358338անյայտ, ըստ վերջբնթեր ստացողի յիշատակարանին ՌԳ = 1554, սակայն շատ աւելի հին ըլլալու է, գրէն եւ այլ պարագաներէն դատելով։
բոլորգիր միջակ, ընտիր եւ գեղեցիկ։ ձԱՐԴԱԳԻՐՔ բաղմարիւ, այսինքն իւրածանչիւր կահոնին սկիզըը, եռագոյն են, այն է վարդակարմիր, կապոյտ եւ կանաչ՝ սպիտակ ենթակայով, թռչնագիր եւն։
28, իւրաքանչիւրն 12, թուղրք ընդհանրապէս. ի բաց առեալ զոմանս՝ որ մերր 11, մերր 10։ եւ մերթ ալ 6-Տ թուղթերէ բազկացած են։
թուղթ մագաղաթանման, պինդ, ողորկ եւ դեղնորակ։
փայտեայ՝ կաշեպատ շագանակագոյն, գոցելու մասով. կողերը ներսէն պատեալ են կապոյտ հասարակ լաթով։
շատ յոռի. Թղ. 1-140 վերէն ի վար բոլոր թուղթերը փորուած են մինչեւ կէսը, կա՛մ մուկերուն եւ կամ տղու մը խաղալիք ըլլայով։ Թղ. 312-315 բռնի պատռուած հանուած են, փոքրիկ ծուէնք միայն մնացեր են։ 2 թուղթերու պակաս կը նշմարուի ընդմէջ Թղ. 262բ-263ա, 1 թուղթ ալ րնդ մէջ 215բ-216ա. 2 թուղթեր ալ ընդ մէջ Թղ. 318բ319ա։
նախկինը Թուր Հասան, ապա Խալատուր Կասնեցի, ապա Մդտեսի Հայրապետ, ապս այլք։
3 թուղթք առաջակողմէն (կտրուած) եւ մէկ թուղթ ալ վերջը, են մնացորդք մեսրոպեան երկաթագիր երկսիւն Աւետարանի մը։
բազմաթիւ են, եռագոյն եւ միջակ մեծութեամբ։
չկան։
6 հատ, Թղ. 4ա, 14ա, 55ա, 69ա, 126բ, 147ա եռագոյն։ Առաջին նորոգողէն նկարուած է ետքէն։
կարմիր են, այսպէս նաեւ իւրաքանչիւր կանոնի առաջին տողն եւ տնագլուխք։
Թղ. 1, 2, 5բ, 104բ, 162 (կէսէն վար), 163ա. 180 (ինկած թուղթին տեղ), 332, 334 (նորոգողէն)։
1. Թղ. 144բ։ Առաջին ստացողին եւ գըրչի յիշատակարանն. «Քրիստոս Աստուած յորժամ գաս փառաւք ի դատաստան, յիշեա ղհոդի ստացողի գրոցս Թուրհասանին... եւ ծնաւղաց նորին... եւ ամենայն ազգականաց նորին... (կէտադրեալ միջոցները դատարկ թողուած են)։ «Զյետինս ի գրչաց, եւ զառաջինս ի մեղաւորաց, զՄիքայէլ սուտանուն երէցս, աղաչեմ յիշել ի տէր, եւ Աստուած զձեզ յիշն անմոռաց յիշմամբ»։ 2. Թղ. 242բ։ «Մանաւանդ զստացող գըրոցս զԹուրհասան արա արժանի ի քո միւսանգամ դալըստեան ամէն։ Եւ զբազմամեղ գրիչս զՄիքայէլ սուտանուն քահանայ յիշեցէք ի տէր»։ 3. Թղ. 324բ։ «Տէր Աստուած, ողորմեա ստացողի գրոցս, Թուրհասանին եւ կենակցոյն իւրոյ (անուան տեղը դատարկ) եւ ծընաւղաց