534

ՇԱՐԱԿԱՆ ՀԸ

ԺԴ դար - ԺԴ դար

ID

Number

534

Old record number

1487

Title

ՇԱՐԱԿԱՆ ՀԸ

Start date

ԺԴ դար

End date

ԺԴ դար

Date details

սեռագրՒն ընղեանուր հանգամանուն եւ գլաւորացար մաօրանկարներէն դատելով՝ ժԴ դար, ոչ աւելի ուշ։

Copy place

շատ հաւանաբար Կիլիկիա։

Reference

Type

Number of pages

425

Dimension

9x12,5

Layout

միասիւն (6x9)։

Writing details

բոլորգիր։

Codicology

37, որոնցմէ ա՝ ունի 6 թղ., բ, լա՝ 8 թղ., է, լ, լբ, լգ, լե՝ 11 թղ., իա՝ 9 թղ., իը՝ 14 թղ., լէ՝ 13 թղ., մնացաջ ծները իւրաքանչիւրը ունի 12 թղ.։

Principal subject

Subject details

մագաղաթ, շատ նուրբ եւ հնութենէ մաշած ու դժգունած։

Number of lines

19։

Binding

փայտեայ կաշեպատ, դրոշմազարդուած, կռնակի կողմը ճաթած է չորութենէն եւ մեծապէս վնասուած, ունի գոցելու կաշի մը՝ որ համեմատութեամբ ծեռագրին շատ փոքր է, գոցելու զոյգ ականջներն ու գամերը ինկած են։ Կողքերը ներքին կողմէն ծածկուած են կարմիր կերպասով մը։

State of preservation

թէեւ բաւական ներկայանալի, սակայն կազմը մեծապէս վնասուած է եւ կը կարօտի նորոգութեան. չորութեան հետեւանքով ձեռագիրը վնասուած է եւ ամբողջութիւնը կազմէն դուրս ցցուած է։ Ձեռագրիս մէջ նոր աւելցուած են առաջին 4 թուղթերը, ինչպէս նաեւ վերջին լզ եւ լէ թերթերը՝ գրութեամբ հանդերձ։ Ձեռագիրս գրուած ըլլալու է սիլիկիա՝ Քաղկեդոնականէ մը, կամ յոյն եկեղեցւոյ յարողէ մը՝ ինչպէս կը տեսնուի ինչ ինչ կանոններէ։ Յետագայ ձեռք մը կամաւոր կերպով կտրած է զանազան կանոններ եւ հանած, որով երեք կանոններ, որոնք շարականներու պատմութեան համար նորութիւն մը կը պարունակէին՝ մնացած են կիսատ։ Մէկ կամ աւելի թուղթեր ինկած են ընդ մէջ Թղ. 10-11, 72-73, 238-239, 362-363։ Թղ. 126 եւ 280 պատռած են եւ հանած կիսախորանները, որով եղծուած է նաեւ գրութիւնը։

Copyist

Թորոս։

Owner

Ստեփաննոս սարկաւագ։

Commanditaire

Illuminator

Binder

անյայտ։

Parchment flyleaf

չկան, սակայն նորոգութեան ատեն առաջին թերթի առաջին երկու թուղթերը դատարկ ձգուած են՝ հաւանաբար իբր պահպանակ։

Lettrines

գլխաւոր կանոններու առաջին գիրերը, բազմագոյն եւ մեծ մասամբ թռչնագիր են. կան նաեւ միագոյն զարդագիրեր։

Initials

կարմիր թանաքով, իսկ գլխաւոր շարականներու առաջին տողերը՝ զանազան գոյներով են, ոսկետառ, կարմիր եւ կապոյտ, շատ ճաշակաւոր կերպով։

Marginal illuminations

երկու տեսակ են, բազմագոյններ՝ գլխաւոր կանոններու համար, միագոյն (կարմիր) աւելի ստէպ են։

Images

չկան։

Canon tables 1

Թղ. 3ա որ յետագայ նորոգողէն գծուած է, իսկ բնագրին մէջ կայ Թղ. 165բ՝ բազմագոյն, շատ գեղեցիկ, ամէն տեսակէտով հիացմունքի արժանի. նոյն ձեւով են

