879611181 (տես յիշտ.)։
փոքր երկաթագիր՝ կլորաձև գիծերով,- որ յատուկ է սրբազան մատենից,- նրբագիծ, յոյժ վայելուչ և դիւրընթեռնլի։ Միջակէտ և ստորակէտ չկայ բնաւ, այլ վերջակէտք միայն՝ և այն իսկ ոչ թէ գծին մրայ, այլ մերջին տառի վերին ծայրի ուղղութեամբ դրուած։ Բայերուն անկատար յոգ. երրորդ դէմքը եչով կը գրուի միշտ։
45, իւրաքանչիւրն 8 թուղթ, Հին թերթահամարներն ստ. լուսանցից մրայ նշանակուած են։ Ա. թերթը Մատթէոսի աւետարանով կը սկսի առանց հաշուի առնելու Խորանները. ուստի յետագայ մէկը սև մելա նոմ նոր թերթահամարներ ևս դրած է։ Հին թերթահամարներն միաւոր կերպով կը յառաջեն, այսինքև Ժ. Ժա, ևն՝ մինչև Ի, բովանդակելով Մատթէոսի և Մարկոսի աւետարանները։ Իսկ Ղուկասուն անսովոր կերպով Ք. թերթով կը սկսի՝ երթալով դէպ ի նուազական թիւր. այսինքն՝ Խ. թերթով կաւարտի - ըն։ աւետարանին Յովհաննու։
մագաղաթ դենա նեալ, ողորկ, հաստկեկ ու դիմացկուն, տեղ տեղ ա նուրբ։
փայտեայ կաշեպատ, շագանակագոյն և զարդարուն, գոցելու մասով. կողերը ներսէն դեղին ճերմակ և սևագիծ կերպասով պատեալ են։ ՄԱԳ ՊԱՀՊԱՆԱԿՔ երկու կողմէն մէկ մէկ թուղթ, դատարկ թոՂուած։
ընդհանրավէս լաւ, միայն մի քանի թուղթեր թեթևակի ճեղքուած ըլլալոմ անարհեստ կերպով կարուած են. մի քանի տեղ լուսանցաքղանցները մաշած են և ճեղքուած, տեղ տեղ ալ խոնաւութենէ սևացած։ Թղ. 204, ստորին լուսանցը, մկրատով կտրուած է։ Առաջին թերթէն չորս թուղթ ինկած է, 2 խորաններով և Մատթէոսի նկարով հանդերձ։ - 2 թուղթք ընդ մէջ Թղ. 324բ-325ա.- վերջի թերթէն ալ մի կամ երկու թուղթք կը պակսին, այսինքն՝ Յովհաննու Աւետարանի ԻԱ. 13-25 տուները՝ գլխաւոր յիշատակարանի առաջին մասին հետ։
՝ նախ Վարդան և Գրիգոր՝ եղբարք գրչին, ապա Նացուալ յամի Տեառն 1236, և այլք (տես վարը)։
չորս աւետարանաց սկիզբները միայն, և վերէն ի վայր ամբողջ էջը կը ոռնեն. եռագոյն են, այսինքն մութ կարմիր, կապոյտ և աղօտ դեղին. իրենց տեսակին մէջ յոյժ գե։ զեցիկ։
բազմաթի։ են և բազմատեսակ, մանաւանդ խաչի տեսակները՝ սրբազան հնագրութեան տեսակէտով ուշագրաւ են նշանաւորները տես Թղ. 66ա, 67ա, 139բ, 144ա (շիրիմ), 156ա, 160ա, 241բ, 255բ։ Այս լուսանցազարդերս ըստ մեծի մասին ձեռագրի գրութենէն տարիներ վերջ նկարուած կը տեսնուին, մէջը աւետարանաց ընթերցուածներն ու կիրակագիրները գրելու ըստ աւուրց եօթնեկի. և իրօք ալ գրուած են Միծ կարմրագիրներով, այսպէս Ա. ԱԲ. ԱԳ. ևն, դիւրաւ աչքի զարնելու նամար։ Եւ այդ ընթերցուածներն և կիրակագիրները տպագրէն տարբեր կերպով բաժ. նուած են։
