361932ՋԸ = 1459։
բոլորգիր միջակ։
29, իւրաքանչիւրն 12 րուղրք, ի բաց առեալ ԺԶ. թերթը որ 18 թուղթերէ բաղկացեալ է։ Թղ. 180ա-209բ երկու առանձնակ թերթերը, որոնք ետքէն ներմուծուած են - ինչպէս գըրչութենէն իսկ կ'երեւի - դարձեալ Ա. եւ Բ. թուահամարներով նշանակուած են, որոնց վերջ նորէն ԺԶ. թերթահամարը կը սկսի եւ կը շարունակուի 12 թուղթերով՝ որ նախընթացաբար սկսուածին եւ ընդհատուածին հետ 18 թուղթեր կը կազմեն։ Վերջին երկուքուկէս թերթերն առանց թուահամարի թողուած են։
թուղթ կարագագոյն եւ ողորկ։
փայտեայ՝ կաշեպատ, շագանակագոյն եւ դրոշմազարդ, գոցելու մասով հանդերձ։
ընդհանրապէս լաւ, միայն Թղ. 1-§ ստորին լուսանցաքղանցք մաշած են։ Թղ. 190-222, 340-355 ստ. լուսանցքն եւ քղանցք թեթեւ կերպով ցեցակեր եղած են։ Թղ. 27բ. միայն ստ. լուսանցաքղանցքին եւ Թղ. 35 ալ գրութիւնը սրճագոյն հեղանիւթով մը բծաւորուած են։
նախ Բարսեղ եւ իւր ծնողքն, ապա այլք, ապա Մինաս Տէր Պետրոսեան։
չունի։
խիստ ցանցառ։
մէկ հատ միայն, մեծ։
մի միայն (Թղ. 2ա) մանիշակային կարմիր՝ սպիտակ ենթակայով, յոյժ գեղեցիկ։
կարմիր, այսպէս են նաեւ տնագլուխք, երբեմն ալ մանիշակագոյն կարմիր։
Թղ. 1, 136բ2, 185բ, 210բ, 217, 307ա1, 341ա2, 358։
1. Թղ. 341բ1։ Կայ գրչութեան գլխաւոր յիշատակարանն. «Փառք ամենասուրբ Երրորդութեանն Հօր եւ Որդ(ւ)ոյ եւ սուրբ Հոդ(ւ)ոյն, յերից յաւիտեանս, եւ անդր քան զպայման յաւիտենին. Ամէն։ «Աստանաւր յանկ եղեալ կատարեցաւ աւագ մաշտոցս՝ ի դառն եւ ի նեղ ժամանակիս, որ յանաւրինաց հալածիմք ի հարկապահանջութենէ, եւ ի բազում տրտմութիւն եւ զքրիստոնեայքն ի յերերմանի կու պահեն, եւ ի տարտարոս. եւ մեք յուսալով յողորմութիւնն Աստուծոյ, զի նա փրկեսցէ զմեզ ի յանաւրինաց. եւ յամենայն փորձանաց. Ամէն։ Արդ գրեցաւ սուրբ աւադ մաշտոցս՝ ի Խլաթ քաղաքի։ Ի թըւականիս մերում Ջ եւ Ը. ընդ հովանեաւ. ԺԱ. Խորանացս, եւ Սուրբ Գէորգ զաւրավարին, եւ խնդրակատար Սուրբ Աստուածածնին եւ Սուրբ Վարդանին։ Ձեռամբ յոգնամեղ եւ մատնատետեւ գրչի՝ Յովանէս սուտանուն քահանայի, որ գործովս եմ խիստ յոռի, անուամբ միոյ քահանայի։ Որ մեծաւ աշխատութեամբ դրեցի զսա, ի խնդրոյ պատուական իմաստուն եւ բարէսէր քրիստ(ոն)էին Բարսեղին։ Որ ետ մեծաւ փափագանաւք գրել զսա՝ յիշատակ իւր եւ ծնողաց իւրոց Կարապետին եւ Գումանին եւ կենակցին իւրոյ Շնոհւորին, եւ քրւերցն իւրոյ՝ Տիկին Խաթունին եւ Մարթին. եւ եղբաւրն Մարտիրոսին. եւ զաւակաց նորին՝ Մինասին եւ Թումին, կարապետին եւ Եղիին եւ Գօհարին, Հապիպին, Յովանիսին, Խիկարին, եւ դստերն Թութակին, եւ ինձ մեղապարտ գրչի Յովանիսի, եւ եղրօրն իմ՝ Աստուածատուր քահանայի, եւ ծնօղաց իմոց Կարապետ քահանային, եւ Թաղամէլիքին, եւ եղբօրն իմ Խաչատրուն, որ երիտասարդական հասակաւ փոխեցաւ ի Քրիստոս. եւ ամենայն արեան մերձաւորաց իմոց ամէն։ «Արդ՝ կրկին անդամ աղաչեմ զձեզ՝ յի շել ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր՝ զԲարսեղն եւ զծնաւղսն իւր՝ զկարապետն եւ զԳումանն. եւ զկենակիցն իւր զՇնոեւորն եւ զամենայն արեան մերձաւորսն իւր՝ զկենդանիսն եւ ըզհանգուցեալս ամէն։ Եւ որ լի բերանով Աստուած ողորմի ասէ՝ Աստուած իւրն ողորմեսցի ամէն։ Եւ դուք ով քահանայք եւ ժողովուրդք, որ սիրով ընդունիք եւ լաւ պահէք, եւ խնամէք, աւրհնեալ լիջիք յամենաւրհնեալ բերանոյն Աստուծոյ, եւ լսել տայ ձեզ՝ զերանաւէտ բարբառն որ ասէ՝ եկայք աւրհնեալէք հաւր իմոյ, ժառանգեցէք ըզկեանսն յաւիտենից եւ դասեսցէ զձեզ՝ ընդ ամենայն սրբոցն իւր ամէն։ ւեւ որ կրկին անդամ ողորմի ասէ՝ Աստուած իւրն ողորմեսցի, եւ զմեղքն ոչ յիշկ ամէն. եղիցի, եղիցի»։ 2. Թղ. 251ա1։ Նոյնէն. «Ո՜վ եղբարք աղաչեմք զձեզ, վասն սիրոյն Քրիստոսի որք կարդայք, եւ ձեռնադրութիւն առնէք, յիշեցէք ի սուրբ պատարագդ եւ ղանպիտան գրիչս զՅովանէս. եւ Աստուած զձեղ յիշէ յիւր արքայութիւնն ամէն»։ 3. Թղ. 217ա։ (Դատարկ թուղթի վրայ) կայ նոտրագրով, այսպէս. «Չեռնադրութիււ եղեւ Տէր Սիմոնին, Տէր Սարգիսին թվին աարց հմե( = 17ո0) Հոկտեմբերի է. Տրապիզոն»։
. Ձեռագիրս 1805ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. Մինաս Տէր Պետրոսեանէն նուիրուած է Մատենադարահի Մայրավանացս։ Մատեանս է Աւագ Մաշտոց, ըստ բանից դրչին։ Կը սկսի Մկրտութեան կանոնով եւ կը վերջանայ մեծի Հինգշաբաթի կանոնով։ Կը պարունակէ ընդ ամէն 41 կանոն։ 1. Թղ. 2ա։ Կանոն Մկրտութեան (առանց խորագրի), իսկ ստորին լուսանցքներուն վըրայ «Կնունք»։ «Տէր Աստուած մեր բարեբար, որ զվրիպեալ եւ զհեռացեալ ազգս մարդկան»։ - Վերջ Թղ. 11բ2։ 2. Թղ. 11բ2։ «Կանոն հաղորդ տալոյ»։ 3. Թղ. 15բ2։ «Կանոն պսակ աւրհնելոյ»։ 4. Թղ. 23բ1։ «Կանոն պսակ վերացուցանելոյ»։ 5. Թղ. 29ա1։ «Կանոն զամենայն