Canon tables 2

՝ որոնք չորս հատ են, Թղ. 16բ, 69ա, 339ա, 379բ, մնացածները պատռած հանուած են։

Title text

եւ

Blank pages

Թղ. 1ա-3բ, 1Ձետ-ր։

Colophon

Թղ. 125բ. «Զստացաւղ սորա զՍտեփանոս սարկաւագ յիշեսջիք ի Տէր եւ զծնաւղսն իւր. ընդ նմին եւ զիս զնուաստ գրողս Թորոս աղաչեմ յիշել ի մեղաց թողութիւն, եւ առատապարդեւն Քրիստոս յիշեցելոցս եւ միչողացդ ողորմեսցի»։

Informations

կը պակսին։ Մատեանս է Շարակնոց, կը պարունակէ հետեւեալ կանոները. 1. Թղ. 3ա. (Կանոն ծննդեան Աստուածածնին) անվերնագիր։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 1. Օրհնութիւնը ինկած ըլլալով՝ յետագային օրինակուած է եւ աւելցուած։ Կանոնին մէջ չէ օրինակուած «Նոր Սիոն ծնեալ» Համբարձին։ 2. Թղ. 7ա. (Կանոն երկրորդ աւուր ծննդեան Աստուածածնին)։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 3. մաշած ըլլալով վերնագիրը անընթեռնլի է։ 3. Թղ. 10ա. «Կանոն սրբուեւոյ Աստուածածնին յորժամ երից ... տարան ըզնա ծնաւղքն իւր ի տաճարն. ի Գրիգորէ կաթողիկոսէ ասացեալ»։ Ներկայիս այս կանոնը կիսատ եւ անկատար մնացած է, որովհետեւ երկու թուղթ կտրուած հանուած է։ Մնացած է միայն Օրհնութիւնը. «ԲԿ. Գովեմք ըզՀայրդ...» որու սկզբնատառերը կը կազմեն «Գրիգ[որ]», վերջին երկու տուները կը պակսին։ Կը յաջորդէ Տէր յերկնիցը, սկիզբը թերի «Մերձեալ այսաւր ըզլոյսդ ... Ցնծայ այսաւր տաճար ը նոր Սիոնի» եւ այլն չորս տուն։ Կանոնին ամբողջական պատկերը տե՛ս Շրկ. ՃԻԸ. § 2. 4. Թղ. 11բ. «Կանոն աւետեաց Աստուածածնին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 4-5. ընդ մէջ §§ 4 եւ 5ի կայ նոր շարական մը, որու խորագիրը եւ առաջին տողերը անընթեռնլի են. շարականը գրուած է «Կիրակոս»է, ինչպէս կը տեսնուի չարականին սկզբնատառերէն։ 5. Թղ. 16բ. «Կանոն Յրագալուցի Յայտնութեան» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 6-14)։ 6. Թղ. 38բ. «Մեծացու(ս)ցէք Յարութեան» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 15)։ 7. Թղ. 44ա. «Կանոն Տեառնընդառաջին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 16)։ 8. Թղ. 46բ. «Կանոն Անդոնի անապատականի» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 17-26)։ 9. Թղ. 69ա. «Կանոն Բուն Բարեկենդանին» եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 27-78. ունի հետեւեալ տարբերութիւնները. ա. Կը պակսի § 40ի Կիւրղի վերաբերեալ խորագիրը։ բ. § 50ի «մկ. Արթունք եւ պատրաստք» եւ «հբ. Յաւգնութիւն մեզ» շարականները զետեղուած են § 51ի «մկ. Եւ աւրհնեցէք» շարականէն յետոյ։ գ. Կը պակսի Քառասնից կանոնի (§ 61) ճաշու շարականը. «ճշ. Այսաւր մեծապէս պանծացեալ»։ 10. Թղ. 126ա. (Կանոն յարութեան Ղազարու) անվերնագիր։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 79-88, ունի