537

ՇԱՐԱԿԱՆ ՁԱ

ԺԴ դար - ԺԴ դար

ID

Number

537

Old record number

500

Title

ՇԱՐԱԿԱՆ ՁԱ

Start date

ԺԴ դար

End date

ԺԴ դար

Date details

ձեռագրին հին եւ էական մասը՝ ԺԴ դար, իսկ նորոգուած մասը՝ ԺԶ-Ժէ դար։

Copy place

Reference

Type

Number of pages

272

Dimension

10,5x14

Layout

միասիւն (6,2x10,5)։

Writing details

հնագոյն մասը՝ հին բոլորգրով, իսկ նորոգուած մասերը նորագոյն բոլորգրով ու նոտրգրով (տես Հանգամանք)։ - ԶԱՐԴԱԳԻՐԻ գլսաւոր կանոնձերու առաջին գիրերը՝ միագոյն, պարգ գիծերով, շատ նաշակաւոր, ընդհանրապէս թռչնագիր. իսկ նորոգուած մասերուն մէջ զարդագրերը անճաշակ են։

Codicology

չեն նշանակուած (տես Հանգամանք)։

Principal subject

Subject details

թուղթ։

Number of lines

19-22։

Binding

փայտեայ կաշեպատ, կռնակի կողմը ամրացած է նորագոյն կաշիով մը. ինկած են զոյգ գոցելու ականջները, սակայն յետագային նորոգող մը աւելցուցած է կանաչ գոյնով լաթէ ականջ մը. կողքերը ներքին կողմէն ծածկուած են լաթով մը։

State of preservation

ձեռագիրս երեք գրիչներու գործ է, մեծ մասամբ հին ձեռագիրն է, որ ենթարկուած է զոյգ նորոգութիւններու, մաս մը նորոգուած է բոլորգրով (Թղ. 5, 6, 11-68, 124), եւ ապա՝ նոտր գրով (Թղ. 57, 69-70, 162-173, 215, 235-272)։ Յետագայ նորոգողը նկատի չէ առած հին ձեռագրին թերթաքանակները, այլ իր կողմանէ կատարած է նոր ստորաբաժանումներ։ Ձեռագրին վրայ նոր աւելցուած թուղթերը անհամաչափ են, ու կը պակսի միաձեւութիւն. շատ մը թուղթերու լուսանցքները աղտոտած են կամ գործածութենէ եւ կամ գրչի փորձեր կատարուած են անվարժ ձեռքէ մը։ Ձանազան տեղեր թուղթեր ինկած են, այսպէս ընդ մէջ Թղ. 12-3, 35-6, 123-4, 271-2։

Copyist

բուն ձեռագրին՝ Ստեփաննոս, նորոգուած մասին՝ անյայտ։

Owner

Commanditaire

Illuminator

եւ այլն անյայտ։

Binder

Parchment flyleaf

չկան։

Lettrines

Initials

կարմիր թանաքով են. նորոգուած մասերուն մէջ շարականներու առաջին տողերը գունաւոր են կարմիր եւ կանաչ մելաններով։

Marginal illuminations

հնագոյն մասին՝ սակաւաթիւ, միագոյն սակայն չափազանց յաջող, յստակ ու նուրբ գիծերով. նորոգուած մասին մէջ գրեթէ չկան, կան նկարիկներ շատ անճաշակ, այսպէս Թղ. 29ա, 32ա, 34ա, 37ա, 40ա, 43ա, 50բ։

Images

չկան։

Canon tables 1

Թղ. 2ա նորոգողին կողմէ գծուած՝ որ աննաշակ է. անյաջող են նաեւ

Canon tables 2

Թղ. 11ա, 54բ։

Title text

եւ

Blank pages

Թղ. 1ա, 1բ, 272բ։

Colophon

Հին ձեռագրին մէջ կան հետեւեալ եր1. Թղ. 89բ. «Ով բարեգութ Տէր, թող եւ զիմ զմեղապարտիս յանցանքն զՍտեփանոսի ի յապագայն»։ 2. Թղ. 162բ. «Զմացառուտ գրողս աղաչեմ յիշել ի Տէր, ով եղբայ(ր)»։ §. Նորոգողին կողմէ գրուած է Թղ. 54բ-55ա. «Զտառապեալ հոգիս յիշեցէք ո՛վ աստուածասէր հայրք եւ եղբայրք»։ 4. Յետին դարու անվարժ գրչութեամբ կայ հետեւեալ յիշատակագրութիւնը եւ ծածկագրութիւնր. Թղ. 266բ. «Ձեզի էվալ(ա)« կասեմ, այս ինչ անուն է, եղբայր հանեցէք. դ.ռ.դ.դ։Հե.ռ։։.լ.լ.ա։ե։.ռ։։.ա։.ը.6։ բ. գ.։.դ.ռ։։. Թվ. ՌՄԳ( = 1754)ին կարգ առի. թէ կարդաձօղ ես դու ընտիր, ելիր դասէտ առաջ մատիր, թէ գուլ(7)ես յետ կացիր, նիստ ի վայր պիղծ հացէ չէ պանիր, սորայ վաողպատ ակռայ պիտի»։

