529

ՇԱՐԱԿԱՆ ՀԳ

ԺԳ դար - ԺԳ դար

ID

Number

529

Old record number

97

Title

ՇԱՐԱԿԱՆ ՀԳ

Start date

ԺԳ դար

End date

ԺԳ դար

Date details

ձեռագրին գիրէն, ներքին պարունակութենէն դատելով՝ ԺԳ դար, գուցէ դեռ աւելի ալ կանուխ գրուած ըլլայ։

Copy place

Reference

Type

Number of pages

213

Dimension

9,5x13

Layout

միասիւն (7,5x10)։

Writing details

բոլորգիր հին եւ ընտիր։

Codicology

27. ձեռագիրը ունի հին եւ նոր մաս, նոր են Թղ. 1-13. 209-213։ Հին ձեռագրին ա թերթը ինկած է, որու փոխարէն դրուած են նոր Թղ. 1-13ը. ապա բ թերթէն մնացած են 6 թղ., նոյնպէս վերջաւորութեան՝ հին ձեռագրի վերջին թերթն է իզ՝ որմէ մնացած են 5 թղ., ամբողջացնելու համար աւելցուած են 209-213՝ որ մենք նշանակեցինք իբր իէ թերթ։ Հին ձեռագրին իւրաքանչիւր թերթը ունի 8 թղ.։

Principal subject

Subject details

թուղթ տոկուն։

Number of lines

21։

Binding

փայտեայ կաշեպատ, դրոշմազարդուած. կոնակի, կողմը չորութեան հետեւանքով քիչ մը վնասուած է։ Ունի գոցելու կաշի եւ զոյգ ականջներ, որոնցմէ առաջինը ինկած է, երկրորդը չի գործածուիր։ Կողքին ներքին մասերը ծածկուած են կանաչ գոյնով հասարակ լաթով։

State of preservation

լաւ, սակայն առաջին թերթը ինկած ըլլալով՝ նորոգողը ամբողջացուցած է իր կողմանէ, որու առաջին երկու թուղթերը վնասուած են։

Copyist

եւ այլն՝ անյայտ, որովհետեւ չկան յիշատակագրութիւններ։

Owner

1685ին Շմաս Եղիա։

Commanditaire

Illuminator

Binder

Parchment flyleaf

առջեւն ու ետեւը երկուքի ծալուած՝ փոքր կլոր երկաթագրով աւետարանի հատուածներ են։

Lettrines

գրեթէ չկան, եղածներն ալ միագոյն եւ շատ պարզ են։

Initials

Marginal illuminations

, ՆԵԱՐՔ

Images

Canon tables 1

չկան։

Canon tables 2

Թղ. 8բ՝ գծուած նորոգողի կողմէ. իսկ հին ձեռագրին մէջ կիսախորան կարելի է համարել Թղ. 53ա.ինը, որ շատ աննաշակ եւ սեւ մելանով է։

Title text

եւ ՍԿձԲՆԱՏԱՌՔ կարմիր բանաքով են։

Blank pages

չկան։

Colophon

Նորոգողին կողմէ աւելցուած թուղթին ստորեւ (Թղ. 213բ) բոլորովին անվարժ նոտրգրով կայ. «Յ(ի)շատակ է շարակնոցըս Շմաս Եղիեաին. գրեցաւ ի Մա(յ)իս ամսոյ զ( = Յ)ին. թվին ՌՃԼԴ( = 1685)»։