ննջեցեալսն ի հանգիստ փոխելոյ»։ Կանոնիս մէջ (Թղ. 36բ2) կայ «Գանձ մեռելաթաղին ասա ի գերեզման. Մինդ ի յԷէն» Մանվելս։ Եւ Թղ. 40ա2։ «Եւ ասեն զողբս պիտանի եւ լան. Եկայք այսաւր եղբարք ամէն» խաղերով. եւ կը վերջանայ Թղ. 41ա1։ 6. Թղ. 41ա1։ Այգալաց։ «Իսկ յերկրորդում աւուրն, յորժամ յայգալացն ժողովի»։ 7. Թղ. 51ա2։ «Կանոն եւ կարգ է. աւուրն (թաղման) այս է»։ 8. Թղ. 54ա1։ «Կանոն եւ կարգ տղայաթաղին»։ 9. Թղ. 62ա1։ Կանոն Այգալացի տղայաբաղին (ստ. լուս. վրայ «Երկրորդ տւուրն 10. Թղ. 64բ2։ «Կանոն Հոգեհանգիստ առնելոյ եւ կամ պատարագ մեռելոյ»։ 11. Թղ. 68ա2։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ, (ստ. լուս. վրայ «Խաչաւրհնէք»)։ 12. Թղ. 79ա2։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ, (ստ. լուս. վրայ «Ջրաւրհնէք»)։ Թղ. 93բ1։ «Անդ ասացէք զտաղս. Քրիստոս բանըդ հաւր՝ ծնունդ անժամանակ»։ Վերջ Թղ. 94բ2։ Տաղիս իբրեւ շարունակութիւն կայ, Թղ. 94ա2։ «Ո՜վ զարմանալի խորհուրդ այս մեծ յայտնեալ» տաղը, որ նախընթաց Մաշտոցներուն մէջ կը պակսէր։ 13. Թղ. 94ա2։ «Կանոն պղծե(ա)լ տանարի» Կանոնիս մէջ (Թղ. 101ա2), արն է՝ «Տէր Ասաուած, փառաւորեալ յամենայնի» Աղօթքին վերջը, կան նախ կարմիր ապա սեւ գրով կրկին խրատագիրք, այսպէս. «Թէ սեղանն անխախտ լինի մնացեալ, այս (այսինքն առաջին կարդը) բաւական է՝ ի սրբութիւն պղծեալ տանարին։ Իսկ թէ խախտեալ լինի սուրբ սեղանն՝ մատուցեալ սարկաւագացն լուանան զսեղանն, նախ ջրով, եւ ապա գինւով։ Ասելով զսաղմոսն ԻԵ. Դատ արա ինձ տէր զի ես յա։ Եւ զկնի. Ալէլուիա։ Եւ եպիսկոպոսն ասէ. Սեղան քո տէր զաւրութեանց, թագաւոր իմ եւ Աստուած իմ Ալէլուիա։ Զայս երիցս ասելով՝ հաստատեն զսեղանն։ Եւ ապա ասեն. Սղս. եց. Ոդբաձայն. Աւծեր զդլուխ իմ», այսինքն է երկրորդ կարդը։ 14. Թղ. 101ա2։ «Կանոն յորժամ նոր դուռն դնեն եկեղեցւոյ»։ 15. Թղ. 105բ1։ «Քարոզ պատուիրանին»։ 16. Թղ. 111ա1։ «Աւրհնութիւն աւագ Հինգշաբաթին. զոր աւրհնէ քահանայն զժողովուրդն, ըստ Խորհրդեան աւուրն. Արղ աւրհնեալ է անրաւ մարդասիրութիւնն Քրիս. տոսի Աստուծոյ մերոյ»։ 17. Թղ. 115բ1։ «Կանոն Ոտնլըւային՝ ըստ որում ասացն Յիսուս, թէ աւրինակ մի ետու ձեզ»։ Կանոնիս մէջ (Թղ. 122բ2). «Աստուած մեծ եւ սքանչելագործ զաւրութիւն» քարոզէն անմիջապէս ետքը կայ. «Փոխէ զձայնդ ի գանձ. Այս խորհուրդ լրցաւ, անդ գուշակեցաւ»։ 18. «Կանոն սերմ եւ շեղջ եւ հրհձան աւրհնել»։ Թղ. 132բ2. «Հրնձանի եւ գինւոյ (ստ. լուս. վրայ «Հընձան եւ կարաս աւրհնել»). Աւրհնեա տէր Աստուած զպտուղ այդւոյս 19. Թղ. 133բ1։ «Աւրհնութիւն հատի պատարագի» (ստ. լուս. վրայ «Հատի պատարագի, որ է չամիչ կամ այլ ինչ մրգաց»). Աւրհնեալ ես տէր Աստուած մեր, արարիչ ամենայն արարածոց որ ստեղծեր զամենայն երկիր պտղալից»։ 20. Թղ. 134բ1։ «Կանոն աւրհնութեան զոսաւց սրբութեան եկեղեցւոյ զոր ինչ եւ 21. Թղ. 135բ1։ «Կանոն սկի եւ մաղզմայ աւրհնել»։ Թղ. 136բ2։ «Եւ տեառնագրէ սուրբ խաչիւն՝ ասելով. Աւրհնեսցի եւ սրբեսցի սկիս այս եւ մաղզմայս, եւ շորեղէն շուշփայս»։ 22. Թղ. 137ա1143ա1։ Աւետարասք ըւղարերից եւ Բժշկութեան ըստ ձայնից։ 23. Թղ. 148ա1։ «Հիմնարկէք Յոհանու Մանդակու(ն)եց(ւ)ոյ՝ Հայոց կաթողիկոսի ասացեալ (յաղագս) հիմնարկութեան սրբո, եկեղեցւոյ»։ 24. Թղ. 157բ1։ Կանոն նաւակատեաց եկեգեցւոյ (ստ լուս, վրայ «Եկեղեցւոյ աւրե25. Թղ. 180բ2։ «Կանոն Աւազան աւրենելոյ»։ 26. Թղ. 186ա1։ «Սահմանադրութիւն դաստիարակութեանն նորընծայ մանկանց, որք հրաւիրելոց իցեն յաստինան քահանայութեան Խրատք հարկաւորք եւ պիտանիք. արարեալ ի տէր յԱռաքել Սիւնեաց եպիսկոպոսէ. Արդ ըստ կարգի ժամանակին վարժել զմանկունս ի սնունդ սրբութեան յերկիւղն Աստուծոյ»։ - Վերջ Թղ. 205ա1։ «Նոյնազարդ պայծառութեամբ հրաշաղարդեսցէ զձեզ ի ճառագայթից լուսոյ աստուածութեան իւրոյ։ Եւթնարփեան շնորհաւքն մինչեւ յանսպառ յաւիտեանս յաւիտենից. ա27. Թղ. 205ա։ Կանոն նուիրելոց ի սուրբ աստինանս։ «Տանին զնուիրեալն ի դուռն եկեղեցոյն, եւ գօտելուծ առնեն, եւ բացագլուխ կան առաջի եպիսկոպոսին, եւ քահանայիցն։ Նախասարկաւագն ընդդէմ եպիսկոպոսին ասէ. Րամեաց մեզ աւրհնութեամբ ասել։ Եպիսկոպոսն ասէ. Առէք հրաման յաջորդութեան ձեռնադրութեան մերոյ»։ Վերջ Թղ. 216բ1։ «Եւ դարձեալ ասէ. Համբարձէք իշխանք. իշխանք. համբարձին դըրունք յաւիտենից եւ մտցէ թագաւոր փառաց տէր զօրութեանց»։ 28. Թղ. 218բ1։ «Սկիզբն աստինանաց կղերիկոսաց։ Որք են՝ Սաղմոսերգու(ք)»։ Թղ. 219բ1։ «Առաջին կարգ ԴոնապաԹղ. 