3, տես Թղ. 100բ. Մարկոս՝ յու նական շուրջառով և եմիփորոնով կանգուն, և ձեռքն ալ Աւետարանը՝ քղանցով բռնած. բազմագունեան և շատ յաջող է նկարս, գեղեցկադրուագ և ոսկեզարդ խորանի մը մէջ։ Թղ. 161ա. Ղուկաս՝ նոյն դիրքի մէջ, բայց անարուեստ։ Թղ. 270բ. Յովհաննէս նոյն դիրքով և նոյնպէս անարուեստ. ասոնք ելցքէն նկարուած են՝ հիները կտրուած ըլլալով։ Խորաններէն սկսեալ՝ բոլոր մանրանկարքն ևս եռագոյն են, այսինքն մութ կարմիր, մութ կապոյտ և մութ կանաչ։
6 հատ են, տես Թղ. 2ա, 2բ, 3ա, 3բ, 4ա, 4բ, որոնք կը ներկայացնեն Ա. Բ. Գ և Ժ. Կանոնները։ Ամէնքն ևս երկայարկ են և եռասիւն։ Տիրող գոյներն են մութ կարմիր, մութ կանաչ և մութ կապոյտ։ Ա. խոցանին երեք սիւներն ևս կարմիր են՝ սևագիծ եվերօք Միջինը քառակուսի և կապուտագոյն մէկ խարըսխի վրայ կը հանգչի, յոյժ պարզ ու անզարդ. իսկ արտաքինները վերէն և վարէն նոյնագոյն կրկին խարիսխներ կը ներկայացնեն, որոնց վերնոց միջ։ խոյաձև ու կանաչագոյն մի մի ախաւեղագէսնել կան, իսկ ստորիններու միջև՝ նոյնագոյն գնդաննես Աջակողմեան սիւնէն ձեռք մը կարկառուած է դէս ի դուրս, և բթամատով կանթեղ մը կախելու շարժման մէջ, Իսկ խորանին վերև կիսալուսնի ձևով աւազանի մը երկուստեք մի մի տարօրինակ թրւուննես կեցած են՝ կռնաձև բուբուշներով կամ խոյրով, որոնց պոչերն ու պարանոցները դեղնագոյն մանեակ ան։ ցուած է։ Երկրորդ խորանի միջնասիւնը կարմիր է իսկ միւսները մութ կապոյտ. որոնց թէ՝ վերին է թէ՝ ստորին խարիսխները նոյնպէս կրկին քառակո,սիներ են, բայց կարմրագոյն, և անոնց միջև զետե ղուած գնդակաձևները կապոյտ են։ Միջնասեան ուղդութեամբ վերին մեծ գերանին վրայ կը բարձրանա - լայն խարսխով - կիսալուսնաձև ձեղուն մը, ունելով ի միջի ճաճանչաձև մը, իսկ ասոր վերը ձգուած է կապուտագոյն ծիածան մը՝ դեղին ճանանչներով, կարմիր և կանաչ անկիւնազարդերու մէջ, և տանի։ քին վրայ կեցած են, աւազանի մը առընթեր, երկու կաքաւներ։ Երրորդ խորանը իր նախընթացին նման է և նոյն բաները կը ներկայացնէ,- ի հարկէ փոքրիկ եղանակաւորումներով թէ՝ երանգոց և թէ՝ բուսակ, ներու. Չորրորդ խորանն երկայն քառակուսի ճակատ մը կը ներկայացնէ - կապոյտ ենթակայի վրայ դրուա, գեալ - երեք կարմիր կանաչագիծ ու քշոցաձև բոլորակներով, մէջերնին խաչաձև։ Միջնասիւնը կապուտագոյն է, իսկ արտաքիններն համակ կարմիր, որոնց վերին և ստորին կանաչագոյն կրկնախարիսխներուն միջև ագուցուած են նոյն գոյնով մեծկակ գնդակներ։ Եւ տանիքին վրայ կեցած են երկու կարապներ՝ քնարաձև աւագանի մը երկու կողմը։ Խորաններս և կիսախորաններս իրենց նախկին պարզութեամբ, թանձը և մութ՝ գոյներով մեծապէս կը տարբերին նոյն դաթուն Կիլիկիա կատարուած նկարչութենէն, ուստի և ուշադրութեան արժանի են։
