1921332ան։ յայտ, հաւանօրէն ոչ յառաջ քան ԺԲ. դարու առաջին կէսը, և ոչ այլ 1173 էն ետքը։ Եւ այս բանիս յայտնի կռուան են նախ և յառաջ այսպիսի մի փառաւոր մատենի մանրանկարուց մէջ գործածուած այդպիսի պարզ երանգն, որուն ԺԱ. և ԺԲ. դարուե գրուած Ձեռագիրներում կը հանդիպինք յաճախ։ երկրորդ զի թղթոց Կիրակագիրները ետքէն դրուած են տարբեր գրչութեամբ, որ է ըսել յառաջագոյ։ չկային. երրորդ՝ զի Յովհաննու Յայտնութիւնը Ն Լամբրոնացւոյ բարեփոխեալ սրբագրութիւններէն յոյժ կը տարբերի. չորրորդ՝ զի երկաթագրի պէս բառերը միայար և առանց տողադարձի գրուած են։
բոլորգիր մանը՝ հիանալի կանոնաւորութեամբ և գեղեցկութեամբ շարուած, այնպէս որ կարծէք թէ անշարժ կաղապարի մէջ ձուլուած ըլլան և ոչ թէ շարժական գրչէ մը ելած. հաւասարը չի գտնուիր գէթ մեր Ձեռագիրներուն մէջ. Պնագրութեան հրա՝ շալիք մ՝է։ (Հմմտ. Եւագր Պոնտացւոյ Մատենագրու. թիւնք, Վենետիկ. 1907. Ներածութիւն, եր. Ղէ-ՂԸ)։
23 1/2 իւրաքանչիւրն 12 թուղթք։
մագաղաթ կաթնորակ, նուրբ, ողորկ և ամենազնիւ, թաւիշի կակղութեամբ։
փայտեայ կաշեպատ՝ շագանակագոյն, պարզ զարդերով և գոցելու մասով ի միասին. կողերու ներսը պատեալ է դեղին ազնիւ կերպասով՝ ոսկեզօծեալ։ ՄԱԳ. ՊԱՀՊԱՆԱԿՆԵՐ չունի։
ընդհանուրը շատ լաւ, միայն սկիզբէն (այն է ԺԲ. թերթէն) կտրուած են 4 թուղթք։ Թղ. 1ա2. (նախադրու։ թիւնը կամ յիշտակարան) քերուած է, կիսախորանն ալ մասամբ եղծուած։ Թղ. 187, 227, 228, 229, 230 233, 234, 256, 259 ստորին լուսանցաքղանցք կտրատուած են։ Թղ. 60ա1, 86ա2, 236բ1, 239ա. գրութիւնը փոքր մի վնասուած է։ Վերջը կը պակսին 1-2 թուղթք։ գատարկ թողուած թուղթն ալ կէսէն վար հերձոտեալ է և վրան այլևայլ ձևեր գծուած։ Կողերու վրայի կոճակներն ու պատեանքն ևս հանուած են։ Որովհետև Ձեռագիրս ԺԲ. թերթահամարով կը սկսի, նշան է թէ Ա-ԺԱ թերթեր ևս կային ի սկզբան՝ որ կը պարունակէին Ն. Կտակարանի գրոց վերաբերեալ կարգաւորութիւններ, բայց ետքէն հանուած են։
նախ Հեթում վարդապետ, ապա այլք, հուսկ Գէորգ դպիր։
խիստ շատ են։ մեծ, ճարտարարուեսս ու գեղեցիկ կիտուածովք, բայց առանց թռչնագրի և գազանագրի. ամէնքն ևս միագոյն են, այսինքն մերթ դեղնորակ կարմիր և մերթ ջնարակային մութ կարմիր։
չկան։
Հկան։
22, որոնցմէ 5 մեծ, (տես Թղ. 1ա, 19ա1, 35բ2, 50ա1, 56ա1 61բ2, 66ա2, 70ա2, 74ա1, 77ա2, 91ա1, 96ա2, 100ա1 106ա, 151բ, 156բ2, 161բ2, 165ա2, 171բ2, 174ա 194բ1, 200ա). առհասարակ միագոյն են և գունաթափ այսինքն՝ ջնարակային կամ աղօտ կարմիր, բայց ճարտարարուեստ և գեղեցկադրուագ։ - ԼՈՒՍԱՆՑԱ ԶԱՐԴՔ շատ յաճախ, մեծ, միջակ և փոքր. միագոյւ են նոյնպէս։ ուշադրութեան արժանի են։ Թղ. 107բ1 գմբէթաւոր սիւնազարդ մատուռը։ Թղ. 164ա2. ա, ղաւնեզարդ աշտանակաձևը, և Թղ. 265բ1. եզերա։ գարդը՝ իր բազմաօև իրարանցուած դրուագաց և թաւշէնման փայլունութեան համար։
աղօտ կարմիր. այսպէս են նաև Թղթոց և անոնց մէն մի ընթերցուածի կամ գլխաւոր գլխոց սկզբնատողերն, և տնագլուխնեոն։
Թղ. 1ա1, 267։