նոցի եւ (կէս տող դատարկ) զաւակին իւրեանց Ամիր Սարգսին. եւ ամենայն նախնեաց նոցին ամէն»։ Յաջորդ 11 տողերը քերթուած են, հաւանօրէն վերջին ստացողէ 4. Թղ. 325ա։ Նախկին ստացողի յիշատակարանին կը յաջորդէ երկրորդ ստացողի հետեւեալ յիշատակարանն. « Կազմեցաւ աւաք մաշտոցըս ի դառնութեան ժամանակիս։ Եղև սաստիկ բարկութիւն կրկին անգամ ի վերայ տառապեալ աղգիս հայոց։ Յորում եկաւ զնաց Խոնդքարն ի նաղչուան ի վերա(յ) Շահին եւ շատ վիշտ եւ նեղութիւն անցուց ղքաղաքն՝ քակելով, եւ զեկեղեցիս քանդելով, զգիրք եւ զաւետարան գերի բերելով եւ ղքրիստոնեայս չարչարելով առ եւ գերի բերելով։ Եւ յայնմ աւրէ տատ(ան)եալ սասանի դեռ եւս ամենայն կենդանի մնացեալ ուրեք ի թաքըգտեալ մինչեւ ցայժմ։ Մանաւանդ զբարեբարոյ եւ զհաւատարիմ ծառայն Քրիստոսի Պարոն Խաչատուրն, որ ելաւ դընաց ի յԱռզռում ի Խոնդքարի աւռտուն եւ աղատեաց զաւաք մաշտոց ի անաւրինաց եւ եբեր ի (բառ մը քերուած) քաղաք եւ էդիր ի դուռն սուրբ Սարգիս զաւրավարին, ի թվականիս հայոց Ռ. եւ Գ. ( = 1554) ի կաթողիկոսութիւն տէր Ստեփանոսի կաթողիկոսին, ի հայրապետութիւն տէր Կարապետ եպիսկոպոսի, յիշատակ իւրն եւ ծնաւղացըն նորի(ն) Մաղթումշին եւ Խոտայպաշին եւ կենակցին Շաքարին եւ եղբարցն Կարապետին եւ Հերապետի եւ Առաքելին. եւ որք հանդիպիք լի բերանով եւ ուղիղ սրտով Աստուած ողորմի ասացէք իւրեանց հոգւոյն, եւ Աստուած ձեզ ողորմեսցի եւ ինձ այլ ... Աստուած ողորմի ասացէք ամ(էն) Հայր մեր Միայար, բայց տարբեր բոլորգրով գըրուած է հետեւեալն ի նախկին կազմողէն. «Որոց աղաւթիւք ողորմեայ Քրիստոս Աստուած ստացողի սուրբ գրոցս Սասրնցի Խաչայտուրին եւ իւր ծընաւղացն Խուտայպաշին եւ Մաղթումշին եւ կենակցին իւրոյ Շաքարին եւ եղբարցն Կարապետին եւ Հերապետին եւ Առաքելին։ Որք հանդիպիք՝ լի բե րանով եւ ուղիղ սրտիւ Աստուած ողորմի ասացէք իւրեանց հոգուն եւ ինձ այլ կազմող եւ նորոգող սուրբ մաշտոցիս Սարգըսիս, որ ղանունս ունիմ եւ գործս ոչ. Աստուած ողորմի ասացէք, եւ Աստուած ձեղ ողորմեսցի ամէն»։ 5. 