539525գիրէն ու թուղթէն դատելով ոչ աւելի ուշ քան ԺԴ դար։
բոտորգիր մանր եւ եին։
28, որոնցմէ ա ինկած է, բ, իը՝ ունին 10 թղ., դ, ժգ, ժե, ի՝ 11 թղ., ե, զ՝ 8 թղ., ը՝ 13 թղ., մնացածները իւրաքանչիւրը 12 թղ.։
թուղթ, տոկուն եւ դեղնած։
փայտեայ կաշեպատ, դրոշմազարդերը գրեթէ ջնջուած են. ունի նաեւ գոցելու կաշի, զոյգ ականջները ինկած են, մնացած են անոնց հետքերր. ներքին կողմէն ծածկուած են լաթով մը՝ սրնագոյն աստղերով զարդարուած։
բաւական լաւ, առաջին թերթը կորսուած է, ապա միջանկեալ ալ զանազան տեղեր թուղթեր ինկած են, որ յետագային կազմուելու ատեն լրացուցած են սպիտակ, արդի դատարկ թուղթերով։ Մէկ կամ աւելի թուղթ ինկած են ընդ մէջ Թղ. 33-34, 37-38, 43-44, 122-123, 147-148, 212-213։ Ընղհանրապէս ձեռագրին ստորին լուսանցքները աղտոտած են գործածութենէ, մանաւանդ Թղ. 273-308, ուր կան Մարտիրոսաց եւ Յարութեան կանսները։
չկան, սակայն ետեւի կողմը կայ երկուքի ծալուած տպագիր թուղթ մը, երկսիւն, բոլորգիր, որ ժամագրքի հատուած մըն է։
Իւրաքանչիւ կանոնի առաջին գիրը, որոնք թէեւ միագոյն են կամ երկու գոյներով, սակայն նաշակաւոր են եւ շատ յաջող. չեն պակսիր թռչնագիր ու մարդակերպ գիրեր։
կարմիր են։
բաւական շատ, եւ մեծ մասամբ յաջող են. ձեռագրին սկիզբն ու վերջը լուսանցազարդերը կտրուած են կազմուելու ատեն։ Լուսանցազարդի ձեւով կան նաեւ մանրանկարիկներ, կանոններու համաձայն գծուած են սուրբերու, հայրապետներու, կոյսերու նկարներ, ընդհանրապէս միագոյն բայց յաջող՝ իրենց արտայայտութեան մէջ, այսպէս Թղ. 12ա, 14ա, 19ա, 23ա, 32ա, 83ա, 34ա, 113ա, 200բ, 208ա, 209բ, 211ա, 212ա, 216ա, 224բ, 249բ, 251ա։
երկու հատ, առաջինը Թղ. 189բ, որ կը ներկայացնէ Հոգեգալուստը. եզական է երկրորդը, գծուած երկու էջերու վրայ, Թղ. 265բ266ա, ու կը ներկայացնէ Վարդանանց պատերազմը, առաջին էջը հայոց զինուորները, վեց ձիաւորներ աղեղ ու սուր ձեռքերնին, երկրորդ էջը՝ պարսիկներու բանակը, նոյնպէս ձիաւորներով, կայ նաեւ կով մը, կռնակին վրայ ունի աշտարակը, ուր կը տեսնուին եր. կու զինուորներ պատերազմելու գիրքով։
Թղ. 149ա, 190ա, բաւական յաջող են։
Թղ. 44ա, 77բ, 121բ, 230ա, 273բ, 290բ, 307ա։
եւ
Թղ. 148բ, որ դատարկ ձգուած է հաւանաբար նկարի համար, ներկայիս աղտոտած է անվարժ ձեռքէ մը։
1. Թղ. 129բ. «Ոհ զիս զմեղաւորս հոգս եր եւ գրոյց, դերեկ արար ու սխալե2. Թղ. 150բ-151ա. ստորին լուսանցքին վրայ. «... ձանձրացեալս մեղաւք աղաչեմ զձեզ, ով եղբարք իմ, յիշման արժանի առնէք զիս ի յընդունակ աղօթս ձեր եւ Քրիստոս...»։ 3. Թղ. 151ա. «Քրիստոս Աստուած պըտուղ կենաց, կերակրեա՝ զննջեցեալս մեղաւք զՅովանէս»։ 4. Թղ. 189ա. «Զանարժան գրիշս յիշեա ի Քրիստոս, ով որ եղանակես, եւ զհայրն իմ եւ զմայրն եւ զՍտեփանոս քահանայն զփոխեալն ի Քրիստոս. ո՛հ ինձ որ ոչ տեսա(յ) ի յայս ժամանակս»։ 5. Թղ. 224ա. «ԶՍտեփանոսն եւ զ(ջընջուած)ս բշԽերտ խաթուն յիշեա՝ ի Քրիս6. Թղ. 246ա. «Քրիստոս Աստուած, մի յիշեր զիմ բազում մեղք, եւ փրկեա՛ զիս ի հրոյն յաւիտենից»։