սակաւ են, նախկին ստացողին կողմէն և անթուական, այս 1. Թղ. 49բ2. Առ Գաղատացիս թղթի գլխացանկին վերջը. Զստացաւղ գրոցս զՀեթում վարդապետ յիշեսջիք ի տէր,։ 2. Թղ. 66ա1. Կողոսացւոց գլխացանկին վերջը. ԶՀեթում վարդապետ զստացաւղ սո րա յիշեցէք ի տէր,։ 3. Թղ. 96ա1. Աս Տիմոթէոս թղթի գըլխացանկին վերջը. Զբարեհամբաւեալ վարդապետն զՀեթում զստացաւղ գրոցս յիշեցէք ի տէր,։ Ով էր արդեօք այս բարեհամբաւեալ վար դապետս, ինչով հռչակուած և երբ։ Հ. Ղ Այիշան (Սիսուան եր. 516) կը յիշէ ևս և զՀեթում վարդապետ ի շարս նշանաւոր գրողաց որպէս թէ ԺԳ դարում։ Սակայն ինչպէս հոյակապ ձեռագրիս բոլորական նկարագիրն, այսպէս և անոր առաջին ստացողն դժուար է, ըսս իս, որ ԺԲ. դարէն աստին անցնի։ Հաւանսրէն նա գրականութենէ աւելի՝ ազնուականութեամբր բարեհամբաւեալ էր. և որուն ազնուա, կանութեանն արժանի գրաւական մը կրնայ համարուիլ այդ ազնիւ ու խնամստ կերպով և մեծ ծախքով հոգացուած մատեանը։ Անունն իսկ Հեթմեանց զարմէն ըլլալը կարծես կ՝երաշխաւորէ։ ԻԵ. Աւետարանը գրեալ յամի տեառ։ 1269, ստացող անուանուած Ծերունսն ՀեթումՍտեփանոս կրօնաւորն եթէ նոյն է այս տեղ յիշատակուածին հետ, հաւանական է կարծել ոլ մատեանս 1220-1260ին գրուած ըլլայ, այս ինքն երբ նա դեռ Ծերուն կամ ծերուկ վե, րադիրը չէր գործածեր։
. Ձեռագիրս յամի Տեառն 1783 մտած է հաւաքմանս մէջ։ Գէորգ դպիրն յղաւ է ի Կ. Պոլսոյ՝ Միաբանութեանս ծախքովը։ Մեր Մատենադարանի ամենայարգի Ձեռագիրներէն մին է իսկ իր գրութեան աննմանլ մաքրութեամբ և վայել չութեամբը գրեթէ առաջինն և եզականը։ Կարելի է նոյն իսկ մեր Ծնորհալի հայրապետի շնորհազար։ մատանց չնաշխարհիկ գործ համարել, եթէ ստուգիւ ԺԲ. դարու առաջին կիսուն գրուած է։ Մատեանս է Նոր Կտակաքան լիակատար, ի բաց առեալ աւետարանները, որոնք նոյնպէս կային հաւանօրէն Ա-ԺԱ. թերթերում, - և Եսայեայ մարգարէութիւնը, տպագրութենէ) բոլորովին տարբեր կերպով կարգաւորուած։ 1. Թղ. 1ա2(ա՝ քերթուած է)։ Առ Հռով։ մայեցիսն։ Պաւղոս ծառայ յիսուսի քրիստոսի, կոչեցեալ առաքեալ, որոշեալ յաւետարանն աստուծոյ, ևն։ - Վերջ Թղ. 18բ1։ Շնորհք տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի ընդ ձեզ ամենեսին ամէն։ Առ հռովմայեցիս գրեցաւ ի Կորնթոսէ՝ ի ձեռն ֆիբեա սարկաւագի։ Տունք ՋԻ։ Թղթոյս սկիցբը կը պակսին Չօհր. ապագրութեան Յառաջաբան նախակարգեալ ի գլուի՝ Գրացս, այսպէս նաև գլխացանկը։ Իջահամարները գոյգ գոյգ՝ նքանակուած են ստորին լուսանցքներուն վրայ, համեմատ սեանց. այսպէս. բ-գ, դ-ե, զ-է, ևն։ Իսկ արտաքին լուսանցից վրայ նշանակուած են - բաց ի մեծ և փոքր գլխահամարներէն - նոյնպէս բանիօնութիւնք կամ թիւր Տանց, Ստիք, Ընթերցուածք. և որ ամենէն աւելի ուշա դրութեան արձանի են՝ կոշմունք կամ տեղի։ գրոց՝ հին Կտակին և Աւետարանաց, հանդերձ իրենց բնորոշ գլխահամարով և տնահամարով, այսպէսիԸ)յերկրորդ օրինաց Գ, և հնագայն մեկնութիւնք բանից ինչ, կամ անուանց և անյայտ յիշատակարանաց, կամ հեթանոս մատենագրաց, զորոնչ գործածեր է առաքեալն այս և յաջորդ թուղթերուն մէջ։ Արդ՝ այսպիսի ծանօթագրութիւնք - որոնք Եւթաղին կամ լաւ ևս Եւագր Պոնտացւոյ ձեռքով են, կը զտնուին ոչ միայն Թ-Ժ.որդ դարում գրուած հայերէն Աւետարանաց մէջ, այլ նոյն իսկ աւելի հին յոյն Ձեռագիրներում, ինչպէս կը վկայէ բազմահմուտ Զօհրապեան (հմմտ. Կախադրութիւն առ Հռովմ թղթին, եր։ 766։ Եանօթ.)