3541157բոլորգիր կրկին գրչութեամբ, հինը միջակ եւ ընտիր, իսկ նորոգուածը՝ մանբ եւ անկիւնաւոր բոլորգրով։
28, իւրաքանչիւրն 12 թուղբք, ի բաց առեալ առաջին երկու եւ վերջի երկու թերթերը։
թուղթ կարագի գոյն եւ ողորկ։
փայտեայ շագանակագոյն կաշիով պատեալ, գոցելու մասով. իսկ ներսէն կապոյտ հասարակ լաթով։
ընդհանրապէս լաւ պահուած, միայն թէ քանի մը րդրի 1-27, 324-327 արտաքին կամ ներքին լուսանցքը մաշած եւ սպիտակ թուղթով նորոգուած են, եւ Թղ. 50-102 ալ հին բնագրի նմանագոյն թուղթով եւ շատ նարտարութեամբ, որոնց նորոգուած ըլլալն հազիւ կ'անդրադարձուի։ Կը պակսի 1 թուղթ ընդ մէջ Թղ. 121բ2-122ա1։
նախ Ուստա Ուսուփ (ոսկերիչ), ապա Ապտշահատին, ապա տէր Մելքիսեթ, ապա Մարգար եպիսկոպոս։
չունի։
չկան։
մէկ հատ միայն, (Թղ. 5ա) երկագոյն եւ փոնր։
չունի։
կարմիր։
Թղ. 1ա, 325բ։ - ծԱՄԱՆԱԿ ՁեԸ ( = 1199) հին մասին, իսկ Յորոգուածին ՌեԹ (1620։
1. Թղ. 324ա1։ Կայ հին գրչութեան յիշատակարանն այսպէս. «Փառք ամենասուրբ Երրորդութեան Հաւր եւ Որդ(ւ)ոյ եւ Հոգոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ։ «Արդ գրեցաւ սուրբ տառս աստուածային որ կոչի հայր Մաշտոց ի յերկիրս Բուշերիկոյ, ի վանքս Հասրախու, ընդ հովանեաւ Տիրամաւր սուրբ Աստուածածնին, ի թվականիս Հայոց. ՋԵԸ ( = 1499)։ Զոր ցանկացող եղեալ այսմ աստուածեղէն գանձիս եւ պատուական մարգարտիս աստուածասէր եւ բարեպաշտ եւ հաւատարիմ տանուտէրն Ուոթայ Ուսուփ ոսկերիչն. եւ ետ փափաքմամբ եւ մեծաւ յուսով գծագրել զսայ ի հալալ եւ ի յարդար վաստակոց իւրոց ի յիշատակ հուոյ իւրոյ եւ ծնաւղացն իւրոյ եւ եղբարցն եւ ամենայն արեան մերձաւորաց իւրոյ։ Ե. դուք ընթերցողք եւ լսողք Աստուած ողորմի ասացէք, ոսկերիչ Ուսուֆին եւ իւր ծնաւղացն եւ եղբարցն, եւ զաւակացն. Ամէն. «Արդ ես անարժանս եւ անկարգս ի կարգաւորաց Թումայ սուտանուն արեղայ Աղթամարցի տեսի զսէր եւ զփափաք ուսթայ Ուսուֆին զոր ունէր առ հոդեւորսն։ Եւ իմում տկարութեամբս ի յանձն առի եւ կարողութեամբ հոդոյն աւարտեցի զսայ։ Եւ դուք հանդիպողք սորա լի բերանով եւ ուղիղ սրտիւք Աստուած ողորմի ասացէք Ռումայ գծողիս սորայ եւ իմ ծնաւղացն Աւետիսին եւ Մարի մէլիքին, եւ հոգեւոր ծնաւղացն իմոց եւ արեան մերձաւորացն. Տէր Ստեփաննոս կաթողիկոսին. եւ եղբաւր նորին տէր Ներսէս եպիսկոպոսին, որ ուսուցին ինձ զարուեստ գրչութեան, զոր տէր Աստուած միոյն հարիւրապատիկ պարգեւեսցէ նոցայ զերկնից արքայութիւն եւ զանվախճան թագաւորութիւն, ամէն եղիցի եղիցի»։ 2. Ի վերջ մատենիս (Թղ. 325ա1) կայ երկրորդ գրչին եւ նորոգողին յիշատակարանն այսպէս. «Արդ՝ կրկին նորոգումն եղեւ այս սուրբ տառիս որ կոչի հայր Մաշտոց. ձեռամբ ամենամեղ գրչի Յովանիսիս, ի թվականութեանս Հայոց ՌԿԹ ( = 1620)։ Ի խնդրոյ բարեմիտ քրիստոնէի մէրտինցի Ապտլահատին, միջնորդութեամբ բարեմիտ քահանային տէր Մելքիսեդի, որ նոյն այս տէր Մելքիսեդ ետ զսա օժիտք լինելի դուռն սուրբ Գէսրգայ զօրավարին. ոչինչ գնով ետ զի յորժամ ընթեռնուք զյիշատակարանս, լի եւ առատ սրտիւ յիշեցէք միով տէր ողորմիւ։ Ընդ նմին եւ զԱպտլահատն, որ ետ զսա նորոգել ի հալալ ընչից իւրոց. խնդրել ի ընթերցողացդ յիշել ի Քրիստոս. զինքն եւ զիւր ծնօղքն, հանդերձ գծողիս ի մեղաց թողութիւն. եւ ձեր յիշողացդ յիշեալ լինիջիք ի միւսանդամ գալուստն Քրիստոսի, եւ մեղ եւ ձեզ լսել տացէ զերանական ձայնն որ ասէ արդարոցն թէ եկայք աւրհնեալք հօր իմոյ ժառանդեցէք զանպատում ուրախութիւնն. «Եւ ի սոյն ամի ես Յովանէսս զառածեալս մեղօք ծնաւ փոքրիկ որդին իմ Կարապետն ի ապրիէլի ԻԲ, եւ ի սոյն ամի ի Մայիսի ԺԵ վախճանեցաւ էրէցկինս, որ եւ Քրիստոս Աստուածն մեր զձեր յիշողացդ եւ նորայն հոգին լուսաւորէ ի յիւր արքայութիւնն. Ամէն»
Ձեռագիրս 1757ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. նուէր է Մարգար եպիսկոպոսին Մերտնոյ՝ վանաց Ս. Ղազարու ի Վենետիկ։ Հ.Գէորգ մեր Անթեպցի յղած է ի Մատեանս է Մաշտոց մեծադիր եւ ըստուար. կը պարունակէ 34 կանոն, բազմաթիւ Գանձեր եւ Ողբեր՝ հետեւեալ կարգաւ. 1. Թղ. 2ա1։ «Երիցս երանեալ երջանիկ րարունապետի Մեծին Գրիգորի, վարժապետի Եղնկացւոյ ի մի վայր հաւաքեալ զխրատ սուրբ Մկրտութեանն»։ Գրիւը վտիպակաւ Գրիգոր Երգնկացւոյ վերագրած է մկրտութեան խրատը, որը սակայն տիրապէս Գէորգ Երզնկացւոյն է՝ համաձայն ուրիշ Մաշտոցներու, Ճաշոցներու եւ մեր Մատենադարանի թիւ 1372 հին րոլորգիր Տօնացոյցին։ Դիտելի է որ սոյն Մաշտոցիս մեզի ներկայացուցած երատադիրը՝ Ճաշոցի եւ Տոնացոյցի մէջ եղածէն շատ աւելի ընդարձակ է եւ ճոխացած մեկնութիւններով։ երատադրիս վերջը (Թղ. 5ա) դրուած դրչին (Յովանէս երիցու) յիշատակարանէն այնպէս կը տեսնուի, թէ սա՛ եւս դեր խաղացեր է հաւանօրէն մեկնութեանց մէջ։ Շատ ուշագրաւ կէտեր կը պարունակէ խրատս, որոնք այսօր իսկ, կարծէք ի մոռացութեան տրուած են, որինակի համար, Թղ. 2ա2 կը պատուիրէ. «ունել կնքահայր ի սուրբ եւ ընտիր արանց, զի ոչ յինիցի անարժան, այլ արժանաւոր (խորհըրդոյն)...