530

ՇԱՐԱԿԱՆ ՀԴ

ԺԳ դար - ԺԳ դար

ID

Number

530

Old record number

29

Title

ՇԱՐԱԿԱՆ ՀԴ

Start date

ԺԳ դար

End date

ԺԳ դար

Date details

նկատի առած յիշատակարանին մէջ յիշուածը՝ որ Հեթում Բ.ն է, թագաւորած 1289-1305ին, կը համարինք որ շարակնոցս գրուած ըլլայ ժգ. դարու վերջաւորութեան։

Copy place

Սի՞ս։

Reference

Type

Number of pages

293

Dimension

15x20,2

Layout

միասիւն (11x17)։

Writing details

բոլորգիր մեծ եւ ընտիր։

Codicology

չեն նշանակուած եւ թուարկել կարելի չէ (տես Հանգամանք)։

Principal subject

Subject details

մագաղաթ, շատ նուրբ եւ ընտիր։

Number of lines

23։

Binding

փայտեայ կաշեպատ, դրոշմազարդուած, հնութեան հետեւանքով կաշին շատ մը տեղեր մաշած է, երեք գոցելու ականջները ինկած են. կողքերը ներքին կողմէն ծածկուած են կարմիր ծաղկեայ լաթով մը։

State of preservation

բաւական լաւ. ձեռագիրը հին ըլլալով եւ չափազանց գործածութենէ՝ բաւական կրած է, այսինքն թուղթերուն վրայ շատ մը տեղեր մոմ կաթած է, ստորին եւ եզերքի լուսանցքները սեւցած կամ պատռտած են, յետագայ ձեռն մը մեծ խնամքով նորոգած է մագաղաթանման թուղթով ծածկելով երբեմն նաեւ գրութիւնները։ Ձեռագրին առջեւի կողմէն երկու թուղթ ինկած է, ու ներկայիս Թղ. 1ը վերէն ի վար պատռած է եւ միայն կէսը մնացած է։ Շատ մը տեղեր թուղթեր ինկած են, կամ լաւ եւս կամաւոր ձեռքէ մը կտրուած հանուած են, եւ ընդհանրապէս այն կանոնները՝ որոնք առնուած են Կիլիկեան կոչուած շարակնոցէն, եւ այս պատճառով մնացած են այդ կանոններուն միայն սկիզբը կամ վերջաւորութիւնը. այսպէս թուղթ կտրուած են ընդ մէջ Թղ. 4-5, 35-6, 41-2, 49-50, 57-3, 169-170, 213-4, 215-6, 216-7, 219-220, 221-2, 226-7, 236-7, 269-270, 273-4, 285-0։ Միջանկեալ զանազան տեղեր կտրուած մագաղաթին տեղ թուղթ դրուած է՝ անվարժ գրով ամբողջացնելով գրութիւնը. այսպէս Թղ. 117, 163։ Ձեռագրին վերջաւորութիւնը (Թղ. 287-293) թուղթ է, աւելցած յետին դարու մէջ։

Copyist

Վարդան։

Owner

Հեթում Բ. թագաւոր։

Commanditaire

Illuminator

Binder

անյայտ։

Parchment flyleaf

չկան։

Lettrines

ամէն կանոնի առաջին գիրը, ինչպէս նաեւ գլխաւոր կանոններու առաջին տողը, միագոյն եւ շատ յաջող։

