեծի երեքշաբաթու զաւրն տաւնախմբել արժանաւորեցաք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 192բ։ "Զի մեզ վերածնութեամբ աւազանին զգեցուսցէ զանապական իւր պատկերն եւ խոստացելոց բարեացն արժանի արասցէ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 95. Անդ։ "Նորին Զաքարիայի՝ Ի թաղումն տեառն։ Երէկ ի գնացելումն աւուրն զվեցերորդ աւուրն զմեծի ուրբաթուն զգերազանց և զաշխարհակեցոյց խորհուրդն աղաւտաբար շարակարգեցաք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 196բ։ "Եւ երկնից արքայութեանն հասանել ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք եւ զաւրութիւն ընդ հաւր եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս„։ 96. Անդ։ "Երանելոյն Զենոբայ եպիսկոպոսի (Ի մատնութիւն տեառն)։ Մինչդեռ անդէն իսկ ի խորհրդին էին քահանայապետքն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 197բ։ "Ձոգաւ Յուդայ առ քահանայապետսն զի վասն երեսուն արծաթոյ մերկասցի յամենայն մեծութենէ„։ 97. Անդ։ "Նորին Զենոբայ եպիսկոպոսի՝ Ի քառասներորդ չորրորդ սաղմոսէն։ Արդ՝ եկ լուր դու երգ մի ի հոգեւոր երգոց՝ հոգիաբարբառ երգաւղի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 198ա։ "Ի յայնժամ եւ հարսն մեծաւ ուրախութեամբ սկսաւ ասել՝ եթէ փոխանակ այդր ամենայնի զոր արարեր ինձ, մեծամեծս յիշեցից, եւ գոհասցին զքէն ժողովուրդք ամենայն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 98. Թղ. 198ա։ "Երանելւոյն Մեղիտոսի Անտիոքայ եպիսկոպոսի՝ Ի լուացումն ոտից աչակերտաց։ Արդ՝ վասն զի ոչ կամեցաւ Երուսաղէմ ուրախ լինել ընդ գալուստ ազատչին, ելաց զնա սիրով„ ևն։ - Վերջ Թղ. 200ա։ "Այլ յայտնապէս խաւսի առ մատնիչն, սակայն եւ ոչ ինչ զղջացոյց զսիրտն Յուդայի առնել զայն„։ 99. Անդ։ "Երանելոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ի Յովհաննու աւետարանին մեկնութենէ։ Յառաջագոյն քան զտաւն զատկի գիտաց յիսուս եթէ հասեալ է ժամ նորա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 204ա։ "Մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ եւ փրկչին յիսուսի քրիստոսի, ընդ որում փառք հաւր՝ հանդերձ հոգւովն սրբով յաւիտենից յաւիտեանս ամէն„, 100. Անդ։ "Նորին Յոհաննու Ոսկեբերանի (Ի յարութիւն տեառն)։ Յորժամ զտխրական ձմեռն գարնանային ժամանակն փոխանորդեսցէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 205բ։ "Զի պսակ չնորհաց ընկալցի ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 101. Թղ. 206ա։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ի Յովհաննու աւետարանին մեկնութենէ։ Եւ ի միաշաբաթոջն, այսինքն ի Կիւրակեին առաւաւտուն ընդ արշալոյսն՝ Մարիամ Մագդաղենացի գայ ի գերեզմանն„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Քանզի եւ ի դէպ էր ահա բազում ժամանակս անցուցանել նոցա վասն կտաւոյն, եւ յայտնեին„։ 102. Անդ։ "Նորին՝ Ի նոյն գրոց։ Չոգան դարձեալ առ միմեանս աշակերտքն„ ևն։ Վերջ Թղ. 208ա։ "Եւ դարձեալ առաքելոցն ի հաւրէ, եւ երբեմն ի հոգւոյն սրբոյ զորոշմունս շնորհաց կատարէր ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս„։ 103. Անդ։ "Նորին՝ Ի նոյն գրոց։ Իսկ Թովմաս անուանեալն երկուորեակ ոչ էր ընդ նոսա յորժամ եկն յիսուս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 209բ։ "Որոց եւ զմեզ արժանի արասցէ քրիստոս աստուած, որում փառք յաւիտ„։ 104. Անդ։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի Յաղագս յարութեան տեառն։ Պայծառ է զատիկս եւ մեծ ժողով է տաւնիս՝ առ ի պատիւ տաւնիս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 210բ։ "Այ դէմ յանդիման ընդ ամենայն սուրբս նորա փառաւորելով զհայր եւ ղորդի եւ զսուրբ հոգին յաւիտեանս„։ 105. Անդ։ "Նորին՝ Յաղագս թերահաւատութեան Թովմայի։ Ահա դարձեալ տաւն, ահա դարձեալ փրկութիւն ոգւոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 212բ։ "Զի խոստացելոց բարեացն հասցուք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս„։ 106. Թղ. 212բ։ "Նորին՝ Ի սուրբ աստուածածինն եւ ի միշտ կոյսն Մարիամ։ Ամենայն տաւնախմբութիւնք վկայից հրաշալիք են„ ևն - Վերջ Թղ. 214ա։ "Այղ ինքն աստուած եկն եւ փրկեաց զմեզ, նմա փառք եւ ունողութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 107. Անդ։ "Նորին՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Եսայա։ Եւ եղեւ յամին՝ յորում մեռաւ Ոզիա արքա՝ տեսի զտէր նստեալ յաթոռ վերացեալ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 217ա։ "Զի սրբեաց եւ ոչ այրեաց հուրն զաւրութեամբն քրիստոսի. որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 108. Անդ։ "Նորին՝ Ի նոյն գրոց։ Զի եղիցի ասէ յաւուրս յետինս յայտնի լեառն տեառն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 218ա։ "Եւ ինքն է որ եհան զնոսա յԵգւպտոսէ եւ ետ զաւրէնսն քրիստոս աստուած մեր. նմա փառք յաւիտեանս ամէն„։ 109. Անդ։ "Նորին՝ ի նոյն գրոց. յԵկեղեցւոյ խորհուրդ։ Վասն այսորիկ այսպէս ասէ տէր, ահաւասիկ ես արկանեմ ի դրունս Սիովնի վէմ բազմակատար, ընտիր, ծայր անկեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 220ա։ "Եւ զէն յաղթութեան ընդդէմ թշնամւոյն տուեալ հաւատացելոց ի պարծանս յուսոյ յաւուրն մեծի, զի նմա վայելեն փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 110. Անդ։ "Նորին՝ Ի խաչն տեառն։ Մի ոք այսուհետեւ ամաւթ համարեսցի զպարկեշտ նշան փրկութեան մերոյ„։ - Վերջ Թղ. 221ա։ "Վասն այսորիկ ամենայն իրաւք հրճուիմք հռչակելով զանպարտելի եւ զանվանելի զաւրութիւն նշանի ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 111. Անդ։ "Նորին՝ Ի սուրբ նախավկայն Ստեփաննոս։ Եկն եհաս ճանապարհ հորդելով առ ի կեանս եւ ի փրկութիւն աշխարհի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 222ա։ "Եւ տացէ վիճակ ժառանգութեան ընդ ամենայն սուրբս ի հանդերձեալ կեանսն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. Մեկն. Մատթ. յ. և լատ. Հտ. Է. 551)։ 112. Անդ։ "Նորին (Յաղագս հեզութեան և խոնարհութեան)։ Նման լեր տեառն քում խաչելոյ որ վասն խաչահանուացն զհայր իւր աղաչէր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 222բ։ "Զի եւ արքայութեանն երկնից արժանաւորք լիցուք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 113. Անդ։ "Նորին՝ Ի Յովհաննու աւետարանին մեկնութենէն։ Որք արտաքին հանդիսին տեսաւղք են՝ յորժամ լսիցեն զքաջ զոք եւ զհանդիսաւոր եւ պսակեալ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 226ա։ "Հասանել շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի ընդ որում հաւր հանդերձ հոգւովն սրբով փառք 114. Անդ։ "Գրիգորի Աստուածաբանի՝ Յամենասուրբ պասքա աստուծոյ մերոյ։ Ի պահու իմում կացից, ասէ, սքանչելին Ամբակում, եւ ես ընդ նմա այսաւր տուեցելով ինձ ի հոգւոյն սրբոյ իշխանութեամբ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 230բ։ "Թերեւս քեզ եւ այդր պատարագեսցուք ընդունելիս ի վերայ սեղանոյդ, ով հայր, եւ բան, եւ հոգի սուրբ. վասն զի քեզ ամենայն փառք, պատիւ եւ զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 115. Թղ. 231ա։ "Նորին Գրիգորի Աստուածաբանի՝ Անձիանձու եպիսկոպոսի խաւսք՝ Ի նոր կիւրակէն ի կեսարիայ Կապուտկացւոց, ի կատարման յիշատակի սրբոյ վկային Մամասայ, քանզի ի նորում կիւրակէին կատարի միշտ ի Կեսարացւոց քաղաքին։ Նաւակատիք պատուեցին հին աւրէնքն, եւ գեղեցկապէս կալեալ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 233բ։ "Եւ նորք առ հասարակաց կեանսն յուղարկեսցուք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում ամենայն փառք պատիւ եւ զաւրութիւն հանդերձ հոգւովն սրբով ի փառս աստուծոյ հաւր յաւիտեանս ա116. Անդ։ "Նորին Գրիգորի Աստուածաբանի ասացեալ՝ Ի Մակաբայեցի վկայսն։ Զի՞նչ եւս Մակաբայեցիքս. վասն զի եւ սոցա է մերձաւորադոյն տաւնս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 236բ։ "Նախանձաւորք եղեալ բարեացն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս ամէն„։ 117. Անդ։ "Սրբոյն Գրիգորի Սքանչելագործի (Ի յարութիւն տեառն)։ Լուսաւորեա Երուսաղէմ, զի հասեալ է լոյս զառ ի մեծէն Եսայայ բարձրագոյն եւ հռչակաւոր աւետարանութիւն՝ քեզ եկեղեցի հեթանոսաց մատուցանեմ ընծայաբերութիւն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 239ա։ "Փութասցուք մտանել ընդ նեղ դուռն՝ ի խորանս արքայութեանն երկնից՝ հանդիպելով յարուցելոյն ի մեռելոց քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, որում փառք յաւիտեանս„։ 118. Անդ։ "Նորին (Վասն մարդեղութեան տեառն)։ Էր աստուած եւ եղեւ մարդ։ ոչ հեռացեալ ի բնութենէն, այղ որ էրն՝ նոյն եկաց անփոփոխելի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 239բ։ "Եւ գայ միւսանգամ թագաւորեալ յաւիտեանս„։ 119. Անդ։ "Երանելոյն Հիպողիտայ Բոստրացւոյ՝ Յերգս երգոց մեկնութենէն։ Ի գիշերի խնդրեցի զոր սիրեաց անձն իմ. խնդրեցի զնա եւ ոչ գտի. գտին զիս պահապանքն որ պահէին զքաղաքն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 240ա։ "Զոր փառաւորեալ սուրբք զտաւնս գերապայծառ՝ ցնծացեալք ընդ հրեշտակս„։ 120. Անդ։ "Երանելոյն Մովսեսի քերթողահաւրն՝ Վասն վարդավառի տաւնին։ Լուսաւոր եւ պայծառ է խորհուրդ մերձաւոր տաւնիս, եւ տիեզերական ցնծութեան աւետիս հնչեցուցանէ ընդ երկնաւս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 244ա։ "Զուարթ եւ պայծառ սկսեալ յառաջագահ դասուն զորդեգրութեանն պարգեւս, ընդ թագաւորեալսն ի լոյսն, ի նոյն ինքն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 121. Անդ։ "Մովսեսի խորենացւոյ՝ մեծի իմաստասիրի՝ Պատմութիւն յաղագս փոխման աստուածածնին, եւ նկարեալ պատկերին անարատի զոր եթող սրբուհին նշխար վասն կենաց աշխարհի։ Հրաւիրեալ սուրբ կուսին ի փոխումն առ որդի իւր, յայտնեալ աւետարան չին փայտ կիպարիս, որ է խաչն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 245բ։ "Լնուցուն բարի պարգեւաւք եւ առատ ողորմութեամբ սուրբ հոգւոյն՝ փառաւորելով զամենասուրբ երրորդութիւնն զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգին այժմ եւ միշտ եւ մաւիտեանս ամէն„։ Պատմութեանս ինչպէս սկիգբն՝ այսպէս և ամ րողջութիւնն և անոր վերջը դրուած Ատոմ Ար. ծրունւոյ յիշատակարանը նման են, բայց ոչ նոյն ԻԸ. Ճառընարի (Հմմտ. Թ. 227. §. 