332բ։ «Զվերջին ստացող մաշտոցիս ղՍասընցի Խաչատուրն եւ զծնաւղսն իւր ըզԽուդայրաղշն եւ զՄաղթումշայն եւ զկենակիցն իւր զՇաքարն եւ զեղբայքն իւր զԿարապետն եւ զՀերապետն եւ զԱռաքելն եւ զամենայն մերձաւորս իւր զկենդանիս եւ զհանգուցեալս եւ լի սրտիւ եւ ուղիղ հաւատով Աստուած ողորմի ասացէք նմայ որ ետ ըզսուրբ գիրքս բարի յիշատակ հոգւոյն իւրոյ ի դուռն սուրբ Սարգիս զաւրավարին եւ մի ոք իշխեսցէ գրաւել կամ ծախել զայս՝ ոչ յիւրոց եւ ոչ յաւտարաց։ Եւ թէ ոք լըրբի եւ յանդդնի, պատժի...»։ 6. Թղ. 68բ։ Կայ, մանր բոլորգրով, մասամբ մը փրթած. «Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոս ողորմեա ստացողի գրոցս մղտեսի Հարապետն... ստա(աւ) զհայր մաշտոցս եւ ի գերութենէն (ազատ)եաց, եւ եղ յիշատակ ի դրունս սուրբ (Լուսա)ւորչին, յիշատակ իւր հոդւոյն եւ իւր (ծնողացն) Ավրանին եւ Շնոհորին եւ կենակց... կարին որ հանգուցեալն է ի Քրիստոս. ...ակցին իւրո(յ) Սառային եւ ամենայն զար... .ացն. Աստուած լուսաւորէ զիւր հոգ.... (յիշ)ատակ անջընջելի ի փառս Աստուծոյ մերոյ... նայ յորժամ զԵրեւան շինէ.... էր յայնժամ թիվն հէն ( = 1583)»։ ղ. Թղ. 140ա։ Կայ, նոյն բոլորգրով վերջին ստացողէն հետեւեալն, որ հաւանօրէն նոյն թուին գրուած ըլլալու է, կը լրացնէ նախընթաց յիշատակարանին պակասաւոր բառերը, այսպէս. «Զվերջին ըստացող հայր մաշտոցիս, զմղտեսի Հարապետն. ոյ Աստացաւ զմաշտոցս ի հալ(ալ) արդեանցն, եւ ազատեաց ի գերութենէն, եւ եդ յիշատակ իւր հոգ(ւ)ոյն, եւ իւր կողակցին Շահնիկարին եւ հաւրն Աւրանին. եւ մաւրն Շնոհորին եւ երկրորդ կողակցին Սառային եւ ամենայն զարմիցն եւ զաւակացն, ի դբունս սուրբ Լուսաւորչի (քերուած). եւ լինի յիշատակ անջընջելի, Աստուած ողորմի իւր հոգ(ւ)ոյն եւ աղատէ զինքն ի մեղաց դերութենէն ամէն»։ 8. Թղ. 146բ։ Թռչնագիր զարդագրով եւ կոթատ բոլորգրով կը դրէ. «Ես անարժան տէր ԶէԿէյս (կամ Զէշէլս = Եղեկիէ՞լ) առ(ե)ալ եմ ընչից իմոց (յ)իշեցէք եւ քանի մի ողորմի ասէք եւ Աստուած զձեզ ողորմի ահեղ ատենին ամէն։ Կողակիցն իւր Հեղինայ եւ զաւակ իւր Դաւիթ ապարի Ձագարա Միղայզուղիկ»։ 9. Թղ. 333ա։ Կայ վերջին կազմողէն. «Զկաղմող հայր մաշթոցիս որ անուամբ Ղազարոս կոչի ի գեղջէն Հաւկաւցի. թվ. ՌՃԽԵ ( = 1696). աղերսիւ աղաչեմ զձեզ ով դասք սուրբ քահանայից որ միով հայր մեղայիւ յիշեսջիք զմեզ, զհայրն իմ Ղուկաս եպիսկոպոս. զծնօղս իմ եւ զհանդուցեալ որդիսն մեր. եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի ահեղ ատենին Քրիստոսի որ է օրհնեալ յաւիտեանս յամէն»։