220ա2։ «Երկրորդ կարգ Ընթերցողութեան»։ Թղ. 221ա2։ «Երրորդ կարգ Երդրմնեցուցչացն»։ Թղ. 222ա1։ «Չորրորդ կարգ աստիճանի այսինքն Ջահրնկալին»։ Կանոնէս անմիջապէս վերջ, Թղ. 223բ1 կը յաջորդէ մանրագիր խրատագիրս «Եւ մինչեւ ցայս վայր (իմա Դ կարգն կամ աստիճանն) կարէ ամուսնանալ, եւ աստի յառաջ ոչ կարէ»։ 29. Կանոն ձեռնադրութեան կիսասարկաւագի։ «Հինգ կարգ կիսասարկաւագին որ է դպիր»։ (Այս եւ նախընթաց չորս կարչերը Հմմտ, Մաչտ ժԷ. §»7, Մաչտ. ԻԷ. 30. Թղ. 220բ։ «Կանոն յորժամ սարկաւագ ձեռնադրեն (ստ. լուս. վրայ «Կարգ սարկաւագաց»)։ 31. Թղ. 236ա2։ «Կանոն ձեռնադրութեանց (քահանայից)։ 32. Թղ. 251ա։ «Կանոն յորժամ եպս. կամ երէց կամ հայրապետ կամ ուխտի առաջնորդ կատարին մահուամբ»։ Թղ. 282ա2։ «Ողջոյն քեզ սուրբ եկեղեցի»էն անմիջապէս յառաջ կայ այս խրատադիրս. «Եւ առեալ քահանայքն զսուրբ մեռոնն հեղցէ նախ ի նակատն եւ ի գլուխն եւ յաջոյ ձեռին։ Որպէս եւ սուրբ Դիռնեսիոս Աթանասի (իմա Աթենացի) աշակերտ պատուիրէ, աշակերտ սրբոյ առաքելոյն Պաւղոսի։ Եւ սոյն Դիոնեսիոս մեկնէ զխորհուրդս զոր ունիմս այսպիսի կարգ քրիստոնէութեամբ, զի մի հեթանոսական գարշանօք աւերեսցէ ոք, զի առաքելական է կանոնս։ Եւ համբուրեսցեն զսեղանն որպէս յերեսաց վախնանելոյ, եւ զխորանսն, եւ զամենայն սրբութիւնոն»։ Թղ. 300ա-306բ։ 12 փոքր մարգարէներէն ընթերցուածներ եւ Մահերը։ 32. Թղ. 319բ1։ «Իսկ երկրորդում աւուրն երթան ի հանգիստն»։ 34. Թղ. 320ա1։ Կանոն երրորդ աւուրն»։ 35. Թղ. 330ա2։ «Կանոն չորրորդ աւուրն»։ 26. Թղ. 332բ1։ «Կանոն հինգերորդ աւուրն»։ 37. Թղ. 335բ1։ «Կանոն վեցերորդ աւուրն»։ 38. Թղ. 337ա1։ «Կանոն եօթներորդ աւուրն»։ Կանոնիս մէջ կայ, Թղ. 339ա2։ «Եղիշէի վարդապետի ասացեալ. Ահեղ եւ զարմանալի է դալուստն Քրիստոսի»։ Թղ. 340ա2։ «Սրբոյն Թադէոսի ասացեալ վասն ննջեցելոց ի յարութիւն մեռելոցն. Արդ՝ հոգի ամենայն մարդոյ, որ ելանէ ի մարմնոյ անԱյս կանոնովս հին գրլութիւն կ'աւարտի. յաջորդն ուրիչ դրչէ եւ եաքը յաւելցուած են։ 39. Թղ. 349ա1։ «Կանոն տեառնական աւրեմել», 10. Թղ. 340բ2։ «Կանոն մեծի չինզշաբաթին զապաշխարողսն արձակելոյ»։ Թղ. 356ա1։ «Գանձ ասէ կափայս. Գանձ դեղեցիկ պատշաճական. բամեալ բանիւ խորհրդական ի Գրիգորէ յոյժ անպիտան. գրեալ եղէ Ձեռնադրութեան, որ զիս ամէն իմով աւծման, րամից արանցն սրբազան։ Ձեռնադրութեան։ Գըթայ ի մեղ տէր ամենակալ, եւ լուր բնութեանս մեր տկարացեալ»։ - Վերջ Թղ. 357բ2։ «Ցընծայ այսաւր, մայր սուրբ կուսական. եկեղեցի հո...» (կը մնայ թերի)։ Տնագլուխներն կը կաղմեն Գրիգոր .Գրիգորի։