49. Թղ 108ա) Յոհան Մանդակունւոյն խորագրուածին հետ։ Օրինակովս կ'ուղղուին նախընթացի խան, գարուած տեղերն, և կատարելապէս կը վերակազմուին. ահա այս պատճառաւ վերստին պատշաճ կը համարիմ արտագրել հոս. "Զայս պատմութիւնս բազում (ը)ղձիւք եւ ցանկալի յուզմամբ գտեալ մեծ հռետորն Մովսէս խորենացի՝ գրեաց մեզ ստուգիւ հաւաստեաւ։ եւ քանզի էր աղաւտացեալ յաւագաց մերոց, ուրեք ուրեք գտանի յարկեղ դիւանիս մերում։ Վասն որոյ բազում փութով խնդրեալ Ատոմայ որդւոյ Սենեքերիմայ, գտանէ ի մեծ սուրբ Ուխտն Սանահին կոզեցեալ, եւ ի ծեռն մեծագոյն պարիևացն եւ գրոց ձեռին հայցէ ի նոցունց, եւ բերեալ գրով ստուփապէս հաւաստի պատմութիւնս։ եւ տայ դնել մերծ առ պատկեր սուրբ կուսին, բնաւորեալ սուրբ հոգւոյն։ Վասն զի որք կամիցին գիտել զպատճառ տպաւորեալ սուրբ պատկերի աստուածամաւրն, ընթերցեալ դիւրաւ կ վերայ հասանիցեն ամենայնի հաւաստի, ի վերայ հասեալ ստոյգ գիտութեամբ։ որում անկեալ եմ առաջի սուրբ պատկերին մեծաւ երկիւղիւ եւ դողութեամբ եւ բազում արտասուաւք հայցել ի սուրբ կուսէն զրժշկութիւն վիրաց հոգւոյ իմոյ։ եւ զբարեխաւսութիւն առ որդի նորին եւ աստուած մեր։ եւ անդադար խնդրուածք վասն խադաղութեան ամենայն աշխարհի։ հայցելով ի քրիստոսէ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ Տես այս թղթիս և Հոգեաց վանքի Տիրամօր պատկերի մասին մեր Ուսումնասիրութիւնը Բազմ. 1886, ԽԴ. 5։ 122. Թղ. 246ա։ "Դաւթի փիլիսոփայի ասացեալ ներբողեան. Յաղագս վարդավառի։ Այսաւր զուարճալի եւ գերափայլ ճառագայթ երեւի մեզ տպաւորումն տաւնիս, լուսաւոր փայղեալ ընդ տիեզերս„ ևն։ - Վերջ Թղ, 249ա։ "Յափշտակեսցուք ամպովք ընդ առաջ տեառն յաւդս, եւ ժառանգեսցուք զանդերանութիւնսն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք„։ (Հմմտ. Մ. Քերթ. տպ. Պատմութիւնն յէջ 326-338, ինչ ինչ տարբերութեամբ)։ 123. Թղ. 249ա-249բ։ "Երանելոյն Իրենիոսի հետեւողի առաքելոցն։ Աւրէնք եւ մարգարէք եւ աւետարանք քարոզեցին զքրիստոս ծնեալ ի կուսէ„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Աստուածոց աստուած եւ տէր, որդի ի հաւրէ, արքայ յաւիտեանս յիսուս քրիստոս„։ (Հմմտ. Թ. 202. §. 172. Թղ. 402։ Թ. 222. §. 55. Թղ. 124. Անդ։ "Բաբեղասայ եպիսկոպոսի ասացեալ (Ի գլխատումն Յովհ. Մկրտչի)։ Որպէս այր ոք անապատասէր յանտառախիտ տեզւոջ ուրեք, ընդ ծառով հովանացեալ, հաւուցն գեղեցկաձայնութեան հնչմամբ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 251բ։ "Բայց զնոցա չարեացն զսուգ թողցուք, եւ ի խորհրդածութեան լոյսն ընթասցուք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Տես Յանհարազատսն Ոսկեբերանի, Հտ. Ը. 39)։ 125. Անդ։ "Երանելւոյն Կիւրղի Երուսաղէմի հայրապետի ասացեալ՝ Յեկեղեցւոյ խորհուրդ։ Յաղագս սուրբ եւ կաթողիկէ եկեղեցւոյ մարթ եւ պատշաճ էր բազում ինչ ասել„ ևն։ - Վերջ Թղ. 252ա։ "Վասն որոյ զամենայն ջանս ջանամք, զի ի տեառնէ աստուծոյ մերոյ վայելեսցուք զկեանսն յաւիտենից ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Այս և յաջորդ երկու հատուածոց յուն. բնագիրք կը պակսին)։ 126. Անդ։ "Նորին՝ Ի սուրբ խաչն քրիստոսի։ Պարծանք սրբութեան կաթողիկէ եկեղեցւոյ են ամենայն գործք քրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 253բ։ "Իսկ մեք պարծեսցուք պերճացեալք՝ երկիր պագանելով խաչին եւ այնմ որ առաքեցաւ ի հաւրէ տէրն մեր եւ եկն ել ի խաչ„։ 127. Անդ։ "Նորին՝ Ի նոյն։ Զխաչն մեր կենարար ուղիղ երգով աւրհնեսցուք, եւ զխաչեալն քրիստոս ճշմարիտ բարեբանութեամբ բարեբանեսցուք որ կանգնեալ բարձրացաւ ի սուրբ Գողգոթայ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 256ա։ "Եւ զխաչիս յիշատակ կատարել աստուածային ընծայիւք, և սրբամատոյց աղաւթիւք, աւրհնութեամբ, գովութեամբ եւ անդադար փառաւորութետմբ՝ ի փառս սուրբ երրորդութեանն, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ (Ճառս յիշուած չէ առ Հ. Գար. Վ. Զարբհանալեան)։ 128. Անդ։ "Սահակայ (Պարթեւի) սրբոյն հայոց կաթողիկոսի՝ թէ որպէս հաստատեցան կարգք եկեղեցւոյ եւ որոշումն վանաց։ Հաւատք եկեղեցականք զաւրացուցանեն զմիտս երկիւզածաց քրիստոսի ի գիտութիւն ճշմարիտ պատուիրանաց աստուծոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ, 257ա։ "Եւ որք կամին հակառակել՝ անձանց դատաստան ընդունին„։ (Տպգ. տես ի Հայկ. Սոփ. Հտ. Բ.)։ 129. Թղ. 257ա։ "Վերալուծութիւն կաթուղիկէ եկեղեցւոյ, եւ որոց ի նմա յաւրինեալ կարգաց։ Երանելին Պաւղոս առաքեալն գրէ Հեբրայեցւոցն այսպէս. Ստուեր հանդերձելոցն բարեաց ունէին աւրէնք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 258բ։ "Զի ուր գանձք ձեր են, անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին...„։ (Թուղթ մը ինկած էր բնաՃԱՌԸՆՏՒՐ ԻԹ. գրէն։ Իսկ գրուածիս հետ հմմտ. Յոհ. Օձնեցւոյ և Գր. Արշարունւոյ Յաղագս կարփաց եկեղեցտոՄեկնութիւնքը)։ 130. Անդ։ "Ի մայր որդւոցն Զեբեթեա։ Վկայիցն տաւն մեծ ժամանեաց, եւ քրիստոսի սէրն եւ շնորհն ժողովեաց զմեզ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 262ա։ "Մինչեւ զգենուցուք զաւրութիւն ի բարձանց. քրիստոսի աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս„։ (Անյայտ է ինձ ճառիս հեղինակն)։ 131. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Մամասայ։ Ի ժամանակս Աւրեղիանոսի կայսեր՝ յորժամ կռոցն մոլորութիւնն յաւրանայր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 263բ։ "Մինչդեռ հայէր յերկինս՝ աւանդեաց զհոգին ի ձեռս աստուծոյ սուրբն Մամաս՝ բարի խոստովանութեամբ ի հայր եւ յորդի եւ ի սուրբ հոգին, որում փառք յաւիտեանս„։ 132. Թղ. 263բ։ "Ի յիշատակի սուրբ մանկանցն Բեդղեեմի որ կոտորեցան ի Հերովդեէ, յԵկեղեցական պատմութենէ, յառաջին դպրութենէ։ Այղ ի ժամանակին իբրեւ ծնաւ քրիստոս ի Բեդղեէմ յուդայեանց՝ ըստ վկայութեան մարգարէութեանց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 265ա։ "Որք առաջնորդէին եղբարք նորա շամշութեամբ, այսինքն մի ի չորից մասանց երկրին Իսրայելացւոց, Փիլիպպոս, եւ Հերովդէս մանուկ եւ Լիւսինայ„։ (Եւսեբեայ է, Հմմտ. տպ. Եկ. Պատմ. Ա. Դպ. 8. Գլուխ)։ 133. Անդ։ "Յաղագս պսակին զոր առ Կոստանդիանոս ի Շապհոյ թագաւորէ Պարսից։ Ի ժամանակին յորում հաւատաց Կոստանդիանոս յաստուած հայր ամենակալ եւ ի բան նորա միածին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 265բ։ "Եւ ժողովրդոցն ամենեցուն փառս աստուծոյ մատուցանեին, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ Շատ կէտերով ուշագրաւ է համառօտ գրուածս, բայց յատկապէս Հրէից Դաւիթ թագաւորի թագբ վերաբերեալ արարուածով, և վկայարանաց շինութեան և ընծայատրութեանց պատմութեամբք։ Կէտերէս առաջնոյն նկատմամբ կը գրէ հեղինակն թէ. "Արդ յետ այսորիկ լուաւ նա ի սուրբ Կտակարանացն եւ մանաւանդ ի նոյն իսկ ի տոհմէն Եբրայեցւոց վասն ի գերութեան խաղալոյ բնաւ ժողովրդեանն ի Քաղդեացւոցն։ Ուստի և զսպասս տաճարին զոր այրեցին վարեցին ի Բաբելովն։ Իսկ զկնի դարձին նոցա ի գերութենէ, եւ զսպասս տաճարին դարձուցին ընդ նոսա բովանդակ՝ թագաւորքն պարսից. բայց զայն՝ յաղագս որոյ արկեալ է էմ զպատմութիւնս՝ զորբոյ մարգարեին Դաւթջ զթագ արքայութեան նորաւ զոր ինքն իսկ կազմեալ պայծառութեամբ առաւել քան զամենայն թագաւս. րաց որ եին յազէս, ոչ դարծուցին։ յաղագս ոչ թաւորելոյ միւսանգամ հրէից ի վերայ հրեաստանի. մանաւանդ եւս եւ վասն չքնաղ եւ վայելուչ յաւրինուածոյն նորա„ Ահա այս եզական թագս է, զոր Կոստանդիանոս, յետ դարձին ի քրիստոնէութիւն և ջնջելոյն զամ պարիշա թագաւորսն, կը խնդրէ բազմիցս Շապուհ Պարսից թագաւորէն։ Բայց սա կը մերժէ տալ, առարկելով որ. "Ի նախնեացն զայս ստացեալ ունիմք, եւ թագաւորութեանս արևելից, եւ ազգիս յաղթող լինելոյ՝ աստի եղեւ. վասն զի յաղթող թագաւորի է պսակս„։ Բայց ետքէն զիջանելով Կոստանդիանոսի, որ կը խոստանայր Շապհոյ՝ թէ օրինակն առնելէն վերջը, իրեն պիտի դարձնէ բնականը, կը դրկէ իր դեսպանաց ձեռքով։ Այս թազով է որ կը պսակուի քրիստոսասէր արքայն Կոստանդիանոս, - հաւանօրէն Նիկիոյ սուրբ ժողովին ատեն, կամ իր 25 ամեակը կատարած ժամանակ, - տիեզերական մեծ հանդիսիւ և տօ նախմբութեամբ, և պարգևատրութեամբ եկեղեցեաց, զոր կենդանի գոյնով կը նկարագրէ անյայտհեղինակն, այսպէս. "Իսկ այս ամենայն իբրև եղեւ, առեալ որբոյ թագաւորին Կոստանդիւնոսի՝ ղերեքաւծեան թագաւորին Դաւթի՝ զարքայութեան թագն։ եւ իջեալ նովաւ ի մեծ եկեղեցին, եւ բազմութիւն քահանայից եւ եպիսկապոսաց եւ որբոց միայնաւորաց ի տարաբնակ գաւառացն զուրջանակջ անդր հասեալք ի տեսիլ աքնաղ զուարճութեանն, եւ այսպէս ի միասին գումարեալ կատարեցին (տաւն ցնծութեան՝ պստկելով զթագաւորն, անթիւ բաղմութեան որբոց արանց քողովելոց։ Վասն որոյ առաւելաւ ցնծութեանն պար քան ի Քեբրոն՝ յաւծանել որդւոյն Յեսսեայ, եւ կամ յԵրուսաղէմ ի վերայ ամենայն Իսրայեղի։ Եւ ի նմին աւուր բաշխեաց թագաւորն մթերս ընչից ամենայն բազմութեանն որ անդ էին, եւ զամենայն կալանաւորսն արձակեաց, եւ ժողովրդոցն ամենեցուն փառս աս տուծոյ մատուցանէին„ ևն։ Վարդան պատմիչ (Պատմ. տպ. ի Վենետիկ եր. 42) հաւանօրէն ճանչցած է այս գրուածքս. բայց տարբեր պարագայից բերմամբ ձեռք բերուած կ'աւանդէ զայն, այսինքն Շապուհ նեղուելով Հայոց արքայէն Տրդատայ, զԿոստանդիանոս մեծը կը բռնէ միջնորդ խաղաղութեան. և թէ "Նորա հաւանեալ՝ խնդրեաց ի նմանէ զթագն Դաւթի մարգարեին„ ևն, Ոչ միայն գրուածիս սկզբնադբիւրն, այլ և ներկայ հայկական թարգմանութիւնը կարծուածէն աւելի հին ըլլալ կ'րևի. վասն զի Ագաթանգեղոս (տպ. Վենետկոյ 1862, եր. 656) իսկ հաւանօրէն այգ գրութեան համաձայն կը գրէ, -Նիկիոյ ժողովի մասին խօսած պահուն, - ըսելով. "Ուր և մեծն Կոստանդիանոս մտեալ խոստովան լինէր զհաւատսն, և օրհնութեամբ պսակեալ ի քողովոյն„։ Լեզուի և ոճի դասական մաքուր և վսեմ նկարագիրն ևս նոյնը կը հաստատէ։ Կարող է արդեօք կամ Կոստանդիանոսի Վարքէն - որ Եւսեբիոսի վերագրուած է. - և կամ Սոկրատի ընդարձակագոյն Պատմութենէն թարգմանուած ըլլայ, որ անյայտացած է՝ կ'ըսուի. որոշ բան մը չեմ կրնար ըսել։ Յամենայն դէպս՝ ամենակարևոր մեացորդ մ'է, Տես նաև Ագագրան (Ագաղոն), Վասն բարի քա մանակին, և վասն սուրբ թագաւորացն որ յայտնելոց են„ են։ Ասողկայ վկայութեան համաձայն Շապուհ Բագրատունի ևս ընդարձակաբար գրած էր Դաւթի թագին և Կոստանդիանոսի զանի ձեռք բերելուն վրայ. հետևաբար նաև ճանչցած սոյն գրութիւնը։ 134. Թղ. 265բ-266ա։ "Յաղագս մահուանն Կոստանդիանոսի։ Իսկ թագաւորն առաւել եւս յաւելեալ ի հաւատսն. եւ ճշմարտապէս աստուծոյ վկայեալ, ի Նիկիայ ժողովն եգիտ„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "վախճանեցաւ ի հիպատւոջն Փիղիկանոսի եւ Մա(ր)տիանոսի. ԻԲ. մայիս ամսոյ ի փառս աստուծոյ„։ (Հմմտ. Սոկր. Պատմ. ընդարձ. Ա. Գիրք, Գլ. Լ։ Հատուածս դժուար է որ առաջնոյն մասն ըլլայ. որովհետև լեզուն առաջնոյն պէս մաքուր չէ, այլ յունաբանութիւններով խրթնացած)։ 135. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Թովմայի առաքելոյ որ կատարեցաւն յարքայէն Հնդկաց։ Մտեալ այնուհետեւ երանելւոյն Թովմայի առաքելոյ ի տուն Վիծանայ որդւոյ թագաւորին հնդկաց ի գիշերի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 269ա։ "Եւ ժողովէր անդ բազմութիւն հաւատացելոցն՝ փառաւորելով զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ զհոգին այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 136. Անդ։ "Յեկեղեցական պատմութենէն (Եւսեբեայ), յառաջին դպրութենէ։ Յետ այսորիկ եհատ զգլուխն Յովհաննու Մկրտչի Հերովդէս չորրորդապետ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 269բ։ "Կապեալ առաքեցաւ նա ի տուն բանդին որ անուանեալ կոչէր Մաքերովտայ, եւ անդ սպանաւ։ զայս ասաց վասն նորուն Յովհան137. Անդ։ "Պատմութիւն Յովհաննու Մկրտչի եւ Կարապետի քրիստոսի, եւ գիւտ գլխոյն՝ ի Հերովդիայ քաղաքի՝ ի ձեռն միայնակեցւոյ, եւ որպէս բերին յԱմասիայ քաղաք ըստ տեսչութեանն աստուծոյ։ Երկու ոմանք միայնակեացք յարեւելից կողմանէ ցանկացան երթալ յԵրուսաղէմ եւ տեսանել ըզսուրբ տեղիսն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 271բ։ "Ուր եւ բժշկութիւն բազում լինէին ի փառս եւ ի գովութիւն հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս ամէն„։ 138. Թղ. 272ա։ "Սուրբ առաքելոյն Թադէոսի՝ Յաղագս առաջին գիւտի սուրբ խաչին որ յաւուրս Յակոբու առաքելոյ ի ձեռն թագուհւոյն Պատրոնիկէ որ էր կին Կղաւդեայ կայսեր Հռովմայեցւոց։ Եւ արդ պատմեցից ձեզ վասն սուրբ խաչին որ ի ձեռն հաւատացելոց որ իբրև զձեզդ էին երեւեցաւ սքանչելի զաւրութիւն խաչին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 273բ։ "Եւ ի նմին ժամու՝ որպէս ունիմք յաղագս նորա պատմել, առեալ թաղեցին զնա՝ զամենասուրբ խաչն քրիստոսի„։ (Ճառիս "եւ ի հոգին նորա սուրբ... յորս շրջեցաւ քրիստոս եւ արար զաւրութիւնս„ բառերուն ընդ մէջ կը պակսին 8 թուղթք, ըստ որում կը ծանօթագրէ Հ. Ներս. Վ. Սարգսեան։ Իսկ ի վերջ գրութեան կ'ըսուի այսպէս. "Եւ Յակովբոս էր առաջնորդ եկեղեցւոյ Երուսաղէմի, որ էր հաւատարիմ այր ի քրիստոս, որ եւ գրեաց զայս զոր ետես եւ ծանոյց առաքելոց որք էին քարողք քրիստոսի„։ (Ասորերէնէ յեղեալ է)։ 139. Թղ. 274ա։ "Գիւտ սուրբ խաչին որ յԵրուսաղէմ ի ձեռն Հեղինեա տիկնւոջ։ Յայնժամ թագաւորն Կոստանդիանոս յաղթեալ մեծի պատերազմին ի ձեռն երեւման աստեղեա սուրբ նշանին որ երեւեցաւ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 275բ։ "Կատարել զյիշատակ սուրբ խաչին ի։ Ժ։ մարերի ամսոյ, ի փառս եւ ի պատիւ հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ այժմ եւ յաւիտեանս ամէն„։ (Թէ այս և թէ յաջորդ Խաչ գիւտի լեզուն և ոճը Մ. Խորենացւոյ յատուկ է. հաւանօրէն նա գրած կամ լաւ ևս թարգմանած է յունարէնէ)։ 140. Անդ։ "Գիւտ բեւեռաց խաչին քրիստոսի։ Երանելին Հեղինէ լցեալ հաւատովք որ առ աստուած„ ևն։ - Վերջ Թղ. 276ա։ "Եւ աստուածասէրն Հեղինէ զառ ի տէր մեր յիսուս քրիստոս հաւատսն հաստատեաց յԵրուսաղէմ ի փառս սուրբ երրորդութեանն հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ„։ 141. Անդ։ "Ի պատմութենէ Հերակղի (Ի Սեբիոսէ). Վասն աւերածոյն Երուսաղէմի, ես տանելոյն ի գերութիւն զսուրբ խաչն քրիստոսի ի Պարսիկս։ Յայնժամ զաւրավարն պաբսից Խոռիան կալեալ զամենայն երկիրն ասորւոց ևն։ - Վերջ Թղ. 277ա։ "Եւ միաբանեալ երկոցունց թագաւորացն՝ Խոսրով եւ Խաքան՝ խաբէութեամբ...„ (Թուղթ մը կը պակսի)։ 142. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սուրբ առաքելոյն Փիլիպպոսի որ վկայեաց յԵպիփիմէս քաղաքի։ Մինչդեռ էին սուրբ առաքեալքն Փիլիպպոս եւ Բարթողոմէոս յԵպիփէմէս քաղաքի) հանդերձ Մարեմաւ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 280բ։ "Աճէր եւ զաւրանայր ըստ քարոզութեան առաքելոյն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր. որում փառք„։ ("Աճէր„ բառէն յառաջ 12 տողք կը պակսին)։ 143. Անդ։ "Այղուստ։ Փիլիպպոս առաքեալ էր յերկոտասանից առաքելոցն, եւ հանգեաւ յԱրապաւղիս ինքն եւ երկու դստերք իւր կոյսք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 281ա։ "Եւ ագաք ի տան Փիլիպպոսի աւետարանչի. նորա էին դստերք չորք կոյսք մարգարէա...