4 հատ տես Թղ. 5ա, 101ա, 162ա, 271ա. առ հասարակ եռագոյն՝ նման խորանաց։
կարմրագիր. Մատթէի աւետարանինը կը պակսի, բայց աւետարանին վերջը կայ։
չկայ։
բազմաթիւ են բայց գլխաւորները պակասաւոր կերպով մեզ հասած են, այսպէս 1. Ի վերջ Ղուկ. Աւետարանին, Թղ. 270ա։ Քրիստոս Աստուած, քո անճառ տնօրէնու. թեամբ աւգնեա Գրիգորոյ, եւ փրկեա յամենայն փորձութենէ հոգւոյ եւ մարմնոյ. ընդ նմին ե։ անպիտան եղբարցս աշխատաւորացս՝ Վարդանայ եւ Յովաննիսի եւ ծնողաց մերոց ողորմեայ մարդասէր տէր։ Որ ոք յիշեսցէ զմեզ ի բարի, յիՀեսցի ի Քրիստոսէ յուսոյն մերոյ որ է աւրհ, նեալ յաւիտեանս. Ամէն։ 2. Թղ. 243ա, Յովհաննու Աւետարանի՝ վերջ կայ մանրիկ երկաթագրով գրչութեան գըլ։ խաւոր յիշատակարանն, սկիզբը թերի. Քանզի սոքա որ զփականս ունին երկնից, որք զՅիսու։ Քրիստոս ընդ ինքեանս ածեալ, իբրև զքնար ոսկի ականակապ՝ քաղցրաղեաւ բարբառին է հոգւոյն սրբոյ՝ եւ ի մէջ մեր մտեալ, զորս ի գեղ զարդու պատրաստութեան աւետարանին կազմեալ, զերկինս ունին տեղի հանդիսի, զհրեշ։ տակս եւ զմարդիկ լսաւղս, ևն... Արդ զայսպիսի աստուածային իրագործութիւն տեսեա անքատացեալս յամենայնի Յովանէս, չհամարեա, (յ)որդիս եկեղեցւոյ, հրամանաւ Վարդանայ երեց եղբաւր իմոյ եք սւսուցչի, եւ սատարութեամբ կրտսեր եղբաւր աշխարհաւարի՝ Գրիգորոյ, արիւնաթաթախ մատամբս՝ զոր յաղագս մեղաց իմոց վերաւորեցաւ, գծագրեցի խոշորութեամբ յանպատկանաւոր եւ ի չնչին նիւթի աստ, յուսակնեալ ի մարդասիրութիւն եւ ողորմութիւն սրբոցս, ևն... Եւ դուք, ով սուրբ մանկունք սուրբ հաւրն երկնաւորի՝ յիշեսջիք զմեզ առաջի Քրիստոսի հանդերձ ծնողաւք մերովք։ Գրեցատ աստոտածային եա կենարար աւետարան։ ի Ռուիս Հայոց 1ի ՈԼ. ի տիեղերահագակ վանս Հո ռովմոսի՝ ընդ հովանեաւ սուրբ Յովաննիսի, ի հայրապետութեան տեր Բարողի, եւ ցառաջնորդութեան ուխտիս Խաշատրոյ, եւ ի հոգեւոր տեոչութեան Կարապետի ծերացելոյ իմաստիաք ի Քրիստոս, եւ ի սպասաւորութեան սուրբ եղբարց իմոց՝ զորոց զանուանսն անջինջ պահեսցէ Քրիստոս Աստուած առաջի փառաց իւրոց. ամէն։ Արդ աղերսիւ հայցեմք յամենեցունց որք ընթեռնուք եւ որք լսէք, յիշեսջիք յաղաւթս զնուաստ աշխատողս զՅռվանէս, եւ զեղբարս իմ ըստ հոգտո, եւ ըստ մարմնոյ՝ զՎարդան, զՄխիթար եա զԳրիգոր, եւ զհարսն մեր եւ զեղբարսն, հանդերձ վերո-յիշեցելովքս։ Եւ Քրիստոս Աստուած