Informations

1884ին ստացած ենք Լոնտոնէն, Ներսէս Պայեանց ձեռքով։ Մատեանս է Շարակնոց հին կարգաւորութեամբ, թերի սկիզբն ու վերջաւորութեան. կը ցանկագրենք նախ հին ձեռագիրը (§§ 1-25) եւ ապա նորոգողին կողմէ աւել ցուած կանոնները 1. Թղ. 71ա. (Կանոն Քառասնորդաց), Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 44-78, ուր նկատելի է. ա. Դուրս ձգուած են Մանկունք եւ Համբարձի շարականները, առանձին օրինակուած են Հանգստեան շարականներէն վերջ (տե՛ս ստորեւ § 3)։ բ. Ապաշխարութեան կարգին մէջ կը պակսին կիրակի օրերու (§§ 52, 62, 71) եւ սուրբերու կանոնները (§§ 61, 70)։ գ. § 78ի կը յաջորդէ Համամի շարականը «Հայր երկնաւոր անկանիմ»։ 2. Թղ. 90ա. «Կանոն հանգստեան». Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 208-215. կը պակսին հետեւեալ շարականները. ԲԿ. «Հաւատ ունելով հոգի ...» (մինչեւ) «Գայ զաւրութեանց թագաւոր»։ Գ2. «Զքեզ աղաչեմք», «Արեգակն արդարութեան»։ ԳԿ. «Փառըք քեզ Աստըւած», «Ընդ զըւարթունս երկնից», «Լեառըն վիմածին աղբիւր»։ ԴՉ. «Որ հայրական իշխանութեամբ ...» (մինչեւ) «Ի հանդերձեալ նորոգմանն», ԴԿ. «Որ ի Հաւրէ առաքեցար», «Ես ասացի Տէր ողորմեա», «Հայեցայ ի բարձունս»։ 3. Թղ. 104ա. «Մանկունք ապաշխարութեան. ՁԱ. Զառաւաւտու զաւրհներգութիւնս» եւ այլն։ - Թղ. 105բ. «Համբարձին ապաշխարութեան»։ ԱԶ Համբարձիներէն նախ օրինակուած է «Համբարձի զաչս իմ» եւ ապա «Ինձ աւգնութիւն ի Տեառնէ»։ 4. Թղ. 107ա. «Կանոն Գալստեան Տեառն ի Բեթանիա» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 79)։ 5. Թղ. 109ա. «Կանոն Գալստեան Տեառն յերուսաղէմ»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 80, առաջին Հարցը «Որ ի քերովբէական» փոխադրուած է ՄեՇոցուսցէ եւ Ոդորմեա շարականներուն 6. Թղ. 110բ. «Կանոն երկրորդ Գալըստեան» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 81)։ 7. Թղ. 112ա. «Կանոն Մեծի Երկշաբաթի» եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 82-87, հետեւեալ տարբերակներով։ ա. Աւագ Հինգշարթիի Մանկունքը «Աշսաւր կանգնեցաւ» չունի վերջին տունը «Բանն զոր ասաց Յիսուս», բ. Աւագ Ուրբաթի կանոնին մէջ կը պակսին «Այսաւր անճառ» եւ «Նորոգող տիեզերաց» Շնորհալիի երգերը, գ. Աւագ Ուր. եւ Շբ. օրերու կանոնները չունին Մեծացուսցէ 8. Թղ. 125ա. (Կանոն Յինանց)։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 89-137. նկատելի են հետեւեալները։ ա. Պասէքի կանոնը (§ 89) օրինակած է նորոգողը եւ յետագային ինկած է, մնացած է միայն հատուած մը։ Նոյնպէս նորոգողը աւելցուցած է § 90ը, որովհետեւ նոտր գրով բ. Բուն ձեռագիրը կը սկսի § 92ով, որ բաժնուած է ութ ձայներու համաձայն. իւրաքանչիւր ձայնի մէջ օրինակուած են նաեւ Հարցերը, ապա Ողորմեաները եւ հուսկ Տէր մերկնիցները։ գ. ԱՉ ձայնի Հարցերէն վերջ նշանակուած են Մեծացուսցէները, այնպէս՝ ինչպէս կը գտնենք Ա. Շրկ. §§ 90-95ի մէջ։ ԱԶ Հարցերէն վերջ՝ Ողորմեաները կը սկսին § 