Informations

վանքիս ձեռագիր ցուցակին մէջ գրուած է, «Ստացաք յամի 1882, ի ձեռն Յովհ. Ներսիսեան եւ Սերովբէ Ալիշան»։ Մատեանս է Շարակնոց, հին կարգաւորութեամբ. կը պարունակէ հետեւեալ կանոնները. 1. Թղ. 1ա. (Կանոն ծննդեան Աստուածածնին) եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 1, 3-5. Այս կանոնները աւելցուած են յետագայ ձեռքէ մը. բուն հին ձեռագրէն ինկած են առաջին ինը թուղթերը, որոնց փաոխարէն աւելցուած են 2. Թղ. 8բ. «Կանոն Յայտնութեան նրագալուցին» եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 6-14. բուն հին ձեռագիրը կը սկսի Թղ. 14ով, այսինքն Յայտնութեան Գ. օրուան կանոնի Հարցի գործատունով։ 3. Թղ. 24բ. (Մեծացուսցէք Յարութեան) (հմմտ. Ա. Շրկ. § 5)։ 4. Թղ. 28ա. «Կանոն աւետեաց Աստուածածնին», Հմմտ. Ա. Շրկ. § 5։ Վերեւ (§ 1) տեսանք որ յետագայ ձեռք մը ամբողջացուցած էր ձեռագիրս նոր թուղթերով, որոնց մէջ օրինակած է նաեւ այս կանոնս՝ առանց ուշադրութիւն դարձնելու որ արդէն իսկ կայ բնագրին մէջ։ Հոս նշանակուած է նաեւ ճաշու ԴԿ. շարական մը. «Ի քեզ եմք ապաւի. Որ ք(ան) գերկինս. Որ քան զար»։ 5. Թղ. 28բ. «Կանոն փոխման Աստուածածնին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 158-160. Ա. օրուան կանոնի աւարտին՝ չէ նշանակուած «Անթառամ» իբր ճաշու շարական։ 6. Թղ. 34բ. «Կանոն Տեառնընդառաջին գալուստ(ն)» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 16)։ 7. Թղ. 36բ. «Կանոն Անտոնի անապատականին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 17)։ 8. Թղ. 38ա. «Կանոն թագաւորացն», Հմմտ. Ա. Շրկ. § 18. կը պակսի «Որ գերագոյն քան զբնութիւն» Մանկունքը։ 9. Թղ. 39բ. «Կանոն Դաւթի եւ Յակոբայ» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 19)։ 10. Թղ. 41ա. «Կանոն սրբոյն Ստեփաննոսի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 20)։ 11. Թղ. 43բ. «Կանոն սրբոյն Պետրոսի եւ Պաւղոսի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 21)։ 12. Թղ. 45բ. «Կանոն Յոհաննու եւ Յակոբու որդւոցն Որոտման» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 22)։ 19. Թդ. 47ա. «Կանոի համաւրէց Առաբելոցն», Հմմտ. Ա. Շրկ. § 23. կը պակսի Հարցէն առաջ «նշ. Զառաջնորդս եւ զվարդապետս» շարականը. նմանապէս «8շ. Որ սիրողդ էք» կցուած է «Աշակերտք Քրիստոսի» շարականին, միասին կազմելով Մանկունքը, իսկ իբր Համբարձի կայ «ԴԿ. ժողովեալ սուրբ սոաքեալքն-Լուսաւորք երեւեցայք երա14. Թղ. 49ա. «Կանոն սրբոյն Յակոբայ հայրապետին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 173. կանոնին մէջ կը պակսին «մկ. Հայրապետ սուրբ» եւ «ճշ. Որ յանապատէ կոչեցար» շարականները. իբր Տէր յերկնից նշանակուած է «Թագաւոր թագաւորաց Քրիստոս», իսկ իբր Մանկունք «Ամոլըք հաւատոյ եւ պարծանըք»։ 15. Թղ. 50բ. «Կանոն սրբոց ՔառասՀմմտ. Ա. Շրկ. § 61. կը պակսի ճաշու շարականը։ «Այսաւր մեծապէս պանծացեալ»։ 16. Թղ. 53ա. «Կանոն ապաշխարուՀմմտ. Ա. Շրկ. §§ 27-78, հետեւեալ տարբերութիւններով. ա. Կը պակսին կիրակի օրերու (Ա. Շրկ. §§ 27, 34, 41, 52, 62, 71) եւ սուրբերու խորագիրերն ու կանոնները (Ա. Շրկ. §§ 40, 61, 70)։ բ. Ապաշխարութեան կանոնը բաժնուած է ութը ձայներու համաձայն։ Իւրաքանչիւր ձայն ալ իր կարգին ունի երեք բաժանում, նախ հաւաքուած են Հարցերը, ապա Ողորմեաները եւ հուսկ Տէր յերկնիցները։ գ. ԳՁ. ձայնի պատկանող Հարցերը սկսելէ առաջ՝ կայ աւագ երկուշաբթի օրուան Մանկունքը. «Ալէլուիա, ալէլուիա. Այսաւր ընդ զաւրս երկնից» եւ այլն։ Նոյնպէս ԴԿ. վերջին