։ 2. Թղ. 18բ1։ Գլուխք առաջնոյ թղթոյն Կորնթացւոց։ - Վերջ Անդ (բ2)։ Տունք ԻԶ,։Թղ. 19ա1։ Առ Կորնթացիս առաջին թուղթ։ Պաւղոս կոչեցեալ առաքեալ յիսուսի քրիստոսի՝ կամաւքն աստուծոյ,, ևն։ - Վերջ Թղ. 35ա2։ Եւ սէրն իմ ընդ ամենեսին ձեղ ի քրիստոս յիսուս, ամէն։ Առ Կորնթացիս (Ա. գրեցաւ ի Գիղիպեայ ի ձեռն Ստեփանեա և Գորտունատեա և Աքայիկոսի։ Տունք ՊՀտ։ Թղթոյս մէջ (Թղ. 21ա2) Գ. զլ. 18-19 տան։ հանդէպ նշանակուած է այսպէս. հատտիկեցի է կաՆոնսց, Թղ. 25բ. Թ. գլ. 5.բդ տան, այն է զ և եղբարքն տեառնծ բառերու դիմաց նշանակուած է՝ հորդիքն Յովսեփայ՝ Յակոբոս, Յովսէս, Սիմսն և Յուդայջ։ Այսպէս նաև Թ. գլ. 27 տան, և ԺԱ. գլ. 20 տան դիմաց և այլուր։ Թղ. 28բ1. նոյն գլխու 23-24 տուներուն դիմաց նշանակուած է. ՀՄատթէոս աւետարանիչք։ Թղ. 33ա2. ԺԵ. գլ. 32. տան դիմաց։ Գռեհիկ լակոնացի առասպել՝ զո։ յիղէ Եսայի մարգարէն։։ Եւ 33. տան դիմաց։ ՀՄենանտրի երգւի խրատս, են ևն։ 2. Թղ. 35ա2։ ԳԳրուխք երկըորդ թղթոր Կորնթացւոց։, - Վերջ Թղ. 35բ2։ Տուսք ԼԱ.։ - Անդ։ Առ Կորնթացիս երկրորդ։ Պաւղոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի՝ կամաւքն աստուծոյ,։ - Վերջ Թղ. 46բ2։ Եւ հաղորդութիւն հոգւոյն սրբոյ ընդ ձեզ ամենեսին։ Առ Կորնթացիս երկրորդ գրեցաւ ի Գիլիպեայ ի ձեռն Տիտոսի և Ղուկեա։ Տունք ՇՂ. Սոյն Թղթոյս ԺԱ. գլ. 32 տան ազգապետն Արետայծի դիմացը նշանակուած է՝ հաներ Հէ րովդի էր Արէտս այսք։ 4. Թղ. 47ա1։ Թուղթ Կորնթացւոցն առ սուրբ Առաքեալն Պաւղոս։ Ստեփաննոս և որ, ընդ նմա երիցունք Դաբնոս, Եւբուղոս, Թէովփիլոս և Քսինոն՝ առ Պաւղոս հայր մեր և աւետարանիչ, ևն։ - Վերջ Թղ. 47բ2։ - Անդ։ Պատասխանի Պաւղոսի առ Կորնթացիս (առանց խո րագրի)։ Պաւղոս կալանաւոր յիսուսի քրիստոսի, առ եղբարս Կորնթացիս ի բազում վրէ պակէ աստի ողջոյն, ևն։ - Վերջ Թղ. 49բ1։ սԵւ եղիցի ընդ ձեղ խաղաղութիւն և շնորհք անդրանկին սիբելոյ. ամէն,։ Անվաւեր Թուղթիս՝ ազգային հնագոյն վկայր են Գր. Լուսաւորիչն (յԱգաթ.), Թէոդորոս Քրա թենաւոր և Յովհ. Որոտնեցի. սակայն այսու հանդերձ Աստուածաշունչի և նոր Կտակարանաց շաս ցրինակներու մէջ անցած չէ այն. վասն զի հնուի վեր տարակոյսներ կային անոր վաւերականութեան մասին։ Ահա այս իսկ պատճառաւ հաւանօրէն նոյն իսկ երիցագոյն թարգմանիչք մեր զգուշացան թարզմանել զայն և ներմուծել Ս. Գրոչ մէջ։ Հաւանօրէն կամ կրասեր թարգմանչաց ձեռքով, և կամ Զ. դարուն սկիզբները թարգմանուելով՝ սկսաւ մուտ գտնել ինչ ինչ օրինակաց մէջ բայց շատ զգուշութեամբ և ցանցառ կերպով Թղթոյս մատենախօսութիւնը, քննութիւնը, բնագիրն և թարգմանութիւնքը տես , Ծօ6p, 6Ի ԵՔ, տպ. ի Վիեննա 1894. իսկ հայ. թարգմանութիւնը տեւ Գէթթէրի հայկ. աշխատասիրութիւնք։ Վիեննա 1895, էջ 142-193։ 5. Թղ. 49բ1։ Գլուխք Գաղատացւոց թղթոյն։ - Վերջ Թղ. 49բ2։ - Թղ. 50ա1, Առ գաղատացիս։ Պաւղոս առաքեալ ոչ ի մարդկանէ, և ոչ ի ձեռն մարդոյ, ևն։ - Վերջ Թղ. 55բ2։ Ուր կը յարի անմիջապէս. Առ Գաղատացիս գրեցաւ ի Հռովմէ։ Տունք. ՄՂԳ., Թղթոյս Գ. գլ. 17 տան որ յետ չորեք, հարիւր և երեսուն ամի, բառերուն դիմացը (Թղ. 52բ1,) ուղդահայեաց ու բարսր կանդնած քասակուսի գեղեցիկ շրջանակի մը մէջ նշանակուած է այսպէս. Աբրահամու՝ եւթանասուն և հինգ մի(ն)չ ի հարիւր ամ։ Իսահակա վաթսուն, Յակոբա ՂԴ. Յովսէփ ՃԺ, յԵգիպտոս ՃխԴ, միանգամայն 6. Թղ. 55բ2։ Գլուխք Եփեսացւոյ թրղթոյն։ - Վերջ Թղ. 56ա1։ - Անդ։ Թուղթ առ Եփեսացիս։ Պաւղոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի՝ կամաւքն աստուծոյ, ևն։ - Վերջ Թղ. 61բ1։ Առ եփեսացիս գրեցաւ ի Հռովմէ ի ձեռն, Տիւքիկոսի, Տունք ՅԺԲ,։ 7. Թղ. 61բ2։ Գլուխք Գիլիպեցւոց թրղթոյն։ - Վերջ Անդ։ - Անդ։ Առ ֆիլիպեզիս։ Պաւղոս եւ Տիմոթէոս՝ ծառայք յիսուսի քրիստոսի, ևն։ - Վերջ Թղ. 65բ2։ Ուր անմիջապէս. Առ Գիլիպեցիս գրեցաւ ի հռովմէ՝ ի ձեռն Եպափրոդիտայ։ Տունք ՄԸ.։ 8. Անդ։ Գլուխք Կողոսացւոց թղթոյն։ - Վերջ Թղ. 66ա1։ - Թղ. 66ա2։ Առ Կողոսացիս։ Պաւղոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի կամաւքն աստուծոյ, ևն։ (Թղ. 70ա1։ Դ. դլ. 16 տան դիմաց նշանակուած է. Զադաջին թղթոյն Տիմոթեա ասէ,)։ - Վերջ Անդ, Յուշ լիցին ձեզ կապանքս իմ. շնորհք ընդ ձեղ։ Առ Կողոսացիս գրեցաւ ի Հռովմէ՝ ի ձեռն Տիւ քիկոսի և Ոնեսիմա։ Տունք ՄԸ,։ 9. Անդ։ Գլուխք Թեսաղովնիկեցւոց առաջին թղթոյն։ - Վերջ Թղ. 70ա2։ - Անդ։ Առ Թեսաղովնիկեցիս թուղթ առաջին։ Պաւղոս եւ Սիղուանոս եւ Տիմոթէոս՝ եկեղեցւոյդ Թեսաղովնիկեցւոց, յաստուած հայր մեր, և ի տէր յիսուս քրիստոս, շնորհք ընդ ձեզ և խաղաղութիւն (այ. ևն։ - Վերջ Թղ. 73բ2։ Շնորհք տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի ընդ ձեզ։ Առ Թեսաղոնիկեցիս առաջին թուղթ գրեցաւ յԱթենայ։ Տունք ՃՂԴ..։ 10. Անդ։ Գլուխք Թեսաղոնիկեցւոց երկրորդ թղթոյն։ - Վերջ Թղ. 74ա1։ - Անդ Առ Թեսաղոնիկեցիս երկրորդ։ Պաւղոս ե Սիղուանոս եւ Տիմոթէոս՝ եկեղեցւոյդ Թեսաղոնիկեցւոց, յաստուած հայր մեր եւ ի տէլ յիսուս քրիստոս, ևն։ - Վերջ Թղ. 76ա1 (նոյնպէս)։ Ուր անմիջապէս. Առ Թեսաղոնիկե, ցիս երկրորդ գրեցաւ ի յԱթենա։ Տունք ՃԶ. 11. Անդ։ Գլուխք (իմա Նախադրութիւն թղթոյն Եբրայեցւոց։ Եբրայեցւոց թուղթն թուի թէ չիցէ պաւղոսի, ևն։ (Որ ունի տպագրեալէն տարբերութիւններ, և որուն ապա կը յարին անմիջապէս Գլուխք թղթոյն)։ - Վեր։ Թղ. 77ա2։ - Անդ։ Թուղթ առ Եբրայեցիս։ Բազում մասամբք և բազում աւրինակաւք կանխաւ խաւսեցաւ աստուած ընդ հարսն մեր, ևն։ - Վերջ Թղ. 90բ1։ Շնորհք ընդ ամե։ նեսին ձեզ։ Առ Եբրայեցիս գրեցաւ յԻտալիայ ի ձեռն Տիմոթեայ։ Տունք ՉԴ.։։ Թղթոյս լուսանցիս վրայ շատ աւելի հոծ 4ս յանուանէ կոշմունք գրոց՝ հին Կտակարանին յատկապէս։ Ուշագրաւ են ԺԱ. գլխում գոց կերպով եղած ակնարկութիւններու դիմացը լուսանցքներուն վրայ նշանակուած մեկնաբանական ծանօթագրու։ թիւնքն յատկապէս. Թղ. 87բ1. 24րդ տան դըստերն փարաւոնից դիմացը՝ նշանակուած է։ Թերմութէս անուն էրջ։ 33.բդ տան դիմաց՝ Աբրահամ, Մովսես, Յեսու։ Անդ։ Գործեցին զարդարութիւնծի դիմացը՝ Աբրահամ և ԳեՆեԵս։։ Անդ գշասին աւիտեացի զիմացը։ Յեսու և Քաղեթ։ Անդ։ Խցին զբերանս առիւծուցծի դիմաց՝ Դանէէ,։։ Անդ։ գշիջուցին զզաւրութիւն հրոյծի դիմաց՝ Սեդրակ, Մեսաք և Աբեթնագով)։ Թղ 88ա1։ Ապրեցան ի բերանոյ սրոյծի դիմաց՝ Ու. բիաս, Եսայիջ։ Անդ։ Զօրացան ի տկարութենէքի հանդէպ՝ Եղեկիած։ Անդ. Եղեն զաւրաւորք ի պատերազմիծին հանդէպ նշանակուած է։ Աբրահամ, Մովսես, Սամգոսնք։ Անդ։ 35.րդ տան Ըն։ կալան կանայքչ ևն դիմաց՝ ԿԱՆՆ սսծեացի սարեփթանացի)։ Անդ։ Կէսք կոշկոճեցանջ են բառերու դիմաց՝ Մակաբայեցիքն եւթն եղբարքն ևմյրնց։ Անդ։ 36,բդ տան գև կէսք զտանջանաց։ ևն դիմաց Եղիղա, Երեմիա, Մեքէջ։ Անդ։ 37.