„։ (Կը պակսին 5-6 տողք)։ 144. Անդ։ Վկայտբանութիւն սրբոյն Բարթուղիմէոսի առաքելոյն։ "Գլխաւորք սրբոց առաքելոցն, ընտրեալ երկոտասան աշակերտք որք վիճակեցան յազգս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 285ա։ "Ի մի բերան փառաւոր առնէին զաստուած զտէր մեր յիսուս քրիստոս. ընդ որում հաւր եւ սուրբ հոգւոյն փառք եւ պատիւ յաւիտեանս ամէն„։ 145. Անդ։ "Գիւտ նշխարաց սրբոյ առաքելոյն Բարթողովմեոսի։ Յամս Յազկերտի փոքու Պարսից արքայի՝ այր ոմն Մարութայ, ազգաւ ասորի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 285բ։ "Եւ զաւրն զայն տաւնախմբեցին մեծաւցնծութեամբ ի դեկտեմբերի որ աւր. ԺԲ. էր ամսոյն, փառաւորապէս՝ ի հայր եւ յորդի եւ ի սուրբ հոգին այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 146. Անդ։ "[Յաղագս քարոզութեան ի մար] դակերաց աշխարհին ի ձեռն Նորին եւ Մատթէի։ Յետ համբառնալոյ տեառն յերկինս, եւ զսուրբ զհոգին առաքեալ որպէս եւ ասաց տէր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 290ա։ "Եւ յաւժարութեամբ կատարէին զպատուիրեալսն ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն զաւրհանապազ, զի նմա վայելեն փառք այժմ եւ յաւիտեանս ամէն„։ 147. Անդ։ "Վկայութիւն Անդրէի առաքելոյ որ չարչարեցաւ ի պարտէզս յառաջ քան զկաղանդաց դեկտեմբերի։ Ես եղբարք առաքեցայ ի տեառնէ ի կողմանս յայսոսիկ, որում արժանի արար զիս տէրն իմ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 295ա։ "Զի բացցէ յիսուս զամենեցուն ականջս առ ի լսել եւ ընդունել զշնորհս պարգեւաց նորա յաւիտենից յաւիտեանս։ ամէն„։ 148. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Յակովբայ առաքելոյն եղբաւր տեառն, յԵկեղեցական պատմութենէ։ Իսկ աթոռն Յակոբայ, այն որ ընկալու զեպիսկոպոսութիւն ի փրկչէն մերմէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 296բ։ "Եւ այսպէս վկայեաց յԵրուսաղէմ առաջի հրէից եւ հեթանոսաց եւ եկեղեցւոյն աստուծոյ՝ ի փառս տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. ընդ որում հաւր եւ հոգւոյն սրբոյ փառք պատիւ եւ զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Եւս։ Եկ. պատմ. Բ. ԻԳ.)։ 149. Անդ։ "Գիւտ նշխարաց սրբոյն Ստեփաննոսի եւ որոց ընդ նմին։ Որոց ըստ քաղաքաց եւ գաւառաց եւ աստուածապաշտաց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 299ա։ "Միանգամայն եւ հաղորդութիւն ընդունել ի նորին շինուածի իւրաքանչիւր ըստ կարի. վասն զի քրիստոսի աստուծոյ մերոյ վայելէ փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 150. Անդ։ "Եւսեբի եպիսկոպոսի՝ յԵկեղեցական պատմութենէ։ Բայց սակայն երկնաւոր շնորհացն աստուծոյ որ զաւրանայ ի պաշտաւնեայս իւր ամենայն ուստեք ամենայն ուրեք ուր եւ հասանէին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 299բ։ "Եւ գլխատեցաւ ի Ներովնէ կայսերէ սուսերաւ։ Նա եւ Սիմովն Պետրոս կատարեցաւ ի Հռովմ քաղաքի, եւ եդան պատուով ի հանգիստ„։ (Հմմտ. Եւս. Պատմ. Եկ. Դպ. Բ. Գլ. ԺԴ. եր. 103)։ 151. Անդ։ "Գործք Պետրոսի եւ Պաւղոսի առաքելոց։ Եւ եղեւ յետ ելանելոյն Պաւղոսի ի Կոդո Մեղեդացւոց կղզոյն գալ նմա ի կողմանս Իտաղիացւոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 305բ։ "Եւ սրբոյն ապա մարմինն ի Բամիկ անուն տեղւոջն՝ մերձ ի Մահմաքմիու հանգեաւ։ Իսկ սրբոյն Պաւղոսի յՈւստիսիանեա ճանապարհին հեռի երկու մղոնաւք ի քաղաքէն։ Բարեգործութիւնս բազումս շնորհելով հաւատացելոցն տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի„։ Գործքէն ետքը, Թղ. 306ա, կը դրուի առանձինն առաքելոց վկայութեան յիշատակարանն, այսպէս. "Կատարեցան ընթացք սրբոց առաքելոցն Պետրոսի եւ Պաւղոսի յամսեանն յունիս ի քունեւինն. իսկ զաւրականացն յամսեանն յուլիս յերկուսն. եւ Պռեպատուեա եւ Պոնտոնտինեա ի նորին ամսոյ յութին, շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի որում փաոք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ 152. Թղ. 306ա։ "Վկայաբանութիւն Պետրոսի առաքելոյ։ Երանելի առաքեալն Պետրոս հանդերձ եղբարբքն էր ի Հռովմ քաղաքին մեծաւ ուրախութեամբ ի տէր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 307բ։ "Եւ այնպէս Ներովնի յերկիւղի եղեալ՝ ի բաց եկաց յաշակերտացն ի ժամանակին յայնմիկ յորում երանելին Պետրոս ի կենացս վճարեցաւ։ քրիստոսի աստուծոյ փառք այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս ամէն„։ 153. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Պաւղոսի սրբոյ առաքելոյն։ Եկին հասին ի Հռովմ Ղուկաս ի Գաղիղեէ, Տիտոս ի Դաղմատիսա, եւ մնային Պաւղոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 309ա։ "Որ աւր եօթն էր Պանեմոն ամսոյ, որ կոչի հռովմայեցւոյ։ յառաջ քան զերիս կաղանդացն յուլեա, որ է մարգաց ամիս, յորում կատարեցաւ սուրբ առաքեալն իւրով վկայութեամբ ի վաթսներորդի վեցերորդի ամի փրկչին մերոյ տեառն գալստեան, եւ ես ստոյգ նշանակեցի զժամանակ վկայութեան Պաւղոսի առաքելոյ„։ (Տես. Թանգ. Հին և Նոր Նախն. Հտ. Գ. եր. 57-61)։ 154. Անդ։ "Յեկեղեցական պատմութենէն՝ Վասն Յովհաննու աւետարանչի։ Ասի բան եթէ Յովհաննէս առաքեալ եւ աւետարանիչ յայնմ ժամանակի ցայն վայր կայր եւս յաշխարհի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 310բ։ "Զի ի նմա գայ նա փառաւք հաւր յերկնից, եւ խնդիր առնէ ամենայն սրբոց իւրոց„։ (Հմմտ. Եւս. Եկ. Պտմ. Գ. 23)։ 155. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Յակովբու առաքելոյ՝ Յեկեղեցական պատմութենէ (Եւսեբեայ)։ Ընդ այն ժամանակս յայտնի իսկ է, թե յամս Կղաւդեայ կայսեր ձեռնամուխ եղեւ Հերովդէս չարչարել զոմանս յեկեղեցւոյն. եւ սպան զՅակովբոս զեղբայրն Յովհաննու սրով„ ևն։ - Վերջ Թղ. 311։ "Եւ եղեալ որդնալից սատակեցաւ, եւ բանն աստուծոյ աճէր եւ բազմանայր ի քրիստոս յիսուս ի տէր 156. Անդ։ "Պատմութիւն վարուց սրբոյն Թեկղեա աղախնոյ քրիստոսի։ Իբրեւ ելեալ երթայր Պաւղոս յԻկոնիոն քաղաք յետ հալածանաց իւրոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 316ա։ "Կատարեցան Գիրք Թեկղի երանեյւոյ, փառք աստուծոյ ամենակալի եւ աւծելոյ իւրում եւ հոգւոյն սրբոյ որ ետ զաւրութիւն թարգմանի եւ գրչի. զի նոյն աստուած կատարեսցէ զողորմութիւն յերկոսին աշխարհս՝ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Թ. 202. §. 237, Թղ. 583)։ 157. Անդ։ Հատուած ծաղկազարդի ճառին (սկիզբէն թերի)։... "Մեկնել ի ծոցոյ հաւր հրամայէ ծաղկազարդ երկրի գոլ փշաւէտ. զոր ղղջացեալ հաւր՝ զբանն յիւրային ծոցոյ անանջատելի յինքենէ առաքէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 318բ։ "Որում սարսափելի պատիւ եւ գովութիւն հաւր եւ որդւոյ եւ ամենասուրբ հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Մամբրէի վերծանողի ճառը, տպ. ի Վենետիկ)։ 158. Անդ։ "Երանելոյն Եպիփանու Կիպրացւոյ՝ Ի սաղմոսաց մեկնութենէ։ Երկինք պատմեն զփառս աստուծոյ, զարարածս ձեռաց նորա պատմէ հաստատութիւնն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 319ա։ "Եւ երեւելի արարածովքս յաներեւոյթ արարիչ նոցա առաջնորդէ. եւ գեղեցկութեամբ կարգաւք արարածոցս հանէ զաւրհնութիւն եւ զփառս արարչին յաւիտենից յաւ„։ 159. Անդ։ "Նորին՝ ի նոյն գրոց։ Տէր մեր յիսուս քրիստոս եդեալ ի գերեզմանի, խորտակեաց զդրունս դժոխոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 320ա։ "Զայս ամենայն երախտիս եւ զխնամակալութիւնս զոր արար մարդկան աստուած գալստեամբն իւրով. նմա փառք յաւիտեանս ամէն„։ 160. Անդ։ "Նորին ի նոյն գրոց։ Այս ազգ է որ խնդրէ տեսանել զերեսս աստուծոյ Յակովբայ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 320բ։ "Սա է հրեշտակաց եւ հրեշտակապետաց եւ ամենայն աներեւոյթ զաւրութեանց եւ ամենայն երեւելեացս եւ աներեւելեաց բնութեանց արարիչ եւ փրկիչ՝ տէր մեր յիսուս քրիստոս. որում փառք յաւիտեանս„։ 161. Անդ։ "Նորին՝ Ի նոյն գրոց։ Աստուած ընդ ելանել քեզ առաջի ժողովրդեան քո„ ևն։ - Վերջ Թղ. 322ա։ "Զի ճշմարտապէս խոստովանութեամբ կատարեսցին յանուն յիսուսի քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 162. Անդ։ "Նորին ի նոյն գրոց։ Աստուած ի տաճարի իւրում ի ժամանակի որպէս աւգնական լինէր նմա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 322բ։ "Վասն այսր ամենայնի աւրհնեսցեն զքեզ եւ փառաւորեսցեն զքո տէրութիւնդ, ոչ մի ժամանակ, այղ այժմ եւ յաւիտեանս ա163. Անդ (Նորին)։ "Արդ երանելիս Դաւիթ թեպետեւ առ վրէժ ի թշնամւոյն ըստ հրամանի աւրինացն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 323բ։ "Զի ուղղութիւն եւ ճշմարտութիւն եւ արդարութիւն գոյ ի նմա, եւ փառաւորեալ պսակէ զսուրբս իւր„։ 164. Թղ. 324ա։ "Նորին ի նոյն գրոց։ Երանի զոր ընտրեցեր եւ ընկալար եւ բնակեսցեն ի գաւիթս քո„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Արդարեւ գեղեցիկ է սեղան տեառն զաւրութեանց որ արբուցանէ յամենայն ժամ զհոգեւոր ըմպելին եւ թագաւորեալ հովուէ զմեզ թագաւորն որ նստի ի բարձունս„։ 165. Անդ։ "Նորին ի նոյն գրոց։ Հիմունք նորա ի լեառն սուրբ նորա։ Հիմունք բարեպաշտութեան՝ աստուածպաշտութիւնն է„ ևն։ - Վերջ Թղ. 324բ։ "Փրկեաց զսուրբ եկեղեցի իւր եւ արար դշխոյ եւ հարսն իւր միածին որդին աստուծոյ, եւ եղեալ փեսայ՝ տարաւ նստոյց ընդ աջմէ հաւր իւրոյ„։ 166. Թղ. 325ա։ "Նորին ի նոյն գրոց։ Ով երգք հոգեխառնք եւ երանութիւնք զարմանազանք, զոր մարգարէս Դաւիթ նուագէր, ևն։ - Վերջ Անդ։ "Եւ նմա միայն արժան է յամենայն արարածոց փառաբանութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 167. Անդ։ Վասն Դաւթի եւ Գողիաթու՝ յԲ. Թագաւորութեան մեկնութենէ (անվերնագիր)։ "Ես զղջացաւ տէր զի թագաւորեցոյց զՍաւուղ, ոչ իբրեւ զմարդ որ յիսկզբանն ոչ գիտէ զկատարածն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 325բ։ "Եւ զի հարաւ Դաւիթ ի վերայ այլազգւոյն եւ եհատ զգլուխ նորա, որպէս եւ տէր մեր եհատ զգլուխն սատանայի, այսինքն՝ զկռապաշտութիւնն. զի այն էր գլուխ սատանայի„։ (Այս հատուածս նախընթացին միայար գրուած էր առանց անուան և խորագրի)։ 168. Անդ։ "Սրբոյն Եղիսեի հայոց վարդապետի՝ Ի խաչելութիւնն տեառն։ Արդ իբրեւ ետես