հետեւեալ տարբերութիւնները. ա. Աւագ շաբաթի վեց օրերու Համբարձիներուն կը յաջորդեն «Արարչական բանին հրաման» Շնորհալիի երգին մասերը։ բ. Աւագ Ուրբաթ օրուան «Իջեր յերկնից» Հարցէն առաջ կայ «Այսաւր անճառ լուսոյն ծագումն» երգը՝ իր սովորական բաժանումներով։ «Եկայք հաւատացեալք» Համբարձիին կը հետեւի՝ «Չհանդուրժեալ բնութեամբ բարւոյն». ապա «Երգ ցորեկին աւետարանացն. Նորոգող տիեզերաց» երգերուն անցնելէ առաջ՝ կայ հետեւեալր. «Թաղմանն Տեառն, սկսանին զԱմբիծքն շարականաւ. Երանեմք ըզչարչարանս քո բան եւ փառաւորեմք զհանգչելըդ քո ի գերեզման, զոր վասըն մեր համբերեցեր Աստըւած։ Բաժին իմ ես դու Տէր։ Արժանապէս պատկառելի է հրեշտակացըն խըմբից, տարածել քո Քրիստոս Աստուած ի վերայ խաչին։ Արարիչ իրաւանց։ Զքեզ արարիչդ եւ ստեղծիչդ որ չարչարեցար մարմնով վասըն մեր, դասք հրեշտակաց եւ մարդկան երկիւղիւ փառաւորեն։ Մինչեւ աստ ասա զշարական։ Փոխ. Իշխանք հալածեցին զիս ի նանիր այլ ի բանից քոց երկեաւ սիրտ իմ ալէլուիա։ Այլ. փոխ. Մերձեսց. իմաստուն արա զիս ալէլուիա, ալէլուիա։ Եւ փառս տան եւ սկսանին Ա.րհնութիւն. Աւրհնեցէք զԱստուած լաւ, փառաւորեն։ Տեսեալ ըզքեզ մահու լուծ»։ գ. Կը պակսին Աւագ Ուրբաթ եւ Շաբաթ օրերու Սեծացուսցէ շարականները՝ 11. Թղ. 165բ. «Կանոն սրբոյ Պասէքին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 89-137. Պասէքի օրուան կանոնին (§ 89) կը յաջորդէ «Նորաստեղծեալ բանն» Շնորհալիի երգը։ 12. Թղ. 224ա. «Կանոն Պենտակոստէին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 138-144), 13. Թղ. 238բ. «Կանոն ի սուրբ Երրոր-դութիւնն յամենայն սուրբս, ութերորդ աւուր Հոգ(ւ)ոյն Գալըստեան. զի ամենայն ազգ Հոգ(ւ)ոյն է( = 7) աւր տաւնին, ըստ է արփիական շնորհացն, եւ յութն լադինք սուրբ Երրորդութեան եւ Յոյնք Ամենայն Սրբոց»։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 26. կանոնս դժբախտաբար անկատար է, որովհետեւ յետագայ ձեռք մը կտրած հանած է երեք թուղթ. ներկայիս կայ Օրհնութեան առաջին երեք տուները. «Յերիս անձինս բաժանեալ եւ մի բնութիւն ոչ զատեալ ...». սկզբնատառերը կը կազմեն «Յոհ»։ 14. Թղ. 239ա. «Կանոն Յով(հ)աննու ծնընդեան» (հմմտ. Գ. Շրկ. § 13), 15. Թղ. 244ա. «Կանոն սրբոյն Յով(հ)աննու» (հմմտ. Գ. Շրկ. § 14)։ 16. Թղ. 246բ. «Կանոն սրբոյն Գրիգորի» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 147)։ 17. Թղ. 249բ. «Կանոն Որդոց եւ Թոռանց սրբոյն Գրիգորի»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 148, աւելի ունի «նշ. Ամուլ ուրախ լեր բազմածին» (Հմմտ. Դ. Շրկ. § 47)։ 18. Թղ. 251բ. «Շարական սրբոյն Ներսիսի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 149)։ 19. Թղ. 252ա. «Շարական սրբոյն Սահակայ» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 