Տէր յերկնիցին կը յաջորդէ «մկ. Յոյս իմ ի մանգութենէ իմմէ»։ դ. Վերեւ թուարկուած կանոնները աւարտելէ յետոյ՝ կը սկսին «Մանգունք ապաշխարութեան» ութը ձայներու համաձայն, որոնց կը հետեւի «Համբարձիք ապաշխարութեան» ութը ձայներու համաձայն, ուր ուշագրաւ է հետեւեալր. ԱՁ. ունի միայն «Ինձ աւգնութիւն», կը պակսի «Համբարձի զաչս իմ». ԳՁ. ունի միայն «Պահապան խնդրեմք ի քէն», կը պակսի «Զաւրհներդութիւնս բանաւոր». ԳԿ. ունի միայն «Տուր մեզ Տէր», կը պակսի «Հովանի աջոյ ձեռին քո», 17. Թղ. 78բ. «Կանոն հանգստեան նընջեցելոցն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 208-215. զանց ըրած է հետեւեալ շարականները. ԲԿ. «Պատրաստ արարեր» եւ այլն. «Ի գալստեան Տեառն», «Գայ զաւրութեանց թագաւորն»։ ԳՉ. «Արարչագործ Աստըւած որ յոչընչէ», «Զքեզ աղաչեմք», «Արեգակն արդարութեան»։ ԳԿ. «Փառըք քեզ Աստուած», «Ընդ զուարթունս», «Լեառն վիմածին»։ ԴՁ. «Հայր անըսկիզբն արարիչ ...» (մինչեւ) «Ի հանդերձեալ նորոգմանն»։ ԴԿ. «Որ ի Հօրէ», «Ես ասացի», «Հայեցայ ի բարձունս»։ 18. Թղ. 91բ. «Կանոն յարութեան Ղազարու» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 79)։ 19. Թղ. 93ա. «Կանոն Գալստեան ՏեաՀմմտ. Ա. Շրկ. § 80. կը պակսի առաջին Հարցը. «Որ ի քրովբէական աթոռ»։ 20. Թղ. 94բ. «Կանոն երկրորդ Գալըստեանն այս է» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 81)։ 21. Թղ. 96ա. «Կանոն Մեծի Երկուշաբաթին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 82. սակայն կը պակսին Մանկունքն ու Համբարձին. Մանկունքին համար լուսանցքին վրայ նշանակուած է միայն «մկ.» եւ օրինակած է «Ալէլուիա» բառը. վերեւ տեսանք (§ 16, գ) որ ապաշխարութեան կարգին մէջ օրինակուած է այս Մանկունքը։ 22. Թղ. 97ա. «Կանոն Մեծի Երեքշաբաթին» եւ այլն։ Աւագ գշ. դշ. եշ. օրերու կանոնները հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 83-85։ 23. Թղ. 102բ. «Կանոն Մեծի ՈւրբաՀմմտ. Ա. Շրկ. § 86. կը պակսի «աւրհ. Այսաւր ի կատարումն», ու կանոնը կը սկսի «Արծաթսիրութեամբ մոլեալ». կը պակսի նաեւ Մեծացուսցէն։ Ձեռագրիս մէջ չէ օրինակուած Ներսէս Շնորհալիի յօրինած գիշերային եւ ցերեկի աւետարաններու երգերը «Այսաւր անճառ» եւ «Նորոգող տիեզերաց»։ Օրուան կանոնը կ'աւարտի «Եկայք հաւատացեալք» Համբարձիով։ 24. Թղ. 104ա. «Կանոն Մեծի ՇարաՀմմտ. Ա. Շրկ. § 87. կը պակսի Մեծացուսցէն։ Կանոնին կը յաջորդէ «Ճաշոյ յինանց» գովեայք (Հմմտ. Ա. Երկ. § 88)։ 25. Թղ. 106բ. «Կանոն Յարութեան Տեառն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 89-137, հետեւեալ տարբերութիւններով. ա. Կը պակսին կիրակի եւ տօն օրերու կանոնները, այսինքն Պասէքի (§ 89), Յովհաննու Մկրտչի (§ 96, տես ստորեւ § 28) Նոր կիրակէի (§ 97), Աշխարհամատրան (§ 104), Համբարձման (§ 128, տես ստորեւ։ 26), Գալստեան (§ 131)։ բ. Ապաշխարութեան կանոնին նման՝ ութը ձայներու համաձայն հաւաքուած են՝ նախ Հարցերը, ապա Ոդորմեաները եւ հուսկ Տէր յերկնիցները։ դ. Մինչ Ա. Շրկ. §§ 90-95 նշանակած է Մեծացուսցէներ, հոս ամենեւին կը պակսին. նոյնպէս ամբողջութեամբ կը պակսի § 91։ դ. Կը պակսին § 100 Աւետման խորագիրը եւ § 117 Երեւման Ս. Խաչի խորագիրը։ ե. Զանց եղած են ճաշու շարականները, (տես ստորեւ § 37)։ 26. Թղ. 137ա. «Կան(ոն) Համբարձմանն» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 128)։ 27. Թղ. 139ա. «Կանոն Գալստեան Հոգ(ւ)ոյն սրբոյ»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 138. կայ միայն առաջին օրուան կանոնը։ 28. Թղ. 141ա. «Կանոն