35982անյայտ, վասն զի կը պակսի գլխաւոր յիշատակարանը, հաւանօրէն ԺԲ-ԺԴ դարուն գրուած, դատելով նախ Ձեռագրիս հնաձեւ գրութենէն, մանրանկարներէն. նկատելի է նաեւ որ (Թղ. 77ա, 90բ) կը յիշուի Ահարոն անունով մէկը ՊԼԷ ( = 1388) թուին Հայոց, որու գրութիւնը ձեռագրիս գիրէն աւելի նոր է, որով եւ աւելի ուշ քան ձեռագիրս։
բոլորգիր հնաձեւ եւ խառն երկաթագրով ու անսովոր ձեւակերպութիւններով։
38, իւրաքանչիւրն 8 թուղթք։ Կրկին թերթահամարներ ունի, մին հնագոյն գրչէն, որ ստորին լուսանքներուն ձախակողմը դրուած են, Այբով կը սկսին եւ Փիւրով կ'աւարտին, այսինքն հնոց սովորութեան համաձայն ժ. թերթէն վերջ կը յարէ Ի. Լ. Խ. Մ. եւն. իսկ միւսն նորոգողէն դրուած եւ սովոբական ոնով կը յառաջեն Ա-Ժ. ԺԱ. եւն։
ծուղի դեղնորակ, ողորկ եւ դիւրարեկ։
փայտեայ կաշեպատ սեւ եւ զարդարուն, գոցելու սասով հանդերձ։
վատ. շատ թուղթերու լուսանցքն մաշած եւ նեղքուած են. Թղ. 77 եւ 124 ստ. լուսանցաքղանցքը նմանագոյն թուղթով նորոգուած են։ Թղ. 30, 38, 112 փրթած։ Առաջին կողը թիկնամիջէն վերէն ի վայր ճեղքուած է. մետաղեայ զարդերը հանուած են, Սկիզբէն ինկած են հին բնագրի Ա-Ը. թերթերը, «րոնց տեղը 13 թուղթ միայն նորոգողէն զետեղուած եւ տարբեր բոլորգրով իբր թէ լրացուած են։ Ընդ մէջ Թղ. 20բ-21ա մէկ կամ աւելի Թղ. ինկած է. 1 րուղը ընդ մէջ Թղ. 31բ-33ա.ի (լրացուած). 2 թուղթք ընդ մէջ Թղ. 52բ-55ա (լրաց.). 3 թուղթք ընղմէջ Թղ. 69բ-73ա. 4 թուղթք ընդ մէջ Թղ. 154բ159ա (լրաց.). վերջն ալ առնուազն նէն աւելի թուղը կը պակսին։
նախկինն անյայտ, ապա Ահարոն, ապա Ղազար սարկաւագ, ապա Տէր Աւետիք, ապա Սարգիս, ապա փիրհամ, ապա այլք։
առաջակողմը երկու թուղթ, մնացորդ երկաթագիր մեկնութեան Աղերսին Եւթաղի կամ Եկղեսիաստէսի. վերջին թուղբը կիսով չափ պատռած է վերէն ի վայր։
յոյժ բազմաթիւ են, մեծամեծք եւ եռագոյն, այսինքն՝ աղօտ կանաչ, ջնարակային կարմիր եւ աղօտ դեղին. յոյժ գեղեցիկ են եւ ինքնագիւտ Թղ. 35ա, 42ա, 97բ Ա զարդագրերն. իսկ Թղ. 80բ. 81ա Յ զարդագրերն՝ սրակտուց թռչունի 8-10 գըլուխներու իրար անցումով գրեթէ եղական են։ Թղ. 83ա մեծագոյն ու գեղակիտուած Ա զարդագիրն՝ որուն ստքր առ ի շեղ ձգուած է ներքին լուսանցքէն մինչեւ արտաքինը, ուր կը վերջանայ բռչնագրի ձեւով։ Եզական են դարձեալ Թղ. 8Սա-33բ Ջրօրհնեաց աղօթքի երեսներուն վրայ իւրաքանչիւր տան դիմաց նկարուած հանգուցաւոր եւ կիտուածային Ա զարդագրերն, որոնք մերթ 3, մերթ 4, եւ մերթ ալ 5 հատ կը հաշւըուին մէկ երեսի վրայ, իրարմէ տարբեր գլուխներով եւ տտուններով ձեւաւորուած։