դատաւորն՝ եթէ ամենայն բազմութիւնն միաբան աղաղակեն ասելով ի խաչ հան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 328բ։ "Յայնժամ ի տեղւոջն ստուգաբանի կանխասացութիւն մարգարէին Զաքարիա՝ որդւոյ Բարեքեա. եւ նմանի մահ որդւոյն Ամովնայ՝ մահու որդւոյն աստուծոյ„։ (Մասն է Եղիշէի Ի չարչարանս քրիստոսի ճառին. Հմմտ. տպգ. եր. 246)։ 169. Անդ։ "Նորին Եղիշէի՝ Ի թաղումն տեառն մերոյ (սկիզբը թերի)։ Եկն ասէ Յովսէփ Արիմաթացին համարձակեցաւ եմուտ առ դատաւորն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 331ա։ "Եւ ժամադրեաց ամենեցուն ժողով լինել առ դուլ նորուն գերեզմանի որ առնուցուն զհատուցումն իւրաքանչիւր ոք„։ 170. Թղ. 331բ։ "Նորին Եղիշեի՝ Ի յարութիւն տեառն մերոյ։ Արդ յոյժ սիրեմ զտեղին, եւ ոչ կամիմ հեռանալ ի դրաց գերեզմանին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 333բ։ "Եւ ընդ նմին ժառանգել զանսպառ ուրախութիւնսն, եւ նմա փառք յաւիտեանս„։ (Հմմտ. տպգ. եր. 171. Անդ։ "Եփրեմի Խորին ասորւոյ ասացեալ՝ Ի Վկայսն արեւելից։ Սկսայց այսուհետեւ պատմել դողալով զչարչարանս որ եկն ի վերայ ազգիս մերոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 334ա։ "Զի ժամանակեա նեղութեամբս՝ զյաւիտենական բարիսն ընկալցին ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս աԱսոր կը յաջորդեն, Թղ. 334բ, "Նորին Եփրեմի„ չորս ուրիշ հատուածներ, որոնք կը սկսին. "Ոսկերք մեռելոց որք ի գերեզմանս„ ևն։ - "Ժողովեցէք եւ ամբարեցէք յիմաստուն միտս ձեր„ ևն։ - "Մի՛ առաքէք զյուսահատութիւն ձեր առ դատաւորն„ են։ - Թղ. 335ա։ "Նորին։ Արդ մերձեցարուք առ իս եղբարք եւ պարզեցէք զոտս իմ„ ևն։ - Վերջ Անդ։ "Ո՞րչափ եւս առաւել քահանայք նորոյ ուխտիս քրիստոսի ի բաց կարեն բառնալ յիրաւի զպարտս յանցուցելոցն՝ սուրբ պատարագաւք եւ աղաւթիւք„։ Հատուածներէս վերջինն անտարակոյս Եփրեմի Կտակին մասն է։ 172. Թղ. 335ա։ "Երանելոյն Եպիփանու Կիպրացւոյ՝ Ի հաւատոց գրոց։ Եւ արդ զանշարժ խոստովանութիւնն որ յաւրինացն եւ ի մարգարէից եւ յառաքելոցն եւ յաւետարանչացն մինչեւ ի ժամանակս ի տիեզերական եկեղեցւոջն անապականութեամբ պահեալ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 336բ։ "Իսկ զայսոսիկ առ ի յանդիմանութիւն ճշմարտութեան յուսոյն կարծեցեալ բաւական՝ սակաւ ի բազմաց առաջի եդաք„։ 173. Անդ։ "Աբրահամու Մամիկոնէից եպիսկոպոսի՝ Առ Վաչական Աղուանից իշխան։ Միտ դիր, ով սիրելի, զի եթէ գիտութիւն անգիտութեան յաղագս հանգուցելոցն ասիցէ ոք ինչ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 337ա։ "Եւ վասն այսորիկ մեղաց թողութիւն առնուլ հաւատասցուք յուսով ննջեցելոցն, որք ի կենդանեացն յաղագս նոցա խնդրին յաստուծոյ„։ 174. Անդ։ "Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ի մեկնութենէ մարգարէին Եսայեա։ Գոչեա զաւրութեամբ եւ մի խնայեր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 339ա։ "Զի այսպէս մեծացեալք յաստի կեանս, եւ հանդերձելոց բարութեանցն հասցուք եւ փառացն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 175. Անդ։ "Նորին Յոհաննու Ոսկեբերանի՝ Յաղագս ապաշխարութեան։ Տեսէք յառաջնումն կիւրակէին զպատերազմնն եւ զյաղթութիւնն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 341բ։ "Տես զիարդ ի տրտմութենէ քաւին մեղք„։ 176. Անդ։ "Նորին Յովհաննու Ոսկեբերանի Յեսայեա մեկնութենէ։ Տէր ողորմեաց մեզ, զի ի քեզ յուսացաք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 343բ։ "Զի մեծամեծ իմն համարեաք զկարեաց ճգնութիւնս, զոր կատարեսցուք անուամբ քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 177. Թղ. 344ա։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Թեոդորոսի զինուորի քրիստոսի։ Ընդ ժամանակս թագաւորութեան Մաքսիմիանոսի եւ Մաքսէնտոսի էր հալածումն մեծ քրիստովնէից„։ ևն։ - Վերջ Թղ. 345ա։ "Եւ կատարեն զյիշատակ սրբոյն Թեոդորոսի ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն հաւր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 178. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Աթանագինի եպիսկոպոսի եւ վկայի քրիստոսի։ Սուրբս այս Աթանագենէս եղեւ քրիստովնեայ ի քրիստովնէից ծնաւղաց յԵպիկացւոց քաղաքէն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 352ա։ "Կատարեցաւ սուրբն Աթանագենէս ի հուր՝ մարտիրոսական վկայութեամբ ի հոտ անոյշից ի տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. Վարք. և Վկայբ. Սրբոց. տպ. Վենետիկ Հտ. Ա. եր. 46-67)։ 179. Անդ։ "Սրբոյն Եղիշայի հայոց վարդապետի ի յարութիւնն Ղազարու։ Ամենայն նշանք աստուածայինք տեառն մերոյ կարեւորք են„ ևն։ - Վերջ Թղ. 358ա։ "Որոց լիցի մեզ ամենեցուն հասանել շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ եւ փրկչին յիսուսի քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 180. Թղ. 359ա-362ա։ Հաւաքումն յիշատակարանաց երկհատոր հին Ճառընտրին, ուսկից մերն օրինակուած է։ 181. Թղ. 364ա-367ա։ "Յանկ ճառից (իբրև 340) երկաթագրին, յորոց աստեղանիշքն օրինակեցան„ կ'ըսուի։