եր Մատեանս է Շարակնոց, ունի բազմաթիւ պարականոն շարականներ. կը բովանդակէ հետեւեալ կանոնները. 1. Թղ. 1ա. (Կանոն ԱստուածայայտնուՀմմտ. Ա. Շրկ. §§ 6-16. սկիզբէն թերի ըլլալով՝ կը սկսի Ա. օրուան Մեծացուսցէով։ Յարութեան Մեծացուսցէներուն մէջ հետեւեալները աւելցուած են. «ԱԿ. Որ ի խորհուրդս բարձրագոյն», «Դասապետըն հրեշտակաց», «Ով գերահրաշ ծաղիկ», «Սիւն լուսոյ աստուածային հրովն»։ 2. Թղ. 21ա. «Կանովն Անտովնի անապատականի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 17)։ 3. Թղ. 23ա. «Կանովն Թէոդոսի թագաւորին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 18)։ 4. Թղ. 24բ. «Կանովն սրբոյն Յակովբայ հայրապետին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 173. ունի նաեւ՝ Օրհնութեան յաւելուած մը «Յորժամ զխորհուրդըն ծածկեալ» (սկզբնատառք՝ Յակոբ), «Ով սուրբ Յակովբ անմարմնոց հաւասար», «Թագաւոր թագաւորաց Քրիստոս ի մարդկանէ»։ Իբր Համբարձի նշանակուած է. «ԴՁ. Ի մանգութենէ առեալ ըգլուծ»։ 5. Թղ. 27բ. «Կանովն Դաւթի մարգարէի եւ Յակովբայ առաքելոյն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 19. ունի նաեւ «մ. Յառաջագոյն ժամանակաց կոյս ընտրեցար»։ 6. Թղ. 29բ. «Կանովն սրբոյն ՍտեփանՀմմտ. Ա. Շրկ. § 20. աւելի ունի «մ. Այսաւր երկնա(յ)ին լուսոյն ըշտեմարան եւ առագաստ»։ վ. Թղ. 55ա. «Կանովկ հետրոսի եւ Պաւ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 21. ունի «մ. Աստուածածին խորան լուսոյ եւ բնակարան Բանին»։ 8. Թղ. 34ա. (Կանոն Յովեաննու եւ Յակովբայ)։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 22. թուղթ ինկած ըլլալով՝ կը պակսի Օրհնութիւնը. աւելի ունի Մեծացուսցէն «մ. Աստուածածին տաճար լուսոյ որով զբազմեալն ի քրովբէս»։ 9. Թղ. 35ա. «Կանովն համաւրէն ԱռաՀԵմտ. Ա. Շրկ. § 22. կանոնին կը հետեւի «ի յանսահման» շարականը։ 10. Թղ. 38ա. (Կանոն Թովմայի առաքելոյն)։ Հմմտ. Է. Շրկ. § 12. սակայն թուղթ ինկած ըլլալով՝ մնացած են Ողորմեա, Տէր յերկնից եւ Մանկունք շարականները. չէ օրինակուած Ճաշու շարականը։ 11. Թղ. 38բ. «Կանովն Եւթանասուն ե։ երկու Առաքելոցն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 24. Օրհնութիւնը ունի յաւելուած մը. «Ժողովեալ սուրբ առաքեալքն ի համասփիւռ... Լուսաւորք երեւեցան երանելի սուրբ առաքեալքն»։ «Առաքեալք Աստուծոյ» Մանկունքը ունի չորս տուն (Ա-Դ)։ 12. Թղ. 40բ. «Կանովն Յովնանու մարգարէին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 25. Մեծացուսցէ՝ «Ուրախացիր Աստուածածին անարատ սըրբուհի աւետեաւք»։ 13. Թղ. 43ա. «Կանովն սրբոյն Սարգսի զաւրավարին»։ Հմմտ. Է. Շրկ. § 19. թուղթ ինկած ըլլալով՝ շատ անկատար է կանոնս. «Ամենասուրբ Երրորդութեան» կը յաջորդէ «Սուրբդ սրբոց սուրբ Երրորդութիւն» շարականի առաջին երեք տուները (սկզբնատառք՝ Սար ...). ապա մնացած է «Յեդեմական տնկոյն» շարականին վերջին չորս տուները «Անմահ արքային տաճար» (սկզբնատառք՝ ...