համեմատութեամբ սակաւ են, փոքր եւ անշուք։ - ԴԱՏԱՐԿՔ Թղ. 72բ, 76ա։
18. Թղ. 1ա, 21ա, 28ա, 66բ, 73ա, 99ա, 101բ, 115բ, 115բ, 126ա։ 139ա, 130ա, 164ա, 166ա, 167ա, 169ա, 171ա, 172ա, որոնցմէ չորսը նորոգողէն են եւ անշուք, իսկ միւսներն երկայն քառակուսիներ են որ ճակատը կը գրաւեն. ամէնքն ալ եռագոյն են, ի բաց առեալ մէկը (Թղ. 171բ) որ սեւի զարնող կապոյտ է։
սըսրագոյն կարմիր են։
1. Թղ. 171ա։ «Արդ աղաչեմք զամենիսեան Գիրիգորէս սարկաւագս յիշեսջիք յաղաւթս ձեր»։ Նոյնը նաեւ Թղ. 60ա եւ 63ա ղարդագիրերուն մէջ եւ մանրիկ բոլորգրով դրած է այսպէս. «Գիրիգորէս ծառայ Աստուծոյ»։ Թէպէտեւ յիշատակագիրս ոչ մէկ տեղ ինքզինքը գրիչ անուանած է, սակայն եւ այնպէս դէթ Թղ. 171ա յիշատակարանի եւ հին բնագրի դրչութեան նոյնութիւնը աներկրայելի կ'ընեն զայն, 2. Թղ. 77ա (մեծ զարդագրին մէջ) կայ մանրիկ եւ հին բոլորգրով. «ԶԱհարոն յիչեայ ի տէր, ով բարի ընթերցող ի թվ. ՊԼէ ( = 1388) դնեցի մաշտոցս»։ Նոյնը տես նաեւ Թղ. 90բ առաջին զարդագրին մէջ։ Դիտելով որ Ահարոն յամի Տեառն 1388 գնած է Մաշտոցս, ուստի կը հետեւի թէ ինք գրել տուողը կամ նախկին ստացողն եղած չէ Մաշտոցիս, այլ երկրորդ։ 3. Թղ. 185բ։ Կայ երկրորդ գրչէն կամ նորոգողէն այսպէս. «Փառք համագոյ եւ միասնական սուրբ Երրորդութեանըն Հաւր եւ Որդ(ւ)ոյ եւ Հոգ(ւ)ոյն սրբոյ յաւիտեանս «Արդ գրեցաւ մաշտոցիս պակասն ձեռամբ սուտան(ուն) մեղաց գերի Ղազար սարկաւագիս. անմեղադրէք ով սուրբ ընթերձողք սորա. թուխտս խամ, թանաքս խամ, այնոր համար գրիկս է խամ, միտքս է ցնոր ու ձեռքի բան. դուն զբաներդ ասայ ի համ, տկարութիւն ունէի, ձեռքս կու դողայր եւ շատոց չի գիր գրեր, անարուեստ եղաւ։ Երես անկեալ աղ(աչ)եմ զձեզ որ ոչ մեղադրէք, այլ յիշէք եւ ասէք Աստուած ողորմի. ուսուցանողիս իմոյ Թաթէոս վարդապետին, բազում աշխատանս կրեաց ընդ իս եւ ես անմիտս ոչ կարացի ուսանիլ լաւ. հայրն իմ տէր Ազարիան եւ մայրն իմ եւ ամենայն արեան մերձաւորք. եւ գրեցի Երզընկուն քաղաքն՝ ի դուռն սուրբ Երրորդութեան եւ սուրբ Աստուածածնին. ի հայրապետութիւնն Տէր Ներսէսի եպիսկոպոսին. ի թվ. ՌԺ ( = 1567) ի Վետրվար ամիսն, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս ամէն»։ Նոյնէն կայ նաեւ Թղ. 32բ համառօտիւ։ 4. Թղ. 158բ (նորոգողէն դատարկ թողուած երեսին վրայ կայ - խոչոր նոտրագրով - վերջին ստացողէ մը, այսպէս. «Ենդրեայ յինէն եւ տաց քեզ։ Յիշատակ է մաշտոցս. ձեռամբն Սարգսին, եւ իւր կողակցին՝ Մայրին, եւ իւր որդոցն Խաչատուրն եւ իւր եղբօրն Աստուածատուրն, եւ հաւասար մեծի եւ փոքու ամէն։ Թիւն ՌժԵ ( = 1565)»։ 5. Ի վերջ մատենին Թղ. 187բ կայ աւելի հին նոտրագրով ուրիշ ստացողէ մը, հետեւեալն. «Յիշատակ է մաշտոցս՝ Կիրակոսի որդոյն՝ Տէր Աւետիքին։ Ստացաւ իւր հալալ ընչիցն, յիշատակ իւր եւ ննջեցելոցն իւրոց, ով որ հանէ զսայ ի դրանէ սուրբ Մարտիրոսացն, զմասն Յուդայի առցէ եւ զպատիժն Կայենի կրեսցէ և զխաչ հանողացն, ո՛չ ծախելով եւ ոչ կրաւելով. այլ կարդալով եւ աւրինակելով յիչիատակն աւրհնութեամբ եղիցի ամէն»։
Ձեռագիրս 1793ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. ի Կ. Պօլիս ստացուած է, իբր յիշատակ մայրավանացս Միսքնի օդլու Անտոն պատանիի կողմէ։ Մատեանս է Մաշտոց փոքրադիր եւ Ճաշոց, սկիզբն ու վերջը պակասաւոր։ 1. Թղ. 1ա։ Կանոն Մկրտութեան (առանց խորագրի) «Տէր Աստուած մեր Աստուած բարերար»։ 2. Թղ. 12ա։ «Կանոն Պսակ աւրհնելոյ»։ 3. Թղ. 21ա։ «Կանոն վասն հաղորդ տա4. Թղ. 28ա։ «Կանոն ամենայն ննջեցելոց թաղման առ ի Քրիստոս յուղարկելոյ»։ 5. Թղ. 36բ։ Կանոն ի դուռն եկեղեցւոյն. «Ապայ եթէ ի դպրաց է կամ յապաշխարողաց կամ յաւագաց տանուդրաց տանի ի դուռն եկեղեցւոյն...»։ 6. Թղ. 50բ։ «Կանոն երկրորդ աւուրն յորժամ յա(յ)գալսցան երթան»։ 7. Թղ. 60ա։ «Կանոն յորժամ տղայ վաղջանի»։ - Թղ. 66ա։ Հին բնագիրն պարզապէս կը ծանօթագրէ կարմրագիրով թէ. «Եւ ղերկրորդ աւուրն գտանես յաշխարհաթաղի կարգն, անդ կարդայ»։ 8. Թղ. 73ա։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ»։ 9. Թղ. 99ա։ «Կանոն ոտնալուացացն»։ 10. Թղ. 103ա։ «Կանոն սկի եւ մաղզմայ աւրհնելոյ»։ 11. Թղ. 103բ։ «Բ. Կիրակ. աւետ. առաւաւտու, ըստ Ղուկ. (սկիզբը նորոգողի գրով գրուած եւ ագուցուած). «Եւ իբրեւ տիւ եղեւ ժողովուրդն զնայ (այսպէս) եկին մինչեւ առ նայ եւ արգելուին զնա»։ - Թղ. 105ա։ «Բ. Կիրակէին. Ճաշոյն. Եսայի. Տէր ողորմեաց մեզ զի ի քեզ յուսացաք»։ - Թղ. 108ա։ «Պաւղոսի առաքելոյ ի Հռոմ. թըղթոյն ընթ. Աղաչեմ զձեզ եղբարք»։ - 111բ։ «Աւետ. ըստ Մարկոսի. Մի՛ համարիք եթէ եկի լուծանել զաւրէնս»։ 12. Թղ. 115բ։ «Երրորդ կիրակէ առաւաւտուն Աւետ. ըստ Ղուկասու. ԽԳ. Եւ եղեւ ընդ աւուրս ընդ այնոսիկ ել ի լեառն կալ յաղաւթս»։ - Թղ. 118ա։ «Գ. Կիրակէին. Ճաշոյն Ընթ. Եսայի. ԽԲ. Այսպէս ասէ տէր. Հաշտեալ եմ ընդ քեզ տառապեալդ եւ»։ Թղ. 121ա։ «Պաւղոսի առաք. ի Կորնթ. թղթ. Գործակից եմք ձեր եւ աղաչեմք»։ - Թղ. 123ա։ «Աւետ. ըստ Ղուկ. ՃՉԶ. Եւ էին մերձ ամենայն մաքսաւորք եւ մեղաւորք»։ 13. Թղ. 126ա։ «Չորրորդ կերակէին աւուրն. Առաւաւտուն Աւետ. ըստ Ղուկասու։ Մի՛ երկնչիր հաւտ փոքրիկ»։ - Թղ. 128ա։ «Դ. Կիրակէին. Ճաշոյն Եսայէի մարգ. Այսպէս ասէ տէր. Ձլոյչ կացէք իրաւանց, եւ զործեցէք զարդարութիւն»։ - Թղ. 133բ։ «Պաւղոսի առաքելոյ Յեբէսացոց թղթոյն ընթ. Արդ զայս ասեմ եւ ուխտեմ ի տէր»։ Թղ. 135բ։ «Աւետ. ըստ Ղուկ. ՃԶ. Եւ ասէ առ աշակերտսն»։ 14. Թղ. 139ա։ «Ե. Կիրակէին Առաւաւտուն Աւետ. ըստ Մարկոսի. Եւ յելանեալ նորա ի տաճարէ անտի ասէ ցնա մի յաշակերտաց նորա»։ - Թղ. 142ա։ «Ե. Կիրակէն ընթերցուած Յեսայեա մարգ. Այսպէս ասէ տէր. Զոր աւրինակ եթէ դտանիցի ճիռ ի մէջ ողկուզոյ»։ - Թղ. 144բ։ «Պաւղոսի առաքելոյ փիլիպեցոց թղթոյն է ընթ. Այսուհետեւ եղբարք իմ սիրելիք»։ - Թղ. 147ա։ «Աւետ. ըստ Ղուկայ. Իբրեւ հարցաւ ի փարիսեցիոցն թէ ե՛րբ դայցէ արքայութիւնն Աստուծոյ»։ 15. Թղ. 150ա։ «Վեցերրորդ կիրակէին. Աւետ. Առաւաւտոյն ըստ Ղուկասու ՃԽԸ. Եւ յասեալ ոմանց զտաճարէն»։ - Թղ. 153ա։ «Զ. Կիրակէին ընթ. յԵսայի մարգարէ. Այսպէս ասէ տէր. Երկինք աթոռ իմ են»։ - Թղ. 159բ։ «Աւետ. ըստ Մաթէոսի. Իսկ փարիսեցինք իբրեւ լուան եթէ պապանձեցւոյց զսադուկեցիսն»։ 16. Թղ. 164ա։ «Աւետ. ըստ Մաթէոսի (Իւղաբերից) ՅԻԲ. Եւ յերեկոյին շաբաթուն յորում լուսանար միաշաբաթին»։ - Վերջ Թղ. 165բ։ 17. Թղ. 166ա։ «Աւետ. ըստ Մարկոսի. Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ քանդի ուրբաթ էր որ ի շաբաթ մտանէր»։ 18. Թղ. 167բ։ «Աւետ. ըստ Ղուկասու Եւ ահա այր մի անուն Յովսէփ»։ 19. Թղ. 169ա։ «Աւետ ըստ Յովաննու. Յետ այսորիկ աղաչեաց զՊիղատոս Յով20. Թղ. 171բ։ «Ժամատան աւրհնէք որ զաստուած... երքն աւրհնեն քահանայքն եւ ասեն. Աւրհնեալ է ամենասուրբ Երրորդութիւնն ի բարձունս Հայր եւ Որդի եւ Հոգին սուրբ» (10 տող միայն, յաջորդ թուղթերն ինկած են հին բնագրէն, եւ նորոգողը չէ լըրացուցած)։ 21. Թղ. 172ա-174բ։ Բժշկութեան աւետարանք են, նորոդողի գրով։ 22. Թղ. 174բ։ «Կանոն ոգեեանգիստ առնել» (նորոգողի գրով)։ 23. Թղ. 180ա։ «Գանձ ննջեցելոց ասաց (Նորոգովի գրով) Մինդ ի յէէն բանդ որ ի հաւրէ» Մանվելս։ 24. Թղ. 184բ։ «Ողբ ննչեցելոց. Ով քահանայք եւ վարդապետք աստուածաբան, եւ ժողովուրդք հաւատացեալք ամենեքեան»։ Վերջ Թղ. 185ա։ «Զի տէրըն քաղցր է եւ պարտական ողորմութեան»։