150)։ 20. Թղ. 252բ. «Կանոն սրբոց Հռիփսիմեանց» (հմմտ. ԻԷ. Շրկ. § 14)։ 21. Թղ. 260ա. «Շարական սըրբոյ կուսին Սանդըխտոյ» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 152)։ 22. Թղ. 260ա. «Կանոն սրբոյ Տապանակին» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 153), 23. Թղ. 262բ. «Կանոն Վարդավառին, (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 154-6)։ 24. Թղ. 270ա. «Կանոն Շողակաթինն» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 157)։ 2§. Թղ. 272ա. «Կանովն փոխման Աստուածածնին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 158-160)։ 26. Թղ. 280բ. (Կանոն Նաւակատեաց սուրբ Խաչին) եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 161-170. կը պակսի Ս. Խաչի Դ. օրուան կանոնէն (§ 164) «Մըրբութիւն սրբոց շնորհեցեր» շարականը։ 27. Թղ. 299ա. «Կանոն սրբոց Մարգարէիցն» (հմմտ. Դ. Շրկ. § 29)։ 28. Թղ. 303բ. «Կանոն Մեսրոպայ վարդապետին»։ Յաջորդաբար կը հետեւին՝ Հրեշտակաց, Ս. Յակոբայ Մծբնայ հայրապետի, Մանկանցն Բեթղեհեմի կանոնները. (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 172-175)։ 29. Թղ. 312բ. «Կանոն սրբոց Հայրապետացն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 176, կանոնիս նախնական բնագրին մէջ կը պակսին «6շ. Այսաւր երկնայնոցն ընդ մեզ» եւ «մկ. Ով հրաշալի նախահարք» շարականները, որ յետագային օրինակուած է թուղթի վրայ եւ ագուցուած՝ բնագրիս մէջ։ Ջոյգ պակաս շարականներուն տեղ՝ բնագրին մէջ կայ «Շարական սուրբ Հայրապետացն Է( -7)երորդ ժողովոյն, ասացեալ Տեառն Գրիգորի կաթողիկոսի ի խնդրոյ բարեպաշտ արքային Հեթմոյ. Հիման յառաքեալս Հաւր յայտնութեամբ» (հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 39)։ 30. Թղ. 319ա. «Շարական սրբոյն Իգնատիոսի հայրապետին» եւ այլն։ Յաջորդաբար կան Ոսկեբերանի, Բարսղի եւ այլ սուրբերու շարականները, հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 177-194, ինչ ինչ ետեւ առաջութիւններով, այսպէս «Շարական սրբոյն Թէոդորոսի զաւրաւ. Որ ընտրեցեր ի սկզբանէ» զետեղուած է Վարդանանց շարականներէն յետոյ, §§ 186, 187 Միւռոնի շարականները փոխադրուած են Ղեւոնդեանց շարականներէն յետոյ։ 31. Թղ. 329բ. «Շարական սրբոյն Գէորգեայ զաւրավարին ի Գրիգորէ կաթողիկոսէ ոգեալ. ԴՁ. Որ թագաւորդ երկնաւորաց յերկրէ», (Հմմտ. ՃԻԸ, Շրկ. § 29, Մանկունքը)։ 32. Թղ. 329բ. «Շարական սրբոց քահանայից Ղեւոնդեանց. ՁԲ. Երգեմք ձեզ երգս Ըզհրեշտակական ..., ԴՁ. Պայծառացան այսաւր սուրբ եկեղեցիք» (Հմմտ. Գ. 6րկ. 33. Թղ. 332բ. «Շարական սրբոյն կիւրղի. Մանկունըք նոր Սիովնի»։ - Թղ. 333ա. «Շարական սրբոյն Նիկաւլայոսի. Հիացան անմարմինքն տեսանելով»։ 34. Թղ. 333բ. (Երգ Արեւագալի) եւ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 