րդ տան։ Քարկոծեցան, ևն դիմացը Նաթովթ և Զաքարիած։ Անդ։ Սղոցեցանջ ի դիմաց՝ Եսայծց։ Անդ։ ֆորձեցանծ ի դիմաց՝ Զագար, Աբել, Մէ. քեէ)։ Անդ։ Սպանմամբ սրոյ մեռանջ բառերո։ դիմաց՝ Ոաքիս, Յեհաննես)։ Անդ. հշրջեցան լեշկմաշկաւքծ ի դիմաց՝ Եղիտ և Եղիւէ։ Անդ ՀԿարաւտեալք նեղեալք չարչարեալքք ևն բառերու դիմացը՝ ՀՄարգարեքն զորս կերակրէոց Ածտկուծ։ 12. Թղ. 96ա1։ Գլուխք Տիմոթեա առաջին թղթոյն։ - Վերջ Թղ. 91ա1։ - Անդ։ Առ Տիմոթէոս առաջին թուղթ։ Պաւղոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի՝ ըստ հրամանի փրկչիւ մերոյ յիսուսի քրիստոսի յուսոյն մերոյ,։ Վերջ Թղ. 95բ2։ Շնորհք ընդ ձեզ։ Առ Տի, մոթէոս թուղթ առաջին գրեցաւ ի Լաւոդիկիա որ է մայր քաղաքաց Պակատտիանացւոց Տունք ՄԼ..։ Թղթիս Ե. գլ. 18 տան. 4զի արմանի է մշագ։ վարձու իւրոյծի դիմաց նշանակուած է (Թղ. 94բ1 Ի Մատթեոսէծ իմմ տեղիս։ 13. Թղ. 95բ2։ Գլուխք երկրորդ թղթոյն որ առ Տիմոթէոս։։ - Վերջ Թղ. 96ա1։ Թղ. 96ա2։ Առ Տիմոթէոս թուղթ երկրորդ Պաւղոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի կամաւք։ աստուծոյ, ևն։ - Վերջ Թղ. 99բ1։ Շնորհք ընդ քեզ։ Առ Տիմոթէոս երկրորդ թուղթ, ո է Եփեսացւոց եկեղեցւոյն եպիսկոպոս առաջին ձեռնագրեալ, գրեցաւ ի Հռովմէ յորժամ եր կրորդ անգամ եկաց յատէնի Պաւղոս առաջի՝ Ներոնի կայսեր հոռոմոց։ Տունք ՃՀ,։ Սոյն թղթոյս Գ. գլխու 11.րդ տան դիմացը նշանակուած է զզԹէկղի չարսարանացն ասէծ։ 14. Թղ. 92բ1։ Գլուխք թղթոյն՝ որ առ Տիտոս։ - Վերջ Անդ։ - Թղ. 99բ2։ Առ Տիտոս։ Պաւղոս ծառայ աստուծոյ, և առաքեալ յիսուսի քրիստոսի, ևն։ - Վերջ Թղ. 101բ2։ Շնորհք ընդ ձեզ ամենեսին։ Առ Տիտոս Կը րետացւոց եկեղեցւոյն առաջին ձեռնադրեալ եպիսկոպոս գրեցաւ ի Նիկոպաւլսէ Մակեդոնացւոց։ Տունք ՂԵ.,։ Թղթոյս Ա. գլխու 13.բդ տան դիմացը նշանակուած է. ՀԻպեմենիդեա կրետացտսց հարցկի հրա12. Թղ. 192ա1։ ՊԳլուխք թղթոյն որ առ ֆիլիմովն։. - Վերջ Անդ։ - Անդ։ ՀԱռ Գիլիմովն և առ Արբիպպաս սարկաւագ։ Եւ առ Ապփիայ։ Պաւղոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի, և Տիմոթէոս եղբայր, ևն։ - Վերջ Թղ. 102բ2։ Շնորհք տեառն յիսուսի ընդ, ոգւոյդ ձերում։ Առ Գիլիմովց և առ Ապփիա՝ տեարս Ոնեսիմեա, եւ առ Արքիպպոս սարկաւագ Կողոսացւոց եկեղեցւոյն գրեցան ի Հռովմէ ի ձեռն Ոնեսիմայ ծառացյի։ Տունք Լէ,։ Անդ (առանց խորագրի)։ Գրեցի և կարգեցի ըստ կարի ստէքիրովէ զգիրս Պաւղոսի առաքելոյջ 1ն։ Թղ. 103ա1։ Թելադրութիւն, Գլխաւոր եմ և աստուածային կրաւնիցն վարդապետջ ևն։ - Անդ. Պատասխանի։ Գանձ ունիմ զքեզ հոգևոր բարութեանց ևն։ - Թղ. 103ա2։ Նաւարկութիւն Պաւղոսի առաքելոյ ի Հռովմ։ Հարիւրապետին՝ որ տանէր զՊաւղոս ի Հռովմ՝ Յուլիոս անուն էրծ ևն։ 16. Թղ. 103բ1։ Գլուխք Գործոց առաքելոց։, - Վերջ Թղ. 105բ2։ Խ. վասն վիճելոյ Պաւղոսի ընդ հրէայսն որ էին ի Հռովմ։ Տունք 5ՀԶ,։ Յաւարտ գլխոցն կը յարի մանր գրով. Ե գիրս Գործոց առաքելոց ընթերցուածք ԺԶ5։ Ապա կը կարգէ ընթերցուածները մի առ մի, նշանակելով յաւարտ իւրաքանչիւրին քանիօնութիւնը Տանց իւրաքանչիւրին։ Ապա Թղ. 106ա1։ Գլուխք Խ։ Վկայութիւն Լ. Տունք ԱՇԺԶ։։ Թղ. 106ա1։ ՊԳործք առաքելոց։ Պբանց առաջին՝ զոր արարի վասն ամենայնի, ո Թեովփիլէ, ևն։ - Վերջ Թղ. 150ա1։ Եւ ուսուցանէր վասն տեառն յիսուսի քրիստոսի անխափան ամենայն համարձակութեամբ։ Գործք առաքելոցն տունք ՍՇԺԶ.