90ի Ողորմեայով, ինչ որ նշան է թէ նախատիպ օրինակին մէջ կը պակսէր Պասէքի կանոնը (§ 89), ու կը սկսէր § 90ով. դ. § 95 Յովհաննու կանոնէն նշանակուած են Հարցին եւ Մեծացուսցէին առաջին բառերը, իսկ ամբողջութեամբ օրինակուած են ստորեւ՝ Յովհաննու Մկրտչի կանոնին մէջ. (տե՛ս ստորեւ § 11)։ ե. Յարութեան Տէր թագաւորեաց շարականները հաւաքուած են ութ ձայներու համաձայն եւ առանձին օրինակուած. (տե՛ս ստորեւ § 23)։ զ. Կը պակսին Նոր կիւրակէի (§ 97) եւ Երկրորդ Գալստեան (§ 131) կանոնները. իսկ § 104 կանոնէն կայ միայն խորագիրը «Աշխարհամատրանն իւր կարգովն», ու առանձին օրինակուած է Յովհաննու Մկրտչի կանոնէն յետոյ. (տե՛ս ստորեւ § 12)։ Յինանց կանոններէն դուրս մնացած է Համբարձման կանոնը։ 9. Թղ. 158բ. «Կանոն Համբարձման, (հմմտ. Ա. Շրկ. § 128)։ 10. Թղ. 160բ. «Կանոն Հոգւոյն ԳալըսՀմմտ. Ա. Շրկ. § 138. կայ միայն առաջին օրուան կանոնը։ Առանց տարակոյսի կրնանք ըսել որ նախատիպ օրինակին մէջ ալ կը պակսէին Բ-ի օրերու կանոնները, որով հետեւ հին ձեռագրին ժզ թերթը կաւարտի Հոգեգալստեան Ա. օրուան կանոնով ու ժէ թերթը կը սկսի Յովհաննու Մկրտչի կանոնով։ Սակայն նորոգողը վերակազմած ատեն՝ անջատած է ժզ եւ ժէ թերթերը ու միջանկեալ աւելցուցած է ամբողջական թերթ մը, նոտր գրով օրինակելով Պենտէկոստէի Բ-Է օրերու կանոնները, ինչպէս նաեւ Յովհաննու Մկրտչի կանոնին սկզբնաւորութիւնը։ 11. Թղ. 174ա. (Կանոն Յովհաննու Մկրտչին)։ Թուղթ մը ինկած ըլլալով՝ կը պակսի կանոնին սկզբնաւորութիւնը, եւ ապա կան հետեւեալ շարականները՝ առանց որեւէ խորագրի. «Առաքեալն յԱստուծոյ Կարապետ մեծն ի մարգարէս»։ - «հ. Նախայաւիտեան բանին պատմող առաքեցար»։ - «ո. Կարապետ արքայութեան երկնից սուրբ Յովհաննէս»։ - «տ. Երկնաքաղաքացին Յովհաննէս մեծն ի ծնունդս»։ - «մկ. Մարգարէից գերագոյն եւ մեծն»։ - «ճշ. Այսաւր ցնծայ եկեղեցի ի հոգեւոր հարսանիս» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 146, 96, 145)։ 12. Թղ. 175բ. «Կանոն Աշխարհամատրան» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 104)։ 13. Թղ. 176բ. «Կանոն սրբոյն Գրիգորի Հայոց Լուսաւորչի»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 147, եւ ապա առանց որեւէ խորագրի՝ կը յաջորդէ Ա. Շրկ. § 70։ 14. Թղ. 180ա. «Կանոն Որդւոց սրբոյն Գրիգորի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 148)։ 15. Թղ. 181բ. «Կանոն սրբոց Հռիփսիմեանց» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 151)։ 16. Թղ. 187բ. «Սանդըխտոյ կուսի է շարականս» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 152)։ 17. Թղ. 187բ. «Կանոն Տապանակին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 153)։ 18. Թղ. 189բ. «(Կանոն) Վարդավառին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 154-6)։ 19. Թղ. 195ա. «Կանոն Շողակաթին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 157)։ 20. Թղ. 196բ. «Կանոն Նաւակատեաց Խաչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 161-8, Դ. օրուան կանոնի «Սրբութիւն սրբոց» շարականը փոխադրուած է Բ. օրուան կանոնէն յետոյ։ 21. Թղ. 208ա. «Կանոն Վարագայ Խաչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 169)։ 22. Թղ. 209բ. «(Կանոն) Գիւտ Խաչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 170)։ 23. Թղ. 211բ. «Տէր թագաւորեաց Յարութեան» ԱՉ-ԴԿ. 24. Թղ. 213ա. «Կանոն սրբոց Մարգարէից»։ Կայ միայն Ա. Շրկ. § 171ի Օրհնութիւնը ու անմիջապէս յետոյ կը յաջորդէ ամբողջ § 171ա կանոնը. թուղթ ինկած ըլլալով՝ չի գիտցուիր թէ § 171ի Հարցը եւ իր սարքը կը յաջորդէ կամ ոչ։ Մարգարէից կանոնէն վերջ նոր նոտր գրով կը յաջորդէ Ս. Բարսղի շարականը, ու կը սկսի Թարգմանչաց կանոնը, որու միայն առաջին մասը նոտր գրով է, ապա կը սկսի շարունակել հին բնագիրը։ Հին գրով կան հետեւեալ սուրբերու շարականները. Սուքիասանց, Ոսկեանց, Սահակի, Վարդանանց (նախ «Նորահրաշ պսակաւոր» եւ ապա «Մանկունք սրբոց Վարդանանց. Արիացեալք առ հակառակսն»), Ղեւոնդեանց («Պայծառացան այսաւր» եւ «Երգեմք ձեզ»), Թէոդորոսի, Ներսէսի, Ոսկեբերանի, Իգնատիոսի, Եւստռատիոսեանց, Վահանայ Գողթնացւոյն։ Նոտր գրով կը շարունակեն՝ Յակոբայ Մծբնայ, Բեթղեհեմի մանկանց կանոնները, Ղեւոնդեանց վերեւ զանց եղած շարականները. իսկ Հրեշտակաց կանոնին Հարցով կրկին կը սկսի հին գիրը։ 25. Թղ. 230բ. «Կանոն համաւրէն ամենայն Մարտիրոսաց»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 200-7. ԱՉ եւ ԱԿ կանոնները հին գիրով են՝ որոնցմով կը վերջանայ բուն ձեռագիրը ու կը սկսի նորոգողին կողմէ աւելցուած մասերը։ Ձեռագրիս մէջ նոր նոտր գրով կան հետեւեալ կանոնները. 26. Թղ. 2ա. «Կանոն ծննդեան սրբուիւոյ կուսին ի ծնողաց իւրոց ի Յովակիմայ եւ յԱննայէ» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 1, 3-4)։ 27. Թղ. 11ա. «Կանովն Աստուածայայտնութեան Ճրագալուծին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 6-16, ինկած են Ա. Բ. Գ. օրերու կանոնները։ 28. Թղ. 32ա. «Կանովն Անտոնի անապատականի» (Հմմտ. Ա. Երկ. §§ 17-26)։ 29. Թղ. 54բ. «Կանովն Բուն հարեկենդանին» եւ այլն (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 27-43 շարունակութիւնը հմմտ. վերեւ § 1)։ 30. Թղ. 246բ. «Երգ Տեառն Ներսէսի ասացեալ ... Աստուած անեղ անժամանակ» (Ա-Ք)։ - «Արարիչ եւ մարդասէր անոխակալ»։ - «Ես ասացի ի վերանալ»։ 31. Թղ. 251ա. «Աւրհնութեներ Յարութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 216-223)։ 32. Թղ. 266ա. «Շարական Երկոտոսասան Առաքելոցն Քրիստոսի. Ի յանսահման ծովէն»։ 33. Թղ. 267ա. «Կանովն սրբոյն Սարգսի զօրավարին. Ամենասուրբ Երրորդութեան ընտրեալ»։ 34. Թղ. 267բ. «Կանովն երկրորդ Մաղկազարդին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 131)։ 35. Թղ. 269ա. «Այսաւր զուարճացեալ ցընծայ» (Ա-Ք)։ - (Լերինք ամենայն) որմէ մնացած է միայն միջանկեալ երեք տուներ։

Content