Initials

կարմիր թանաքով են։

Marginal illuminations

ոչ ստէպ, եղածները կարմիր գոյնով եւ շատ յաջող են։

Images

չկան։

Canon tables 1

Թղ. 5ա, 11ա։

Canon tables 2

Թղ. 52բ, 95բ, 158բ, 199բ, 241ա, բոլորն ալ միագոյն եւ ճաշակաւոր։

Title text

եւ

Blank pages

չկան։

Colophon

Ձեռագրին բնագրի գրչութեամբ կան հետեւեալ երկու յիշատակագրութիւնները. 1. Թղ. 158ա. «Զստացող գրոցս զՅոհաննէս, որ եւ նախարքայ Հայոց Հեթում, աղաչեմ յիշել ի Քրիստոս, որպէսզի շնորհեսցէ զնա մեզ ըն(դ) երկայն աւուրս։ Այլ եւ զՎարդան գրչաւոր յիշեցէք ի Տէր»։ 2. Թղ. 199ա. «Վերափոխման Գ. օրուան կանոնէն յետոյ. «Մայր Աստուծոյ անապական, Փոխեալդ ի փառս անեղծական, ԶՀեթում ծառայ քո անպիտան, Մաղթեա՛ պահել Տեառն անսասան, Այժմ եւ յաւուրն ահեղական. ամէն»։ 3. Թղ. 52ա. Ստորին լուսանցքին վրայ՝ յետին դարու անվարժ գրչութեամբ. «Այս է մի( = ի՞մ) շարականս տէր Կարապետին. ով որ հանդիպիք դորայ կամ կարդալով կամ աւ(րի)նակելով, Աստուած ողորմի ասացէք, ևստուած աղատէ զձեզ ի յաւիտեան. ամէն»։