։ Սոյն Գրքիս - ինչպէս նաև Պօղոսի Թղթոց Նախադրութիւններու բոլորական բացակայութիւնը՝ այսպիսի խնամքով կարգաւորուած և ընարելագոյն օրինակի մէջ՝ շատ խորհրդաւոր է և՝ նշանակալից, մանաւանդ եթէ մատենիս սկիզբը միահամուռ զետեղուած չհամարինք զանոնք երբեմն և ապա ինկած. այսինքն այդու կարծել կը տրուի, որ գուցէ թէ Թարգմանչագիր հնազոյն օրինակներու մէջ ևս չըլլային, այլ յաջորդ դարերում Եւթաղի Աղերսին հետ այդ Նախադրութիւններն ևս ի յունէ թարգմանուած ըլլան։ Այս գաղանիքս Զ-Ե. դարու ամենահին օրինակով մը միայն պիտի կարենայ լուծուիլ։ Այս Գրքիս և յաջորդ Թուղթերուն լուսանցքներուն վրայ - նախորդներուն պէս - կոչումներ և մեկնութիւններ նշանակուած են, որոնցմէ ոմանք հայկ. թարգմանութեանց տարբերութիւններ կ՝երևին։ 0ր. աղագաւ, Ը. դլ. 13 տան՝ Կանխէրջ բառին դիմացը՝ ցանկորդէր նշանակուած է. և 32բդ տան՝ զգլուխ գրոցիծ դիմացը՝ տեղի։ Ժ. զլ. 6 տան խաղաղորդի5 բառին հանդէպ՝ ձոնի։ ԺԲ. գլ. 13 տան զՀռովդէծի դիմացը՝ Վարդի. և 21 տան հյերևելւոջջի հանդէպ՝ ի ժամանելում։ ԻԸ. գլ. 12 տան՝ հփոխանակ բդեշխիծ դիմաց՝ անթիպատին։ ԻԸ. գլ. 15. տան ձերից կրպակացծ բառերու հանդէպ՝ տանձավաճառաց, ևն։ Աւետարանաց հնագրական տեսակէտով աւելի ուշադրաւ է ((ղ. 126ա2) ԻԳ. գլ. 25,դ տան դիմաց ծանօթագրուած է՝ Ի Մաթեէչ այսինքն ի Մատթէոսեան Աւետարանէ առնուած է, որ ապացոյց մէ Աւետարանիս անդրանկութեան։ 17. Թղ. 150ա2։ Յառաջաբան եւթանեԽունց թղթոցն կաթողիկեայց։ Ի փոքունս փոքումբք ինչ յանդգնելոց՝ չէ առանց կասկածանաց. իսկ ես կրսերս որ ի վերս քան զիս արկի զանձն յաշխատութիւնս, ևն։ - Վերջ Թղ. 150բ2։ Եւ զգլխակարգութիւնսն միանգամայն և զաստուածեղէն վկայութիւնսն ըստ իմում տկարութեան կարգեցից։ Տունք Լէ.։ Անդ։ Դիր գլխոց իւրաքանչիւր թղթոցն կաթողիկեաց. Թուղթ Յակոբա Ընթերցուածք Բ։ - Վերջ Թղ. 151ա2։ (Ուր իւրաքանչիւր գլխոյ բովանդակութեան սկիզբը դրուած է մանրագիր՝ նոյն գլխու սկզբնատողը, այսպէս։ ճա. Յակոբոս աստուծոյ և։ վասն համբերութեան և անխիղճ հաւատոց, ևն։ Դ. Եղթարք եթէ ոք մոլորիցի։ Եթէ սպասաւոր պարտ է լինե։ ընկերին փրկութեան։ Տունք ԻԵ, որ կը պակսին տպագրութեան մէջ)։ - Անդ։ Յակովբու թուղթս գրեցաւ յԵրուսաղէմէ առ հեբրայեցիս ի սփիւռս, ևն։ - Անդ կը կարգին. Ի Յակոբու թղթիս Ընթերցուածք, Գլուխք, Վկայութիւնք և Տունք։ - Թղ. 151բ1։ Թուղթ Յակոբու։ Յակովբոս աստուծոյ և տեառն յիսուսի քրիստոսի ծառայ, ևն։ - Վերջ Թղ։ 156ա1։ Եւ ծածկեսցէ զբազմութիւն մեղաց։ Ստիք ՄԼէ։ Կատարեցաւ թուղթ Յակովբու,։ (Այսպէս կարգեալ են և կ՝աւարտին նաև յաջորդ թուղթք, և չունին տպագրութեան առանձին առանձին Նախադրութնիւնները)։ 18. Անդ։ Գլուխք առաջին թղթոյն Պետրոսի., - Վերջ Թղ. 156բ1։ - Թղ. 156բ2։ Թուղթ Պետրոսի առաջին։ Պետրոս առաքեալ յիսուսի քրիստոսի, ևն։ Վերջ Թղ. 161բ1։ ՊԽաղաղութիւն ընդ ձեզ ամենեսին որ էք ի քրիստոս յիսուս ամէն։ Պետրոսի թուղթս գրեցաւ ի Հռոմէ։ Տունք ՄԿԳ.։ 19. Անդ։ Գլուխք երկրորդ թղթոյն Պետրոսի։, - Վերջ Թղ. 161բ2։ - Անդ։ Թուղթ Պետրոսի երկրորդ։ Շմաւով Պետրոս՝ ծառայ և առաքեալ յիսուսի քրիստոսի, ևն։ - Վերջ Թղ. 164բ2։ ՂՆմա փառք և այժմ և յաւրն յաւիտենից. ամէն։ Տունք ՃԾԴ.