։ Նախ քան զարարողութիւնն խոստովանեցուցանէ քահանայն զկնքահայրն»։ Թղ. 2բ2, «բայց նախ պարտ է գիտել՝ զեղանակ մկրտութեանն, թէ ո՞րպէս արասցեն։ Առաջինն այս, զի կին կնքահայր չէ՛ պարտ առնել, եւ ոչ ի ժամ մկրտութեանն յեկեղեցին թողուլ, մինչեւ յաւազանէն հանէ քահանայն զտղայն, եւ զգեցուցանէ. զի որպէս կանանց ծնունդն՝ այր մարդ ոչ տեսանէ, նոյնպէս եւ զհոգեւոր ծնունդն ո՛չ է պարտ կին մարդ տեսանել։ Եւ գիտելի է զի կնքահայր լինել՝ վկայութիւն է հաւատոյն եւ երաշխաւորութիւն։ Իսկ կին մարդոյ վկայութիւնն ի դատաստան ո՛չ է ընդունելի»։ Թղ. 3ա2։ «Այլ զի են ոմանք որ արկանեն զմի ափ ջուրն ի վերայ գլխոյ տղային, եւ ասեն զանուն Երրորդութեանն բոլոր, եւ Բ ափ ջուրն մնա թափուր։ Եւ թէ ամէն ափ ջրի դարձեալ ըստ առաջնոյն ասեն. Յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ։ Եւ ըստ այսմ Թ անձինք յիշեալ լինի եւ ոչ երեք։ Եւ այս ոչ է ուղիղ, զի ի կանոնական հրամանէն նզովիւք փակեալ է այսպիսի ասացողն։ Զի Քրիստոս այսպէս հրամայեաց մկրտել. Յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ, զի որպէս ի պատարագին մի անգամ ասի. Աւրհնեալ Հայր սուրբ Աստուած ճշմարիտ եւ ոչ երեք անգամ, նոյնպէս եւ զայս արասցես»։ Թղ. 3բ1. «Երիցս անգամ ընկղմեսցես, եւ երիցս անգամ ասասցես. Գնեալ արեամբն Քրիստոսի...։ Եւ գիտացիր զի ոմանք գլխիվայր ընկղմեսցեն զտղայն ի ջուրն, այս է զքամակն ի վեր ունելով, տգիտաբար ոչ գիտելով զնշմարիտն։ Զի այն Արիոսի արարողութիւնն է, որ ցուցանէ թէ մկրտութեամբն Քրիստոսի ո՛չ կանգնեցաւ բնութիւնս ի կործանմանէ մեղացն հին։ Այլ դու այսպէս ընկղմեսցես. ձաի ձեռամբ բռնեա զձեռն, և աջովն զոտքն, եւ բաղեա յաւազանն, որպէս մեռեալ ի գերետմանի, այնչափ մինչեւ ի միզն եասանւ ջուրն։ Եւ յետ ընկղմելոյն, նստոյ ի մէջ աւազանին երեսն յարեւելս, զի յետ հրաժարեցուցանելոյն այլ ո՛չ է պարտ զերեսն յարեւմուտս առնել։ Եւ զբոլոր մարմինն լուայ ջրով աւազանին, որ խայծ չմնայ ամենեւին»։ Թղ. 3ա1։ «Եւ հանեալ ի բեմբն, երկրպագեցուցանէ սրբոյ սեղանոյն։ Եւ զերիս կողմն խորանին համբուրէ ասելով. Այս անուն եկեալ կամաւ ի մկրտութենէ յերկրպագութիւն»։ Անդ. «բայց զայս գիտելի է զի ի սեղանոյ համբուրելն միայն յիշեսցես զանուն Երրորդութեանն, եւ յայլոց համբուրելն՝ զիւրաքանչիւրոց անունն միայն յիշեսցես. Եւ եթէ եկեղեցին գ խորան լինի, մի անգամ աւագ խորանին երկ(ի)րպագանէ. եւ մին աջ խորանին, եւ մին ահեակ խորանին։ Իսկ եթէ մի խորան է, մի անգամ համբուրէ զմէջ խորանին, եւ մի անգամն զաջ անկիւնն, եւ մին զձախն։ Եւ այսչափ է երկրպագութիւն, եւ ոչ աւելի։ Եւ հաղորդէ ի սուրբ խորհրդոյն եւ յուղարկէ մինչեւ ի դուռն եկեղեցւոյն ասելով սղմ. Երանի ում թողութիւն եղեւ մեղաց»։ Թղ. 4բ1։ «Բայց զայս եւս գիտելի է թէ ի հրաժարեցուցանելն ո՛րպէս պարտ է ասել քահանային, զի թէ ասէ թէ. Հրաժարիմք նա ինքն եւ շրջակայքն ի հետ կու հրաժարին։ Եւ թէ ասես թէ. Հրաժարէք, նա՝ կնքահայրն այլ ի հետ երեխային կու հրաժարէ։ Եւ թէ ասես թէ. Հրաժարէ, նա՛ բրոնութեամբ կու լինի եւ ոչ կամաւ։ Այլ պարտ է ասել թէ. Հրաժարե՞ս, որ երեւի ազատ կամքն նորա, ասելով թէ. Հրաժարիմ։ Եւ են ոմանք որ ոչ գիտեն զնշմարիտն, այլ վասն տգիտութեան իրին ասեն թէ. Հրաժարիմ ես եւ տղայս, որ է երկոքեանն սուտ, եւ ո՛չ է րնդունելի։ Զի յորժամ ասէ թէ. Հրաժարիմ ես եւ տղայս, յայնժամ կնքահայրն զինքն ընդ երեխային կարգն դնէ։ Այլ զի յառաջագոյն ինքն հրաժարեալ էր, եւ դաւանեալ քրիստոնեայ։ ... Եւ յորժամ ասէ թէ. Հրաժարէ տղայս, յայնժամ երաշխաւորութիւնն իւր յաւելորդ է։ Ապա այսպէս պարտ է ասել թէ. Հրաժարիմ. զի ինքն երաշխաւոր եւ բերան կանգնեալ է տղային։ Սոյնպէս յամենայն Մաշտոցս գրեալ է ուղիղ»։ Թղ. 4ր2։ «Եւ այս եւս գիտելի է, զի Ը օրեայ մկրտեսցի մանուկն։ Իսկ զկնի է ամաց, առեալ կնքահայրն զսանն իւր, եւ ածէ ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ տայ բերանով մանկանն հրաժարել ի սատանայէ, եւ հաւատալ ամենասուրբ Երրորդութիւնն. եւ ուսուցանեն զկարգս քրիստոնէութեան։ Իսկ զկատարեալ հասակսն զաւուրսն է, կամ յորժամ միտքն բովանդակի ուսանել, ուսուցանեն զամենայն զվարդապետութիւնս եկեղեցւոյն, եւ զարարչուրիւնն Աստուծոյ, եւ զմարդեղութիւն, եւ զտնօրէնութիւն Աստուծոյ բանին, եւ զսահմանս քրիստոնէութեան։ Եւ երեխայացուսցեն ըզկատարեալ հասակն, եւ մկրտեն որպէս զերեխայ» եւն։ 2. Թղ. 5ա։ «Կանոն մկրտութեան»։ (Հմմտ. ԺԷ. Մաշտ. § 4)։ 3. Թղ. 14ա2։ «Կանոն օրինաւոր, վասն Պսակ առնելոյ։ Նախ պարտ է քահանային ուսուցանել զամենայն որպիսութիւն աւրինացն Աստուծոյ հարսին եւ փեսային։ Եւ ապա տացէ քահանայն զաջ ձեռ հարսինն ի յաջ ձեռն փեսային եւ ասէ. Ըստ աստուածային հրամանին զոր ետ Աստուած նախնեացն»։ 4. Թղ. 25բ2։ «Կանոն պսակ վերացուցանելոյ»։ 5. Թղ. 20բ2։ «Կանոն հաղորդ տալոյ»։ 6. Թղ. 30ա1։ «Կանոն թաղման յորժամ զամենայն ննջեցեալսն ի Քրիստոս յուղարԹղ. 36բ2։ «Ով եղբայր, եթէ կամիս ըզգանձս ասա, եթէ ոչ զաղաւթքն. (Գանձ թաղման ի Մանվելէ). Մինդ ի յիէն»։ Թղ. 40ա1։ «Տաղ ի Մկրտչի եպիսկոպոսէ վասն զարիպութեան. Ղարիպի կեանքն է լալիւ»։ 7. Թղ. 46ա1։ «Իսկ յերկրորդումն աւուր ձորժամ յԱյգալացն ժողովին»։ 8. Թղ. 50բ1։ «Կանոն յորժամ տղայ վախնանի»։ Թղ. 60ա2։ «Այգոյն երթան ի գերեգմանն»։ 9. Թղ. 02ա։ «Կանովն խաչ աւրհնելոյ»։ 10. Թղ. 76բ2։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ յաւուր Յայտնութեան տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ 11. 87ա2։ «Կանոն ոգեհանգիստ առնել կամ պատարագ մեռելոց»։ 12. Թղ. 90բ2։ «Կանոն տեառնականի աւրհնելոյ»։ 13. Թղ. 97ա2։ «Քարոզ պատուիրանին»։ 14. Թղ. 102բ1։ «Կանոն Ոտնլուային»։ Թղ. 111բ1։ Գանձ Ոտնլուայի (առանց խորագրի), կից «Աստուած սքանչելագործ» քարողին. «Այս խորհուրդ լցաւ, անդ գուշակեցաւ». վերջ Թղ. 113բ1։ 15. Թղ. 119ա2։ «Կանոն զարմտիս սերմանեաց եւ զշեղչ աւրենել»։ 16. Թղ. 121բ1։ «Կանոն ինեան աւրենե17. Թղ. 122բ2։ «Կանոն նաւակատեաց եկեղեցւոյ պղծե(ա)լ տաճարի եւ շարժեալ սեղանոյ որ յանաւրինաց մտեալ է»։ (Հմմտ. Ա. Մաշտ. § 5)։ 18. Թղ. 132ա2-145բ1։ Իւղաբերից, բըժըշկութեան եւ Հանգստեան աւետարանք ըստ ձայնին։ 19. Թղ. 145բ1։ «Գանձ Աստուածայայտնութեան ի Մկրտիչ եպիսկոպոսէ (Նաղաշ). Մաքուր եւ անբիծ սուրբ Աստուածածին, դուստըր լուսոյ մայր անճառ բանին»։ Մկրտիչ։ 20. Թղ. 148ա1։ «Գանձ մարտիրոսաց, հայրապետաց եւ նգնաւորաց. Մեծապայծառ փառաւք զարդարեալ, եկեղեցի սուրբ վայելՀացեալ»։ - Մկրտիչ։ 21. Թղ. 150ա1։ «Գանձ առաքելոց սըբրոց. Անճառելոյն բանին ի Հաւրէ, րաբունական քարոզք ի յերկրէ»։ (Անանուն է դանձս)։ 22. Թղ. 152ա1։ «Գանձ ամենայն կիրակամտի աս(ա). Գերամբարձ Աստուած գովեալդ ի զաւրաց գընդից հըրեշտակաց»։ Գրիգոր։ 23. Թղ. 154բ1։ «Գանձ գիշերպաշ(տա)ման կիր(ակէի). Գերանճառ արփի, գոլ պատճառ էի գոյից ամենի»։ Գրիգորի։ 24. Թղ. 157բ1։ «Գանձ Ծաղկազարդին. Համագոյական՝ Հաւր սահման եւ բան. Հոգւոյդ իսկական. Որդիդ միական»։ (Անանուն 25. Թղ. 160ա2։ «Գանձ Յարութեան ասայ. Մարդա(սի)րութեամբ Որդիդ միածին, եկն ի խնդիր եղծեալ պատկերին»։ Մկրտիչ։ 26. Թղ. 162բ1։ «Գանձ Համբարձման. Մեծապայծառ տաւնիւս ահագին, եկեղեցիք պայծառաղգեստին»։ Մկրտիչ։ 27. Թղ. 165ա1։ «Գանձ եկեղեցւոյ ասայ. Մաքրեալ տաճար բանն հայրական, զաստուածընկալ լուսեղէն խորան»։ Մկրտիչ։ 28. Թղ. 167բ1։ «Կանոն յորժամ եպիսկոպոս կամ քահանայ վախնանի»։ 29. Թղ. 241ա2։ «Կանոն այգոյն երկու աւուրն»։ (§§ 28-29 հմմտ. Դ. Մաշտ. § 43)։ 30. Թղ. 273բ1։ «Յոհաննու Մանդակունոյ Հայոց կաթողիկոսի արարեալ երմնար կութիւն կաթողիկէ առաքելական եկեղեց(1)ո(յ)»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 2)։ 31. Թղ. 285բ2։ «Կանոն նաւակատեաց եկեղեց(ւ)ոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 3)։ 32. Թղ. 311։ «Կանոն աւազան աւրհնե33. Թղ. 310բ1։ «Կանոն նոր դուոն դնելոյ եկեղեց(ւ)ոյ»։ 34. Թղ. 317բ1։ «Կանոն զնկարեալ եկեղեցի աւրհնել»։ 35. Թղ. 318ա1։ «Կանոն հանդերձեղէն սպաս աւրհնէք»։ 36. Թղ. 318բ2։ «Կանոն սկի եւ մաղզման աւրհնելոյ»։ 27. Թղ. 319ա1։ «Կանոն նորակերտ գրոց աւրհնել»։ 38. Թղ. 320ա1։ «Կանոն ժամահար աւրենելոյ»։ 39. Թղ. 321բ2։ «Աղաւթք որ պեղծ ինչ կերեալ իցէ»։ 40. Թղ. 322ա2։ «Աղաւթք որ կերակուր միայն է պղծեալ ուտելով»։ 41. Թղ. 322բ2։ «Աղաւթք ի վերայ երդմնահարաց»։ 42. Թղ. 323ա2։ «Աղօթք երաշսութեան»։