Informations

կը պակսին։ Մատեանս է Շարակնոց Հեթում Բ. արքային, ունի յատուկ դասաւորում մը, կը պարունակէ շատ մը կանոններ՝ առնուած Կիլիկեան Շարակնոցէն, որոնք մեծ մասամբ կտրուած հանուած են յետագայ ձեռքէ մը։ Կը բովանդակէ հետեւեալ կանոնները. 1. Թղ. 1ա. (Կանոն յղութեան Աստուածածնին)։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 1. ձեռագրիս առաջին թուղթը վերէն վար պատռած եւ հազիւ պատառիկ մը մնացած է. Թղ. 2ա.ի վրայ մնացած է կանոնին վերջին երկու տուները 2. Թղ. 2ա. «Կանոն ծնընդեան Մաւր Տեառն, ի Յակոբայ եպիսկոպոսէ ասացեալ»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 1. կը պակսի Համբարձին. «Նոր Սիոն ծնեալ» 3. Թղ. 4ա. «Կանովն սուրբ Աստուածածնին յորժամ ի տաճարն երեքամեայ ածաւ ի ծնողաց իւրոց, ասացեալ ի Գրիգորէ կաթողիկոսէ»։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 2. թուղթ ինկած ըլլալով՝ մնացած է Օրհնութեան մէկ մասը, որու սկզբնատառերը կը կազմեն «Գրիգորի»։ Ապա Թղ. 8ա կը շարունակուի Ողորմեայի երկրորդ տունէն սկսեալ՝ մինչեւ Տէր յերկնիցի եօթներորդ տունը։ 4. Թղ. 5ա. «Կանոն Յովակիմայ եւ Աննայի ծնաւղաց սուրբ Աստուածածնին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 3։ Ճաշու չարականը «Որ ի բարձրութիւնս» միայն տող մը մնացած է, որովհետեւ յաջորդ թուղթը ինկած է, սակայն պակաս թուղթին տեղ նոր մը աւելցուած է (Թղ. 7), ուր կան «տ. Այսաւր ետուր զփառսն Ադամայ» (հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 13), ապա Աւետման կանոնի Համբարձին «Աստուածածին սուրբ կոյս», եւ հուսկ «Որ ի բարձրութիւնս երկնից»։ 8. Թղ. 3բ. «Կանոն աւետեաց սրբուեւո, Աստուածածնին, ասացեալ սրբոյ վարդապետին Գրիգորի Սկեւռացւոյ» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 4)։ 6. Թղ. 11ա. «Կանովն աստուածայայտնութեանն ճրագալուցին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 6-14)։ 7. Թղ. 25ա. «Մեծացու(ս)ցէք Յարութեան Տեառն» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 15)։ 3. Թղ. 29ա. «Կանովն Մանկանց Բեղղեհեմի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 174)։ 9. Թղ. 30ա. «Կանովն Տեառնընդառաջին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 16)։ 10. Թղ. 32ա. «Կանոն ծնընդեան Յով(հ)աննու Մկրտչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 145. թուղթ ինկած ըլլալով՝ Տէր յերկնիցը կիսատ կը մնայ, կը պակսին յաջորդ շարականները։ 11. Թղ. 36ա. (Կանոն Անտոնի անապատականի) (հմմտ. Ա. Շրկ. § 17)։ 12. Թղ. 37ա. «Շարական սրբոյն Եփրեմի վարդապետի» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 181)։ 13. Թղ. 37բ. «Կանովն համօրէն սուրբ թագաւորաց»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 18. «Որ գերագոյն քան զբնութիւնս» Մանկունքը ունի յատուկ խողագիր, «Եարսկան Տըրդատայ բագա14. Թղ. 39բ. «Կանովն Դաւթի եւ Յակոբու» (Հմմտ. Ա. Շրկ. § 19)։ 15. Թղ. 40բ. «Կանովն սրբոյն Ստեփաննոսի»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 20։ Թուղթ ինկած ըլլալով՝ Հարցը կիսատ կը մնայ ու կը պակսին յաջորդ շարականները. նոր թուղթը (Թղ. 42ա) կը սկսի նոր խորագրով (տե՛ս ստորեւ § 16)։ 16. Թղ. 42ա. «Շարականք սրբոյն Ստեմաննոսի Ուլնցւոյն», (Հմմտ. Ա. երկ. § 17. Թղ. 42բ. «Կանովն Պետրոսի եւ Պաւղոսի»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 21, ապա կը յաջորդեն հետեւեալ կանոնները. Յովհաննու եւ Յակովբայ, Եւթանասուն եւ երկու Առաքելոցն եչ Համաւրէն առաքելոց (Հմմտ. Ա. Երկ. 5§ 18. Թղ. 49բ. «Կանովն սուրբ եւ նախակոչ առաքելոցն եւ աշակերտին Քրիստոսի Անգրէի, եղբաւրն Պետրոսի, ի Գրիգորէ կաթողիկոսէ»։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 37, օրինակուած է միայն Օրհնութիւնը «Գրթածիդ բարւոյ նախատես իմաստ», որու սկզբնատառերը կը կազմեն «Գր.. իգոր է»։ 19. Թղ. 50ա. «Կանովն Յովնանու մարգարէին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 25)։ 20. Թղ. 52ա. «Համամայ է