Յով(հ)աննու Կարապետին». Այս վերնագրին տակ դրուած են Յովհաննու երկու կանոններու պատկերները. առաջին «Ջմարգարէ բարձրելոյն (հմմտ. Ա. Շրկ. § 146). երկրորդ «Նախայաւիտեան բանին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 96, առանց Մեծացուսցէի)։ Ապա առանց յատուկ վերնագիրի՝ կը յաջորդէ Աշխարհամատրան կանոնը. «Ի. Երկրպագեմք քեզ Քրիստոս», «ո. Այսաւր հրեշտակաց բազմութիւնք»։ «տ. Որք արժանաւորեցայք ի կոչումըն» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 104)։ 29. Թղ. 144ա. «Կանոն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 147)։ 30. Թղ. 146ա. (Կանոն սրբոց Հռիփսիմեանց) (հմմտ. Ա. Շրկ. § 151)։ 31. Թղ. 151բ. «(Շարական) սրբոյն Սանդխտոյ կուսին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 152)։ 32. Թղ. 151բ. «Կանոն Տապանակին, (հմմտ. Ա. Շրկ. § 153)։ 33. Թղ. 153ա. «Կանոն Վարդավառին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 154. կայ միայն առաջին օրուան կանոնը։ 34. Թղ. 155բ. «Կանոն Շողակաթին այս է» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 157)։ 35. Թղ. 156բ. «Կանոն Նաւակատեաց Խաչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 161-168. Բ. օրուան կանոնը առանց որեւէ խորագրի՝ միացած է Ա. օրուան կանոնին, Գ. օրուան կանոնը նշանակուած է իբր Բ. օրուան կանոն, ու յաջորդաբար մինչեւ վերջ, որով Խաչի տօնը կ'ունենայ եօթը օր՝ փոխանակ ութի։ Ձեռագրիս մէջ զանց եղած է Ա. Շրկ. § 164 «Սրբութիւն սրբոց» շարականը։ 36. Թղ. 165բ. «Կանոն Վարագայ Խաչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 169)։ 37. Թղ. 166բ. «Կանոն Գիւտ Խաչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 170, Օրհնութեան միայն առաջին երեք տուները կան, միւս երկուքը զանց եղած են։ 38. Թղ. 168ա. «Թագաւորք Յարութեան ճաշու. ԱՉ. Զթագաւորըն փառաց Քրիստոս» եւ այլն. (տես վերեւ § 25, ե)։ 39. Թղ. 169ա. (Կանոն սրբոց Մարգարէիցն) անվերնագիր։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 171-171ա. հոս կայ § 171էն միայն Օրհնութիւնը «Որ զաստուածային զաւրութիւնդ», որու կը յաջորդէ ամբողջ § 171ա։ 40. Թղ. 171ա. «Կանոն սրբոց Վարդապետացն (թարգմանչաց)»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 172. կը պակսի Օրհնութիւնը. «Որք զարդարեցին տնաւրինա41. Թղ. 172ա. «(Շարական) սրբոց Սուքիասանց» եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 188, որու կը յաջորդեն հետեւեալ սուրբերու ծանօթ շարականները. Վահանայ Գողթնացւոյն (§ 189), Ղեւոնդեանց՝ միայն «Երգեմք ձեզ» եւ «Պայծառացան այսաւր սուրբ եկեղեցիք», Դաւթի Դունեցւոյն (§ 190), Կիրակոսի (§ 191, միայն «Յարմատոց բարեաց»), Ատոմանց (§ 193), Վարդանանց (§ 194, միայն «Արիացեալք»), Բարսղի (§ 179), Ոսկեանց (§ 192), Շարական հայրապետաց «Ով հրաշալի նախահարք» (ունի նաեւ վերջին երեք յաւելեալ տուները)։ 42. Թղ. 177ա. «Կանոն համաւրէն Մարտիրոսացն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 200-207, հետեւեալ տարբերութիւններով. ԱՉ. աւելի ունի «տ. Քեզ Հաւր անեղի եւ հանապազ». Մանկունքը ունի եզական խորագիր մը. «Սրբոյն Սարգսի զաւրավ». իսկ Համբարձին ունի միայն առաջին մասը «Սուրբ ես Տէր զաւրութեանց», զանց ըրաձ է «Լոյսդ որ յառաջ»։ ԴՉ. կը պակսի «Ով սուրբ Գէորգ» շարականը։ 43. Թղ. 195ա. «Աւրհնութիւնք Յարութեանն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 216-223. ԴՉ. ԴԿ. Օրհնութիւնները ամբողջացած են նորոգողին կողմէ։

Content