։ Թղթոյս մէջ երկիցս, այսինքն է թղ. 162բ1 Ա. գլ. 16 տան և Թղ. 164ա1, Բ. գլ. 20 տան վերջին նախադասութեան դիմաց, նշանակուած է. Ի Մաթեէ։ 20. Թղ. 165ա21։ Գլուխք առաջին թղթոյն Յովհաննու։. - Վերջ Թղ. 165ա2։ - Անդ։ Թուղթ առաջին Յովհաննու։ Որ էրն ի սկըզբանէ, զորմէ լուաքն, և որում ականատեսն իսկ եղաք, ևն։ - Թղ. 169ա2-բ1։ Ունի համաձայն տպագրութեան։ Սոքա երեքին են որ վկայեն՝ հոգին և ջուրն և արիւնն, և երեքին մի են,։ Վերջ Թղ. 170ա1։ Որդեակք պահեցէք զանձինս ի կռապաշտութենէ։ Տունք ՄԾԴ,։ Թղթոյս մէջ - այն է Թղ. 165բ1 - Ա. գլխու 5րդ տան վերջի նախադասութեան հանդէպ նշանակուած է Ի Յովհաննէծ (այսինքն Յովհաննու աւետարանէն առեալ. նշան կանխութեան Աւետարանին)։ 21. Թղ. 170ա1։ Գլուխք երկրորդ թրղթոյն Յովհաննու։, - Վերջ Անդ։ - Թղ. 170ա2։ Թուղթ Յովհաննու երկրորդ։ Յերիցուէ առ ընտրեալ Կիւրիա և առ որդեակդ իւր զոր եսդ սիրեմ ճշմարտութեամբ, ևն։ - Վեր Թղ. 170բ2։ Շնորհք ընդ քեզ։ Տունք Լ.։ 22. Անդ։ Գլուխք երրորդ թղթոյն Յովհաննու։ - Վերջ Անդ։ - Թղ. 170բ2-171ա1։ Թուղթ Յովհաննու երրորդ։ Յերիցուէ առ Գայիոս սիրելի, զոր եսդ սիրեմ ճշմարտու, թեամբ,։ - Վերջ Թղ. 171բ1։ Ողջոյն տաջիք սիրելեաց մերոց իւրաքանչիւր յանուանէ։ Տունք ԼԶ.։ 23. Անդ։ Գլուխք թղթոյն Յուդայի։,Վերջ Թղ. 171բ2։ Գլուխք Դ. Վկայութիւնք Բ։ Տունք ԿԸ,։ - Անդ։ Թուղթ Յուդայի եղբաւր Յակովբա։ Յուդա յիսուսի քրիստոսի ծառայ և եղբայր Յակովբայ, ևն։ Վերջ Թղ. 173ա2։ Եւայժմ և յամենայն յաւիտեանսամէն։ Յուդայի թղթիս կաթողիկէի Տունք ԿԸ։ Միանգամայն թուղթք կաթողիկէից Տունք ՌՃՂ,։ 24. Անդ։ Աղերս Եւթաղի։ Ամենայն իրիք ամենայն ուրեք ժամանակ է, ևն։ - Վերչ Թղ. 173բ2։ Զաստուծոյ ևեթ մարդասիրութիւնն,։ 25. Թղ. 174ա1։ Յայտնութիւն սրբոյն Յովհաննու առաքելոյ և աստուածաբան Աւե, տարանչի։ Յայտնութիւն յիսուսի քրիստոսի ի ձեռն որոյ ետ աստուած ցուցանել ծառայից իւրոց որ լինելոց է վաղվաղակի։ և նշանակեաց առաքելով ի ձեռն հրեշտակի իւրոյ առ Յովճաննէս ծառայ իւր որ վկայեաց զբանէն աս։ տուծոյ և զվկայութիւնն յիսուսի գրիստոսի, զոր ետես և որ էր, և որ լինելոց էր յետ այնորիկ։ Երանի՝ որ ընթեռնուն զբանս մարգարէութեանս այսորիկ, ևն։ - Վերջ Թղ. 194ա2։ Ասաց ոլ վկայեացն զայս. գամ ես վաղվաղակի, ամէն։ եկն տէր յիսուս քրիստոս։ Շնորհք տեառն յիսուսի քրիստոսի ի վերայ ամենայն սրբոց ամէն,։ Գրրիս մէջ կան մչ միայն բառերու և չարաբանութեան մեծ տարբերութիւնք թէ՝ Զօհրապեանի և թէ Կոնիբերի նոր հրատարակութենէն, այլ յաճախ տեղ տեղ պակաս և տեղ տեղ ալ աւելի բառեր և բացատրութիւններ։ Սակայն այսպիսի և այսքան տարբերութիւններով հանդերձ՝ դժուար է զայն նախաներսիսեան կամ նախեաց հին թարգ մանութիւն համարել. որովհետև յաճախ Ն. Լամբրոնացւոյ բարեփոխեալ թարգմանութեան բառերք ես կը պարունակէ. օրինակ իմն, շլոռու բառն։ Սակայն և այնպէս՝ հաւանական է որ կամ Լամբրոնացիէն յառաջ անծանօթի մը ձեռքով կատարուած նախափորձ մըլլայ, և կամ Լամբրոնացւոյ բնագրէն անմիջապէս գաղափարուած։ Եթէ վերջին ենթադրութիւնս Տիշդ է, կը հետևի որ Ն. Լամբրոնացւոյ բարեփոխեալ թարգմանութիւնն իսկ որքան և որպիսի՝ փոփոխութիւններ կրած է յետոյ՝ հաւաքողներու կամ ընդօրինակողաց ձեռքով։ 26. Թղ. 194բ1։ Հանգիստ երանելոյն Յովհանու առաքելոյ, աւետարանչի և աստուածաբանի։ Իր ընդ եղբարսն երանելին Յովհաննէս՝ մեծաւ ուրախութեամբ ի տէր, ևն։ Վերջ Թղ. 197բ1։ Եւ յիսուսի փառք, և քրիստոսի պատիւ և զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն,։ 27. Թղ. 197բ2։ Եսայի մարգարէ (այս ինքն Գլուխք)։ - Վերջ Թղ. 199ա1։ - Թղ 199ա2։ Վարք Եսայեայ մարգարէի (առանց խորագրի)։ ՀՍա էր որդի Ամովսեա ի Թեկուայ ի ցեղէն Յուդայ, և մեռաւ ի Մանասայէ՝ սղոցեալ յերկուս, ևն։ - Վերջ Թղ. 193բ2։ Վասն այնորիկ աստուած անէծ զզաւակ նորա (իմա՝ Եղեկիայի) ի ծառայութիւն թշնամեաց իւրոց, և անպտուղ արար զնա աստուած,։ Հմմտ. Թանգ. հին և նոր Նախնեաց, Անկան. Գիրք ապ. Վենետկոյ, 1896, Հատ Ա. եր207. Մահ Եսայեայ մարգարեի խորագրուած. բայց՝ օրինակս յոյժ ընտիր է, զի ոչ միայն իր ունեցած ընթերցուածներով կը սրբագրէ տպագրութեան անիմաստ սխալներն ու կիտադրութիւնքն, այլ նաև ունի հետևեալ ընդարձակ հատուածը, որ կը պակ։ սի յիշեալ ապագրութեան մէջ, և կու տայ մեզ տեղագրական թանկագին տեղեկութիւններ, այս։ պէս. Քանգի Սոդոմովս արքայ անդ արար զգերեզմանս քահանայիցն, Դաւնայ հաւր նորա ծրագրեալ յարևելից կողմանէ Սիսնի, սանի մուտս ի Գաբաւովնէ բացուստ ի քաղաքէն ասպարիսաւք տասն. և արար Սողովմովս (շրջա)նակաւ գործելով. և մինչև ցայսաւր ոչ գիտեն բազումբ ի բահանայիցն և ոչ ամենայն մողովուրդն։ և անա կայ ոսկի արքունի. ընդուներ արքայ Սոդովմով զոսկին սԵթիսպա. և զխունկոն վասն կասկածի պատերազմացն. և վասն զի եցոյց զխորհուրդն Դաւթա, և Սողովմով նի Բաբելացւոցն Եղեկիոյ և պղծեաց զոսկերս տեղաց հարցն իւրոց, վասն այնորիկ աստուած անէծ զղաւակ նորա ի ծառայութիւն թշնամեաց իւրոց։ և անատուղ արար զնա աստուած)։ Թղ. 200ա1. Տեսիլ Եսայոց որդւո Ամովսեա զոր ետես ի վերայ հրէաստանի և ի վերայ Երուսաղէմի՝ ի թագաւորութեանն Ոզիս և Յովաթամա և Աքազու և Եզեկիա որ թագաւորեցին հրէաստանի։ Լուր երկին և ունկն դիր երկիր, զի տէր խաւսեցաւ, ևն։ - Վերջ։ Թղ. 266բ2 (թերի)։ Գամ ժողովել զամեն....։ Մարգարէութիւնս ևս թէպէտև մի և նոյն գըրչութեամբ է, ինչպէս նաև մեծ կիսախորանը, ոբով կը սկսի մարդարէութիւնս, նախընթացներուն յար և նման երանգով. սակայն լուսանցագարզքն աւելի մութ կարմիր են, և փոքրիկ։ Հաւանօրէն կամ ետքէն նկարուած են ուրիշ ծաղկողէ մը, և կամ լաւ ևս քիչ գործածուած ըլլալով՝ պահած են իրենց թաւշեայ փայլունութիւնը։ 0րինակիս մէջ բոլոր մեծ և փոքր խորագիրք առանձինն տողին վրայ դրուած են, մինչդեռ Զօհր. ապագրութեան մէջ յաճախ ի տողամիջի են և խառնուած քնագրին հետ։ Տարբերութիւնք խիստ ցանցառ են. բայց աւելի ընտիր և յանկաւոր ոսկեդարեան լեզուի նկարագրին, Գրքիս լուսանցքներուն վրայ ևս տարբերակներ կան, բայց շատ ցանցառ ևմանրիկ բոլորգրով։ 0րինակի աղագաւ, Թղ. 209ա2։ Թ. գլխու 10րդ տան ձեղևնափայտջին դիմաց՝ սուկամինոս նշանակուած է։ Թղ. 212բ2, ԺԴ. գլ. 9.րդ տան ձանհնարինծ բառին դիմաց՝ անթելկական։ Թղ. 230ա2, ԽԹ. գլ. 12.րդ տան հի հիւսիսոյծ ին դիմաց՝ ի հարաւոյ։ Թղ. 202բ1, 206բ2, 207ա2 210բ1, 213ա2, 215բ1, 220ա2, 221բ2, 222ա2, 242ա2, 244բ1, ևն կան լուսանցից վրայ մեծ աստեղանիշք, ուշադրութեան արմանի։