շարականս» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 26)։ 21. Թղ. 52բ. «Կանովն Բուն Բարեկենդանին՝ առաջի կիւրակէին աղուհացից Տեառն Ներսէսի ասացեալ»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 27-78. ունի հետեւեալ տարբերակները։ ա. Աղուհացից Բ. կիրակին սկսելէ առաջ՝ կայ Թէոդորոսի կանոնը (հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 17), սակայն թուղթ կտրուած ըլլալով՝ մնացած է միայն Օրհնութեան առաջին մասը, որու սկզբնատառերը կը կազմեն «Գրիգոր»։ Կտրուած թուղթին կը յաջորդէ Թղ. 58, որու վրայ նախապէս կային նոյն այս կանոնին Տէր յերկնիցը, որ ջնջուած է եւ գրուած՝ «տ. Անյաղթելի նահատակութիւն քո ով սուրբ Թէոդորոս», եւ «3շ. Յաղթող թագաւորին Քրիստոսի»։ Ապա կը հետեւի Մանկունքը «Ի տեառն Ներսէսէ է մանկունքս. Որ ընտրեցեր ի սկզբանէ» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 184), որ բնագրին գրչութեամբ է։ բ. Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի կանոնը ունի յատուկ Օրհնութիւն. «Շաբաթ սուրբ Գրիգորի, ի Գրիգորէ մեծէ կլայեցւոյն. Գահապետ իմն ահաւոր». (սկզբնատառք՝ «Գրիգոր է մեծ»)։ 22. Թղ. 94ա. «Շաբաթ աւր յարութեան Ղազարու»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 79-88, հետեւեալ տարբերակներով՝. ա. Աւագ Ուրբաթ օրուան «Այսօր անճառ» երգին բաժանումներուն նշանակուած են երգելու սաղմոսներ. «Իշխանք ժողովեցան ի միասին» եւ այլն։ բ. Աւագ Շաբաթ օրուան Մեծացուսցէն կը պակսի։ 23. Թղ. 117բ. «Կանոն սրբոյն ՊասԷ#ին Յարութեան Քրիստոսի»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 89-137. Պասէքի Օրհնութեան առաջին մասը ինկած է, յետագայ մէկը նոր թուղթ աւելցուցած եւ ամբողջացուցած է գրութիւնը։ § 100 «Յայս չորեքշաբթիս զաւետեաց Աստուածածնին. զկոթատ զՀարցնս ասա իւր սարաւքն», ու հոս օրինակուած է Հարցը Ա. Շրկ. § 5ի։ 24. Թղ. 158բ. «Կանովն Պենտակոստէին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 138-144)։ 25. Թղ. 169ա. «Յայս կիրակիս սրբոյ երրորդութեանն տաւնեա, շարական ի Գրիգորէ կաթողիկոսէ է»։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 26. թուղթ կտրուած ըլլալով՝ կանոնին մնացած շարականներու սկզբնատառերը կը կազմեն «Յոհաննէս որ ... եաց»։ 26. Թղ. 170բ. «Շարական սուրբ մեռոնին աւրհնելոյ» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 186)։ 27. Թղ. 171ա. «Այլ շարական մեռոնի ի վերայ նորածնելոցն» (Հմմտ. և. Շրկ. 28. Թղ. 171ա. «Շարական խնկարկութեան ի ժամ պատարագի. Յայս յարկ»։ Կը հետեւին երկու շարական եւս. «Մըշտածուխ խընկոյն» եւ «Ի գանձարանըդ հրաշըն», որոնց սկզբնատառերը կը կազմեն «Մարիամ»։ 29. Թղ. 172բ. «Կանովն Յովհանն(ու) Մկրտչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 146)։ 30. Թղ. 172բ. «Կանովն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 147. այս կանոնին կը յաջորդեն հետեւեալ կանոնները. Որդւոց եւ Թոռանց, Ներսէսի, Սահակայ շարականը, Երկուց Բիւրուցն, Հռիփսիմեանց եւ Սանդըխտոյ (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 148-152, 183)։ Ս. Ներսէսի Մանկունքը ունի յատուկ խորագիր. «Տեառն Ներսէսի է ի սուրբն Ներսէս մեծն. Որ ընտրեցար յԱստուծոյ»։ 31. Թղ. 184բ. «Կանոն սրբոյ Տապանակին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 153-160)։ 32. Թղ. 199բ. «Կանոն Նաւակատեաց սուրբ Խաչին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 161-168. Ը. օրուան կանոնէն յետոյ՝ կայ «Այլ ճաշու խաչի. Խորհուրդ սուրբ նըլանին յառաջնումն է յայտնեալ»։ 38. Թղ. 210բ. «Կանովն վարագայ սուրբ Խաչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 169)։ 34. Թղ. 212ա. «Կանովն Գիւտի սրբո, Խաչին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 170)։ 35. Թղ. 214ա. «Կանովն Յակոբա Սորնայ հայրապետին» (Հմմտ. և. Շրկ. 3 36. Թղ. 216ա. (Կանոն Գրիգորի աստուածաբանի)։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 27, սակայն թուղթ կտրուած ըլլալով՝ կանոնէն մնացած է միայն Տէր յերկնիցի վերջին