անէս)։ 14. Թղ. 44ա. «Կանովն համաւրէն նընջեցելոցն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 208-215. ունի հետեւեալ յաւելուածները. ԱՁ. «Որ անճառ խոնարհութեամբ կամաւ», «Կեանք եւ յոյս ազգի մարդկան», «Գաբրիէլ հրեշտակապետն փող հարկանէ»։ ԱԿ. «Հայր երկնաւոր մարդասիրութեամբդ քո»։ Բ2. «Որ բնակեալդ ես ի յերկինս»։ ԲԿ. «Գալոց է միւսանդամ արարիչ», «Սարսափելի որոտմամբ եւ ահագին»։ ԳՁ. «Հայր անըսկիզբն անեղ անմահ»։ ԳԿ. «Ահեղ փողն յարութեան մեծի»։ ԴՉ. «Ահեղին տաճար եւ արարչին ծընաւղ»։ ԴԿ. «Որ ի հրեղէն աթոռն», «Նայեցայ ի բարձունս առ քեզ», «Արարիչ եւ մարդասէր անոխակալ» (հմմտ. Է. Շրկ. § 68), «Ես ասացի վերանալ յինէն»։ 15. Թղ. 69ա. «Երգ վասն առ ի Քրիստոս ննջեցելոցն Ներսէսի ասացեալ. Աստուած անեղ անժամանակ» (Ա-Ք)։ 16. Թղ. 72բ. «Երգ արեւագալին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 197-9)։ 17. Թղ. 77ա. «Շարական Համամա(յ) զկնի Եկեսց(է)ին, յետի աւուրն Բարեկենդանին. ԴԿ. ստ. ՄԿ. Հայր երկնաւոր» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 26)։ 18. Թղ. 77բ. «Կանովն Բուն Բարեկենդանին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 27-33)։ 19. Թղ. 83ա. «Կանովն Թէոդո(րո)սի զաւրավարին» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 23)։ 20. Թղ. 84ա. «Կանովն երկրորդ Կիրակէին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 34-40)։ 21. Թղ. 89բ. «Շարական Կիւրղի Երուսաղէմի հայրապետին. Մանկունըք նոր»։ 22. Թղ. 89բ. «Կանովն երրորդ Կիրակ'իծ, սղուեացիցն» («մմտ, և. երկ, 3§ 23. Թղ. 104բ. «Կանովն սրբոց ՔառասՀմմտ. Ա. Շրկ. § 61, աւելի ունի երկու շարական. «մ. Ուրախացիր Աստուածածին խորհրդարան Հաւր անեղին», «հբ. Հրաշափառ հընձանահարք ի ձեզ»։ 24. Թղ. 107բ. «Կանովն հինգերրորդ կիրակէին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 62-69)։ 25. Թղ. 113ա. «Կանովն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 70, աւելի ունի Օրհնութիւնը եւ Մեծացուսցէն. «Որ յանճառելի փառաց... Ցնծայ այսաւր եկեղեցի հեթանոսաց նորոգել». «ԱԿ. մ. Անճառելի շնորհաւք տուաւ զաւակ»։ 26. Թղ. 115բ. «Կանովն վեցերորդ կիւրակէին» (Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 71-78)։ 27. Թղ. 121բ. «Կանովն Ղազարու յարութեանն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 79. աւելի ունի Մեծացուսցէն «Տուն տնաւրէնութեան եւ տաղաւար»։ 28. Թղ. 123ա. (Կանոն Գալստեան Տեառըն յԵրուսաղէմ)։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 80. թուղթ ինկած ըլլալով՝ կը պակսի Օրհնութիւնը։ 29. Թղ. 124բ. «Կանովն երկրորդ աւուրն Գալստեան» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 81)։ 30. Թղ. 126ա. «Կանովն Մեծի Երկշաբաթին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 82-87. աւագ շաբաթի ամէն օրուան կանոնին կը յաջորդէ «Արարչական բանին հրաման»ի երգերը։ «Այսաւր անճառ լուսոյն» եւ «Նորոգող տիեգերաց» երգերը կը յաջորդեն Աւագ Ուրբաթ օրուան կանոնին՝ «Չհանդուրժեալ բնութեամբ» երգին։ Աւագ Շաբթու յաւելուած Մեծացուսցէ շարականները հետեւեալներն են. բշ. «Արարչին արարածոցն նորագործեալ սկիզբն աշխարհի», գշ. «Սքանչելի բարի բանին բարձաւղ Մարիամ», դշ. «Որ խորհբրդոցըն