197-199. Արեւագալի երգերուն մէջ օրինակուած է նաեւ «Ճըգնաւորք Աստուծոյ եւ ժառանգորդք» երգը, եւ էոր, խորագիր ունի՝ «Եարական նգնաւո36. Թղ. 339ա. «Կանովն համաւրէն Մարտիրոսաց»։ - Թղ. 363ա. (Կանոն համաւրէն ննջեցելոց) սկիզբը պակաս թուղթի մը անկումով։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 200-215. Հանգստեան շարականներուն մէջ՝ հետեւեալները զանց եղած են. ԲԿ. «Ի գալստեան Տեառն ...»։ «Գայ զաւրութեանց թագաւորն». ԳՁ. «Արարչագործ Աստուած որ յոչնչէ...», «Զքեզ աղաչեմք Տէր ...», «Արեգակն արդարութեան Քրիստոս». ԳԿ. «Փառրք քեզ Աստուած...», «Ընդ զուարթունս երկնից...». «Լեառն վիմածին ...». ԴՁ. «Ժողովեալքս ի տաճար ...», «Զահագին համբաւ ...»։ «Ահագին աւրն դատաստանին...», «Մերձեցայ ես ի դուռն ...», «Անսկիզբն Աստուած ...», «Բազմերամք վեհագունիցն ...», «Աւրհնաբանող ձայնիւ ...», «Մեծ եւ ահեղ ...», «Ի հանդերձեալ ...». ԴԿ. «Որ ի Հաւրէ ...», «Ես ասացի Տէր ...»։ «Հայեցայ ի բարձունս»։ 36. Թղ. 379բ. «Կարգ Յարութեան աւրհնութեներոյ» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 216-223)։ 37. Թղ. 400բ. «Կանոն սուրբ առաքելոյն եւ աւետարանչին Ղուկասու. ի Գրիգորէ կաթողիկոսէ ասացեալ, ի խնդրոյ արքային Հեթմոյ»։ Խորագիրը գրեթէ ջնջուած եւ անընթեռնըլի է. իսկ կանոնէն մնացած է առաջին շարականին առաջին 3 տողերը՝ որու տնագլուխները կը կազմեն «Հեթո]ւմ...]», իսկ մնացածը կտրուած հանուած է։ Շարականին առաջին տողը հազիւ տեսանելի է եւ գուշակելով կարելի է կարդալ՝ «Հայր (փառաց) Աստուած ըզմիածնիդ տընաւրէնութեան քո (աւետ)արան քո փառաց, աւետիս մեզ Հըն չեցեր Հոգովն ի ձեռն Ղուկասի» եւ այլն, (ըզվանդակ պատկերը Հմմտ. ձիր, 6րկ.։ 38. Թղ. 401ա. «Կանովն սրբոյն Ներսէս(ի) հայրապետին»։ Հմմտ. Բ. Շրկ. § 77, սակայն կը պակսի ւՈր ընտրեցար» Մանկունքը, (տես վերեւ Այս եւ յաջորդ շարականները բնագրէն տարբեր եւ ուշ դարու գրչութեամբ են։ 39. Թղ. 403բ. «Նոր Սիոն ծնեալ» (հմմտ. վերեւ. § 1)։ - Անդ. «Այսաւր մեծապէս պանծացեալ» (հմմտ. վերեւ. § 9)։ - Թղ. 404ա. «Սրբութիւն սրբոց շնորհեցեր» (հմմտ. վերեւ. § 25)։ - Թղ. 405բ. «Այսաւր երկնայնոցն ընդ մեզ տաւնախմբելով» (հմմտ. վերեւ. § 28)։ - Թղ. 406ա. «Կանովն սրբոց Ղեւոնդեանց. Որ յառաջագոյն սահմանեցեր - Որ անդագար Արեգակն արդարութեան զ Երկնայիս հրաւիրակաւք... Անճառելի բանդ Աստուած ...» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 195. տե՛ս նաեւ վերեւ § 31)։ - Թղ. 409բ. ինչ ինչ Հանգստեան շարականներ՝ որ զանց եղած են վերեւ (§ 34)։ - Թղ. 413բ. «Շարական Ներսէսի հայրապետին. Աստուած անեղ անժամանակ Հայր ...»։ - Թղ. 418բ. «Շարական սրբոյն Գրիգորի Լու. Այսաւր զուարճացեալ ցնծայ եկեղեցի...», «Լերինք ամենայն այսաւր ցեծացէք ...»։

Content