Ձեռագիրս 1877ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. ստացուած է ի Կ. Պոլիս՝ Սեր. Ալիշանէն։ Մատեանս է Մայր Մաշտոց, միջակադիր եւ կոճղ. կը պարունակէ 36 կանոն, Իւղաբերից, Բժշկութեան, Տաճարի Աւետարաններ եւ ննջեցելոց Ողբեր հետեւեալ կարգով. 1. Թղ. 3բ։ «Յոհաննու Մանդակունեց(ւ)ոյ կաթողիկոսի ասացեալ վասն հիմնարկութեան սրբոյ եկեղեցւոյ»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 2)։ 2. Թղ. 14ա. «Իսկ նաւակատեաց աւուրն յերեկոյեա(ն) հսկումն լինի»։ (Հմմտ. Դ. Մաշտ. § 3)։ 3. Թղ. 34բ։ «Վասն աւազան աւրհնեՄաշտոցս Թղ. 2բ ցանկին մէջ կը ծանոթագրէ «Վասն պղծե(ա)լ տաճարին է, բայց ի հասարակաց մաշտոցի կարգն դիտ եւ կարդայ»։ 4. Թղ. 39ա։ «Կանոն զնկարեալ եկեղեցի աւրհնել»։ 5. Թղ. 40ա։ «Սկիզբն աստինանաց կըղերիկոսաց, որք են Սազմոսերգու, զաւելն դնեն ի ձեռն ըստ աւրինին»։ 6. Թղ. 41ա։ «Առաջին կարգ դռնապա7. Թղ. 42բ։ «Երկրորդ կարգ ընթերցողութեան»։ 8. Թղ. 42բ։ «(Երբորդ) կարգ երդմնեցչութեան»։ 9. Թղ. 43բ։ «Չորբորդ կարգ աստինանի (այսյինքն ջահընկալին»։ 10. Թղ. 44բ։ «[Հինգեր)որդ կարգ է (կիսայսարկաւագի»։ 11. Թղ. 47ա։ (Վեցերորդ կարգ սարկաւագին է)»։ 5§ §11, 27, 36 քառակուսի փակագիծները ցոյց կու տան մկնակեր եղած մասերը։ 12. Թղ. 55ա։ «Կանովն ձեռնադրութեան քահանայի»։ (Մաշտոցիս §§ 5-12 հմմտ. Մաշտ. ԺԳ. §§ 3-10)։ 13. Թղ. 69ա։ «Կանոն յորժամ եպիսկոպոս կամ երէց կամ հայրապետ կամ ուխտի առաջնորդ կատարի մահուամբ»։ 14. Թղ. 126բ։ «Կանոն այգուն Երկրորդ աւուրն»։ 15. Թղ. 132ա։ «Կանոն Երրորդ աւուրն»։ 16. Թղ. 136բ։ «Կանոն Չորրորդ աւուրն»։ 17. Թղ. 138ա։ «Կանոն Հինգերորդ աւուրն»։ 18. Թղ. 140բ։ «Կանովն Վեցերորդ աւուրն»։ 19. Թղ. 142ա։ «Կանովն Եւթներորդ աւուրն»։ Կանոնիս վերջի ընթերցուածներն են (Թղ. 143բ). «Եղիշէի վարդապետի ասացեալ. Ահեղ եւ զարմանալի է գալուստն Քրիստոսի» եւն, (եւ Թղ. 145բ). «Սրբոյն Թադէոսի ասացեալ՝ վասն ննջեցելոցն՝ ի յարութենէ մեռելոց. Արդ՝ հոգի ամենայն մարդոյ՝ որ ելանէ ի մարմնոյ անտի»։ Այս երկու ընթերցուածներու ստորին լուսանցքներուն վրայ դրուած. «Այդին կարդայ»։ 20. Թղ. 146բ։ «Կանոն Մկրտութեան»։ 21. Թղ. 158ա։ «Կանոն հաղորդ տալոյ»։ 22. Թղ. 163բ։ «Կանոն Պսակ աւրհնելոյ»։ - Թղ. 179ա։ «Կանոն Պսակ վերացուցանելոյ»։ 22. Թղ. 181ա։ «Կանոն զամենայն ննջեցեալսն ի հանգիստ փոխելոյ»։ Թղ. 189բ։ «Գանձ մեռելաթաղի ասա ի գերեզմանն. Մինդ ի յԷէն». Մանվելս։ 24. Թղ. 199բ։ «Կանոն Այգալաց»։ 25. Թղ. 205ա։ «Կանոն եաւթնաւրաց թաղման ննջեցելոց»։ Կանոնս շատ համառօտուած է. (6 թուղթ) ետքէն ներմուծուած է Կարապետ երիցու գրչութեամբ, այն է՝ տարբեր բոլորգրով, ինչպէս որ կը յայտարարուի (Թղ. 205ա) ստ. լուս. վրայ գրուած ծանօթագրութեամբ։ 26. Թղ. 211ա։ «Կանոն Տղայաթաղի»։ 27. Թղ. 223բ։ «[Կանոն] Այգոյն»։ 28. Թղ. 226բ։ «Կանոն Հոգեհանգիստ առնելոյ եւ կամ պատարագ մեռելոյ»։ (Ստ. յուս. վրայ Ազաւրհնէք)։ 29. Թղ. 230ա։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ»։ 30. Թղ. 242բ։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ»։ 31. Թղ. 259բ։ «Կանոն պղծե(ա)լ տաճարին»։ 32. Թղ. 260բ։ «Կանոն յորժամ նոր դուռն դնեն եկեղեցւոյ»։ 33. Թղ. 271ա։ «Քարոզ պատուիրանին»։ 34. Թղ. 277ա։ «Աւրհնութիւն Աւագ Հինգշաբաթին զոր աւրհնէ քահանայն զժողովուրդն ըստ խորերդեան աւուրն. Արդ աւրհնեալ է անբաւ մարդասիրութիւնն Քրիս. տոսի Աստուծոյ մերոյ»։ 35. Թղ. 282բ։ «Կանոն Ոտնլուային, ըստ սրում ասաց Յիսուս բէ Աւրինակ մի ետու 36. Թղ. 299ա։ «Կանոն Սերմ եւ Շեղջ եւ Հնձան աւրհնել»։ - Թղ. 302բ։ «[Աւրհնութիւն] Հնձանի եւ գին(ւ)ոյ»։ - Թղ. 303բ։ «(Աւրհնութիւն] հատի պատարագի»։ 37. Թղ. 304բ։ «Կանոն աւրհնութիւն բգգեստուց սրբութեան եկեղեցւոյ»։ 38. Թղ. 305բ։ «Կանոն Սկի եւ Մաղգմաս աւրհնել»։ 39. Թղ. 307ա-318բ։ Իւղաբերից, Տ սճարի եւ Բժշկութեան Աւետարաններ։ 40. Թղ. 319ա։ «Կանոն տեառնական աւրհնելոյ»։ 41. Թղ. 326ա։ «Ողբ ի վերայ գերեզմանին ասայ. Ով քահանայք եւ վարդապետք աստուածաբան, եւ ժողովուրդք հաւատացեալք ամենեքեան»։ 42. Թղ. 327բ։ «Այլ տաղ վասն Ղարիպին. Ղարիպի կեանք է լալի ողբերգական, դառն ու լեղի լի տրտմութեամբ եւ նեղ զըն43. Թղ. 380ա։ «Ողբ վասն մեռելի։ Նաղաշի ասացեալն. Արարիչն արարածոց մեղ բարկացաւ. քաղցըր բնութիւնն աստուածային մեզ դառնացաւ»։ - Վերջ Թղ. 332բ։ «Արժան արայ զսայ անթ(առ)ամ պսակին, եւ քեզ ամենքս երկըրպագեմք Աստուածա