յիշեսցէ զյիշողքն մեր, և ողորմեսցի ամենեցուն։ Ամէն,։ Այյս յիշատակարանիս ներքև դատարկ թողուած տեղը կայ նոր գրչութեամբ այսպէս։ Աստուած, ողորմի Սիմոնի հոգոյն որ երետ ահակի բայ() յիշակ (յիշատակ) սուրբ աւարա, (աւետարանս)։ Վերոյիշեալ Տէր Բարսեղն է հաւանօրէն Անեցին, որ եղաւ հակաթոռ Գրիգոր Տղայ կաթողիկոսի կենդանութեան ժամանակ։ 3. Թղ. 1ա. Կայ վերջին ստացողի մը բոլորգիր յիշատակարանն՝ այսպէս. Ի թուականիս Հայոց ՈՁԵ. Ես նուաստ ծառայ Աստուծոյ Նացուալս տվի զսուրբ աւետարանս ի սուրբ կաթողիկեն (Անոյ) ի յիշատակ ինձ և ննջեցելոց իմոց, ի ձեռն աստուածայպատիւ քահանայիցն, դասապետին Գերսամին, Սարգսի սերկևածին. իմ յիշելով զերանութիւն մարգարէին, որ ասէր. Երանի այնոցիկ որ ունի(ն) զաւակ ի Սիոն և ընդանի Երուսաղէմ. զայս երանութենս լվեալ իմ և յիշեալ զբազմութեն ծովացեալ մեղաց, զի ոչ ունէի թոշակ յաւիտենա, կան ճանապարհին, և բարեխաւս ի սոսկալլ դատաստանին, զի մեղք իմ բազում էին ա, ռաւել յոյժ.- Արդ ապաւինել իմ առ ազատիչն ամենեցուն Յիսուս Քրիստոս, և զգանձնս աս։ տուածայինս՝ զսուրբ աւետարանս արարի ինձ աւգնական և բարեխաւս ի յաւուր դատաստանին. Արդ յերես անկել աղաչեմ զմանկուն։ սուրբ եկեղ(եցւ)ոյ, որ աւգտիք կամ աւրինա, կէք, ասասջիք լի բերանով և բոլորով սրտիւ Տէր Աստուած, ի քո գալըստենդ ողորմեա Նացուալին և իւր ամենայն ննջեցելոց ի քո ահաւոր գալըստենդ. ամէն. և որք զմեզ յիշէք յիշել լիջիք դուք ի Քրիստոսէ աստուծոյ. ամէն. Արդ աղաչեմ զձեզ, որ կատարէք զյիշատակ մեր. Արդ մի ոք իշխե(ս)ցէ զսայ հեռացուցանել ի սուրբ կաթողիկէն. կամ եպիսկոպոս, կամ երեց, կամ յիմ ազգականաց կաս յաւ(տ)արաց ջանայ զսայ հանել ի կաթողիկէն եղեցի նայ մերժել և հեռացել ի յաւիտենից ուրախութենեն, և մատնել ի ձեռն սատանայի, և երկու կենաւքս նզովեսցի ի սմանէ. Քրիստոս Աստուած հաստատ և շնահահաւոր առնե զսուրբ աւետարանս սուրբ կաթողիկէին, և իր սպասաւորացն Դասկանն, Գերսամին Սարգսի սերկևագին. որդիցե յորդիք (այսպէս մի ոք ձեռն արկցէ, զի մի նզովեսցի,. Թերի կը թուի, վասն զի առանց վերջակէտի կամ միջակէտի կ՝ընդհատի, և յաջորդ թուղթն ալ ինկեր է։ Յիշատակարանիս ուղղագրութեան պէս անսովոր է նաև անունս Նացուալ, որ ստէպ ստէպ երկտողիւ Աստուծոյ ողորմութիւնը կը հայցէ։