հայրենի խորհըրդարան», եշ. «Ի հայրական ծոցոյ ծագեալ լուսոյն ելք արեւու», ուր. «Յահեղ աւուրն ուրբաթու», շր. «Յորժամ ի հող մահու իջանէր»։ 31. Թղ. 148ա. (Ճաշու գովեայք Յինանցն)։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 88. թուղթ ինկած ըլլալով՝ կը պակսին առաջին երկու շարականները։ 32. Թղ. 149ա. (Կանոն Պասէքին) անվերնագիր։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 89. կանոնին կը յաջորդէ «Նորաստեղծեալ բանն յանէից» երգը։ 33. Թղ. 151բ. (Կանոն սուրբ եւ կենսաբեր Յարութեան)։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 90-137. § 91ի խորագիրը կըսէ. «Յայս երկուշաբթի մեռելոց է, հանգստեան ասա». § 100 խորագիրը՝ «Յայս չորեքշաբթիս Աւետեաց Աստուածածնին է»։ Համբարձման կանոնը ունի Մեծացուսցէ մը. «Անըսկիզբըն բանդ անբաժանելի ծընունդ Հաւր»։ Իսկ § 137ի կը յաջորդէ. «Տաղ Յարութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. Տարեաւ հաւն այն արթուն բնութեամբ» ե. 34. Թղ. 190ա. (Կանոն Պենտակոստէին) անվերնագիր։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 138-144. Գ. եւ Դ. օրուան կանոնները ունին նաեւ Մեծացուսցէ. «Խորան լուսոյ ճեմարան յաւրինեցար Հաւր», «Ուրախացիր սրբուհի Աստուածածին Մարիամ բնակարան սուրբ Հոգւոյն»։ 35. Թղ. 200բ. «Կանովն Յովհաննու Մկրտչին. Արեգակն արդարութեան ծագման» (Ա-Ք)։ - Թղ. 203ա. «Ի. Որ աւետաւոր քում»։ - Թղ. 203բ. «մ. Որ ի յամսեան վեցերորդի»։ - Թղ. 204ա. «ո. Երկնաւոր փեսայ անըստուեր»։ - Անդ. «տ. Այսաւր ցընծան հրեշտակք ի յերկինս յիշատակաւ»։ 36. Թղ. 204բ. «Նորին Յովհաննու Մըկըրտչի. Զմարգարէ բարձրելոյն... Որ յորովայնէ ընտրեցար»։ - Թղ. 205ա. «հ. Զուարճանայ այսաւր եկեղեցի»։ - Թղ. 205բ. «Ուրախացիր Աստուածածին տաճար լուսոյ անըստուերի որ աւետեաւքըն»։ Անդ. «ո. Ճրագ ճշմարտութեան»։ - Անդ. «տ. Առաքեալրն յԱստուծոյ Կարապետ»։ Թղ. 206ա. «մկ. Մարգարէից գերագոյն եւ մեծ»։ - Անդ. «6շ. Այսաւր ցնծայ եկեղեցի ի հոգեւոր հարսանիս»։ 37. Թղ. 206ա. «Կանովն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 147)։ 38. Թղ. 208ա. «Կանովն Որդւոց եւ ջողանց սուրբ Գրիգորի» (Հմմտ. և, Երե, 39. Թղ. 209բ. «Կանովն Ներսէսի հայրապետին» (հմմտ. Բ. Շրկ. § 77)։ 40. Թղ. 210բ. «Թոռանցն ասայ ճաշու. ԴԿ. Ամուլ ուրախ լեր»։ 41. Թղ. 210բ. «Շարական Սահակայ հայրապետին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 150)։ 42. Թղ. 211ա. «Կանովն Մանկանցն Բեդղեհեմի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 174)։ 43. Թղ. 212ա. «Կանովն սրբոց Հռիփսիմեանցն» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 151)։ 44. Թղ. 216ա. «Շարական Սանդխտո, կուսին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 152)։ 45. Թղ. 216բ. «Կանովն Տապանակին» (Հմմտ. և. Շոզ. § 153), 46. Թղ. 218ա. «Կանովն Վարդավառին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 154-156)։ 47. Թղ. 223ա. «Կանովն Շողակաթին, (հմմտ. Ա. Շրկ. § 157)։ 48. Թղ. 224բ. «Կանովն փոխման Աստուածածնին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 158-160)։ 49. Թղ. 230ա. «Կանովն Նաւակատեաց խաչին,. Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 162-168, ունի հետեւեալ պարականոն շարականները. Գ. օր. «Քառակերպեան աթոռ ակն», «Արհնեմք ըզքեզ փայտ խաչի». Դ. օր. «Փայտ կենաց եւ զարդ սուրբ եկեղեցւոյ», «Փայտ կենաց զաւրութեան եւ պատուանդան». Ե. օր. «մ. Աստուածածին սուրբ կոյս որ զբանն անեղ մարմնով», «Տնկեցար ի յերկրի կա(յ) ի Գողգոթայ». է. օր. «ո. Որ վասն մեր որդի Աստուծոյ ի վերայ», «մկ. Իսրայէլեան բանակին եղեր առաջնորդ», «6շ. Ի վեց աւուր երորդի բարձար». Ը. օր. «Խորհուրդ սուրբ նշանին յառաջնում», «Քեզ երկրպագեմք որ փառք ես փրկչին»։ 50. Թղ. 243ա. «Կանովն Վարագայ Խաչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 160)։ 51. Թղ. 244բ. «Կանովն Գիւտ սուրի Խաչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 170. «Ապաւինեցաք ի խաչ քո» ունի տասը տուն (Ա-Ժ)։ 52. Թղ. 246բ. «Կանովն սրբոց Մարգարէիցն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 171-171ա. § 171 ունի աւելի «մ. Հրաշափառ տեսութեամբ մարգարէիցն զքեզ»։ 53. Թղ. 249բ. «Կանովն սրբոց Թարգմանչացն» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 172)։ 54. Թղ. 251ա. «Կանովն սրբոց աւետարանչացն. Կարողութեամբ սուրբ Հոգւոյն... Արփիահրաշ զաւրավիգ եւ առաքեալ ընտրեալ»։ - Թղ. 251բ. «ԱՁ. Ի. Որ յառաջ քան զյաւիտեանըս բանդ Աստրւած»։ - Թղ. 252ա. «ո. Պարգեւք երկնա(յ)ին շնորհեցեր մեզ»։ - Անդ. «տ. հաստատուն յուսով քո Տէր զաւրացեալ եղեն»։ - Անդ. «մկ. 6շ. Սիրեցին ըզքեզ Տէր զաւրութեանց»։ 96. Թղ. 253բ. «Կանովն սրբոց Հրեշտակապետացն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 175. աւելի ունի «մ. Աթոռ անճառ բանին Մարիամ», «6շ. Այսաւր ուրախացեալ սուրբ եկեղեցի Քրիս56. Թղ. 254բ. «Կանովն սրբոց Հայրապետացն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 176. ունի նաեւ «մ. Աստուածածին Մարիամ հարսըն լուսոյ արքայական», «հբ. Հիմըն յառաքեալս Հաւր յայտնութեամբ» (սկզբնատառք՝ Հեթմս ի Գրիգորէ)։ 57. Թղ. 258բ. «Շարական Իգնատիոսի հայրապետին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 177-183, 185-195. ետեւ առաջութիւններով։ Աւելի ունի՝ բացի Նիկողայոսի եւ Տարագոսեանց շարականներէն, Սուքիասանց երկրորդ շարական մը՝ «Այսաւր տաւնէ եկեղեցի ուրախութեամբ ըզյիշատակ սըրբոց Սուքիասանց»։ § 195ին կը յաջորդեն «Խորհուրդ խորին», «Յայս յարկ», «Շարական յորժամ հաղորդեն յեկեղեցին, Հրգաւր եւ սուրբ թագաւոր Քրիս58. Թղ. 273բ. «Կանովն համաւրէն Մարտիրոսաց» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 200-207)։ 59. Թղ. 290բ. «Կանովն Յարութեան աւրհնութեան Տեառն» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 216-223)։ 60. Թղ. 307ա. «Շարական քառասուն եւ եւթն խոտաճարակացն, Յովհաննէս Եզնկեց(ւոյն). Յաւուրս վերջին ժամանակին»։ 61. Թղ. 308բ. «Շարական խնկարկութեան. Մշտածուխ խնկոյն լուսոյ փայլակո լլմիայն երկու տուն, մնացածը իւ