երկու տուները (սկզբնատառք «[խնդրե[աց»)։ Ապա կը հետեւի սովորական Մանկունքը «Որ լուսով աստուածային» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 180)։ 37. Թղ. 216բ. «Կանովն սրբոյն Յոհաննու Ոսկեբերանին», Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 34. թուղթ կտրուած ըլլալով՝ կանոնէն մնացած է առաջին չորս տուները եւ վերջին երեքը։ 38. Թղ. 217ա. «Կանովն սրբոց հայրապետացն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 176. ձեռագրիս մէջ չէ օրինակուած «Ով հրաշալի նախահարք» Մանկունքը. անոր տեղ կայ «Մանկունք եւթնեցունց սուրբ ժողովոյն ի Գր(իգոր) կաթողիկոսէ. Հիման յառաքեալս Հաւր» (հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 39), սակայն թուղթ կտրուած ըլլալով՝ վերջին հինդ տուները կը պակսին։ Կը յաջորդէ թուղթ մը (Թղ. 220) որ իր տեղը չէ. հանուած է Աղուհացից մէջ հանդիպած Ս. Թէոդորոսի կանոնէն (տես վերեւ § 21, ա)։ Ներկայիս Թղ. 220ա. ի վրայ մինչեւ կէսը կայ Թէոդորոսի Օրհնութեան մէկ մասը, մինչ մնացածը ջնջուած է եւ յետագայ ձեռքէ գրուած է «Իգնատիոսի հայրապետին. Որ հրաւիրեցեր» շարականը։ Թղ, 220բ ալ, որ նախապէս ունեցած է Թէոդորոսի Հարցն ու Ողորմեան (հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 17) ջնջուած է ու օրինակուած են Է. Շրկ. § 19ի Թէոդորոսի կանոնին Հարցը եւ Ողորմեային առաջին տունը։ 39. Թղ. 221ա. (Երգ առ սուրբ Առաքեալսն եւ Աւետարանիչսն)։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 14. թուղթ կտրուած ըլլալով՝ ընդարձակ շարականէն մնացած են միայն վերջին չորս տուները 40. Թղ. 221բ. «Կանովն սրբոց Մարգարէից եւ Նահապետաց» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 171-171ա)։ 41. Թղ. 224բ. «Կանովն սրբոց Հրեշտակապետացն» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 175)։ 42. Թղ. 226ա. «Կանովն սրբոյն Նիկաւլայոսի սքանչելագործի»։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 38. թուղթ կտրուած ըլլալով՝ մնացած կանոնին սկզբնատառերը կը կազմեն «Խնդրեա ... մ»։ 43. Թղ. 227ա. «Կանովն տրբոց թարգմանչացն Սահակայ եւ Մեսրովպայ»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 172. ապա կը յաջորդեն հետեւեալ շարականները. Ատոմանց, Ոսկեանց, Սուքիասանց, Վահանայ Գողթնացւոյն, Կիւրակոսի զոյգ շարականները, Ղեւոնդեանց, Վարդանանց, Դաւթի Դըւնեցւոյն (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 188-195)։ 44. Թղ. 236բ. «Կանոն ամենայն սրբոց ի Գրիգորէ կաթողիկոսէ»։ Հմմտ. ՃԻԸ. Շրկ. § 33. թուղթ կտրուած ըլլալով՝ մնացած է կանոնին առաջին տունը։ 45. Թղ. 237ա. (Երգ առաջի աւուր ... Նորաստեղծեալ)։ Հմմտ. Ա. Շրկ. § 196. նախորդ կանոնի թուղթերուն հետ կորսուած է «Նորաստեղծեալ»ը, ու կը սկսի «Զաւրութեանց եւ տէրութեանց» (Զ-Ք)։ 46. Թղ. 241ա. «Կանովն համաւրէն ամենայն Մարտիրոսաց» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 200-7)։ 47. Թղ. 259բ. «Կանովն համաւրէն ամենայն ննջեցելոց»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 208-215. կը պակսին ԳՉ «Զքեզ աղաչեմք», «Արեգակն արդարութեան» շարականները։ 48. Թղ. 274ա. (Աւրհնութիւնք ՅարուՀմմտ. Ա. Շրկ. §§ 216-223. սկիզբն ու վերջաւորութեան թուղթ ինկած ըլլալով՝ ԱՉ Օրհնութիւնը կէսէն կը սկսի, իսկ վերջաւորութեան նորոգողը աւելցուած է Թղ. 287293 եւ ամբողջացուցած է ԴԿ Օրհնութիւնը։ նորոգողին կողմէ աւելցուած են նաեւ հետեւեալները. 49. Թղ. 287բ. «Երգ տեառն Ներսէսի Հայոց կաթողիկոսի, պահոց. նայեա սիրով Հայրըդ»։ 50. Թղ. 288բ. «Արարիչ եւ մարդասէր անոխակալ»։ 51. Թղ. 289ա. «Յո(վ)հան(ն)էս Պլուց վարդապետի ասացեալ Օրհնութիւն Գրիգորի Լուսաւորչի. Այսաւր զուարճացեալ» (Ա-Ք)։ - «Լերինք ամենայն այսաւր ցընծացէք»։ 52. Թղ. 291բ. «Կիրակոսի վարդապետի ասացեալ անձինք ի փոխումն սուրբ Աստուածածնին. Արեւելք գերարփին եւ աւթարան» (Ա-Ք)։ 58. Թղ. 293բ. «Աւրհնութիւն սրբոյն Սարգսի զօրավարին եւ որդւոյ նորին Մարտիրոսի. Ամենասուրբ Երրորդութեան ընտրեալ» (կիսատ)։

Content