. Ձեռագիրս 1756 թուականին մտած է հաւաքմանս մէջ. Տէր Յակոբ քահանայ Տէր Ղազարեան Խոտրջրեցի յղած է զայն ի Վենետիկ, յիշատակ Վանացս Մատենադարանին։ Մատեանս է Աւետարան նկարազարդ. հին և ընտրելագոյն Աւետարաններէն մին է։ 1. Թղ. 2ա-3բ. Կանսնը համաբարբառ շորս Աւետարանաց (առանց Եւսեբիոսի առ Կարպիանոս թղթին, Գլխացանկին և Նախադրութեան)։ 2. Թղ. 5ա։ Աւետարան ըստ Մատթեոսի (առանց խորագրի)։ Գիրք ծննդեան Յիսուսի Քրեստոսն եր։ Վերջ Թղ. 23բ։ Աւետաբանիս (այսպէս և ցաջորդներուն կողմնակի լուսանցքներուն վրայ դրուած են - մանրիկ երկաթագրով - տնահամարները, կամ լաւ ևս փոքր գը, լուխներն և ընթերցուածները ըստ աւուրց եօթնեկին. և Դ. գլխու 12 համարէն կը սկսի ԱԲ. ընթերցուածը կարգել, մինչդեռ տպագրութեան մէջ՝ ԲԲ. նշանակուած է։ Իսկ մէն մի թղթի ստորին լուսանցից վրայ ալ նշանակուած են այն գլուխներուն համապատասխանող մերթ երկու, մերթ երեք և մերթ չորս աւետարաններու համաբարբառ, գլուխները կամ տուները, որոնք մեծ դիւրութիւն կու տան աւետարանաց ուսումնասիրութեան պարապողաց։ Ասոնցմէ աւելի ուշադրութեան արժանի են աւետարանաց բնագրի ինչ ինչ բառերու հանդէպ լուսանցից վրայ դրուած տարբերութիւններն, որոնք Թ. 86 ին քաջ կը համաձայնին։ Այս և ուրիշ պարագաներէն դատելով, շատ հաւանական է որ Ա. Աւետարանէն գաղափարուած ըլլայ այս։ Այդ տարբերութիւններէն ոմանք օտար բառերու հայացումն են, և ոմանք ալ մեկնութիւն. օր. իմն. Թղ. 83բ-84ա. քանքարին, դիմաց նախ տաղանդնշանակուած է, իսկ երկրորդին դիմաց, թէ Տաղանդն կլռոյ անուն է՝ և սչ թոտոյ։ 3. Թղ. 101ա։ Աւետարան ըստ Մարկոսի (առանց նախադրութեան և Գլխացանկի)։ Սկիզբն աւետարանի Յիսուսի Քրիստոսի Լլուս։ վրայ նոյն գրչէն Որդւոյ Աստուծոյ,) ևն։ Վերջ Թղ. 161ա։ Աւետարանս իսկ առաջնոյն պէս չունի տպագրութեան ԺԶ. գլխու 9րդ տան. Յարուցեալ Յիսուս առաւօտուն առաջինն միաշաբաթուն՝ երեւեցաւ Մարիամու Մագթաղենացւոյ, ևն, մինչև վերջ։ 4. Թղ. 162ա։ Աւետարան ըստ Ղուկասու։ Քանզի բազումք յաւժարեցին վերստին կարգել զպատմութիւնն վասն իրացն հաստատելոց ի մեզ, ևն։ - Վերջ Թղ. 270ա։ Աւետարանս չունի տպագրութեան Նախադրութիւնն ու Գլխացանկք, և ոչ իսկ ԻԲ. գլխու 43-47 համարները, այսինքն՝ է զօրացուցիչ հրեշտակի երևման պատմուածքը։ Իսկ Եմմաւուսի համար ունի, որ հեռի էր յԵրուսաղէմէ հարիւր եւ վաթսուն ասպարիսաւ,։ 5. Թղ. 271ա։ Աւետարան ըստ Յովհաննու։ Ի սկզբանէ էր բանն, ևն։ - Վերջ Թղ342բ (թերի)։ Աւետարանս չունի տպ. Ե. գլխու 4-5 համաղու այն է՝ հրեղտակի երևումը ի Պրոբատիկէ աւազանին։ Չունի նոյնպէս տպագրութեան է. 53 - Ը. գլխոց 11 համարները, այսինքն՝ շնացեալ կնոչ պատմութիւնը։ Վերջ Թղ. 342բ։ Զայս երիցս անդամ երեւեցաւ Յիսուս աշա,...։ (Կը պակսին տպ։ ԻԱ. գլխու 15-25 համարները։