503518ՌՁԲ( = 1633)։
րոլորգիր, մանր ու շատ համաչափ։
33, որոնցմէ միայն լգ ունի 4 թղ., մնացածները իւրաքանչիւրը 12 թղ. ունին։
թուղթ մագաղաթանման։
փայտեայ, դրոշմազարդուած շատ գեղեցիկ կերպով. գոցելու զոյգ ականջները ինկած են. կողքերը ներքին կողմէն պատուած են շատ նուրբ բարակ մետաքսով։
շատ լաւ, անթերի, եւ ամէն տեսակէտով կատարեալ ու ներկայանալի։
ձեռագիրս ունի երկու յիշատակարան, առաջինը չափածոյ եւ բնագրիս գիրով, երկրորդը տարբեր բոլորգրով. առաջինը գրուած է 1633ին՝ ձեռագրին գրիչին կողմանէ, ուր կը յիշէ Աւետիս կրօնաւոր մը՝ իբր փափաքող շարակնոցիս. երկրորդ յիշատակարանը՝ նոյնպէս գրուած 1633ին, իբր ստացող կը յիշէ տէր նիկողայոս քահանայ մը։ Անկարելի չէ որ այս երկրորդ յիշատակարանը աւելցուած ըլլայ յետագային, Նիկողայոս քահանայէն, կեղծելով ինքգինքը իբր ժամանակակից գրիչին, որով եւ յիշատակարանին մէջ պահած է Աւետիս քահանայ գրիչին անունը եւ 1633 թուականը. սակայն գիրը շատ տարբեր է բուն ձեռագիրին գիրէն։
առջեւն ու ետեւը մէկական դատարկ մագաղաթեայ թուղթեր։
չափազանց շատ, բազմաթիւ գոյներով, մեծ մասամբ թոչնագիր, մարդակերպ եւ ձուկերու զարդերով. գըլխաւոր կանոններու առաջին տողերը կամ երկաթագիր են եւ կամ ոսկեգիր։
եւ
շատ, բոլորն ալ յաջող եւ գեղարուեստի գլուխ գործոցներ. լուսանցազարդի ձեւով կան մանրանկարներ ալ, կանոնին համապատասխան սուրբերու պատկերներ, դէմքի արտայայտութիւններու եւ զգեստներու սաչքերու մէլ կատարեալ կերպով յաջողած են. կը թուենք մանրանկարներու տեղերը. Թղ. 14բ, 37բ, 39բ, 41ա, 42բ, 45ա, 47ա, 54ա, 56ա, 70ա, 86բ, 96ա, 113ա, 116բ, 118բ, 145բ, 201ա, 206բ, 208ա, 215ա, 246բ, 261ա, 263ա, 267ա, 269ա, 273ա, 275բ, 286ա, 295բ, 301բ, 307ա։
չորս հատ, բոլորն ալ յաջող. Թղ. 2բ, Յովակիմ եւ Աննա, որոնց կը տեսնուի հրեշտակ մը՝ օրհնելու դիրքով. Թղ. 138բ, Յիսուսի յարութիւնը. հրեշտակը նստած՝ ձախ ձեռքով ցոյց կու տայ դատարկ գերեզմանը, աջին՝ երեք կիներ, իսկ ոտքերուն առջեւ չորս զինուորներ՝ ծալապատիկ դիրքով. Թղ. 188բ, Հոգեգալուստ, նկարը կը բաժնուի երկու մասի, առաջին կէսին երեք երեք նստած են առաքեալները եւ Տիրամայրը՝ կամարներու միջեւ, կը տեսնուի Հոգին սուրբ աղաւնիի ձեւով. երկրորդ կէսին՝ նոյնպէս առաքեալները՝ երեք, երեք, որոնց կեդրոնը կայ դուռ մը, ուր, այսինքն վերնատունէն դուրս մնացած են երեք անձեր, մին կենդանագլուխ. Թղ. 244բ, Սուրբ Խաչը, որու կեգրոնը՝ կլորի մը մէջ նստած է Յիսուս՝ օրհնելու դիրքով. խաչի չորս անկիւններէն դուրս երկարած են չորս երեշտակներ՝ փողով միասին. խաչին ստորեւ, աշին ու հախին Տերագիր են երկու անեեր բազուկները աղայական դիրքով։
Թղ. 3ա, 139ա, 189ա, 245ա, բոլորն ալ չափազանց գեղեցիկ. տիրող գոյնն է ոսկին։
Թղ. 12բ, 57բ, 111ա, 309ա, 332ա, 362ա, շատ յաջող եւ մանրանկարներ են։
կարմիր են։
Թղ. 1ա, 1բ, 386բ-388բ։
Թղ. 383ա. «Փառք եռակի աստուածութեանն, եւ միակի անճառ բնութեանն, Երրորդութեանն անքըննական եւ միութեանն անցըննական։ Զի Հայր պատճառ է ծնելական, ւՈրդին ծընունդ է էական, Հոգին բըղխումն աղբերական, անճառ անհաս են մըտական։ Անբաւելի սեռից մարդկան, անճառելի ւոչ ճառական, բայց ի սգալիքս որ արարան, զիմանալին սովաւ ծանեան։ Զի բանականքս ճանաչեցան, մըտաւք, բանիւ, հոգւով դրական, որ լինի մարդ եւ բանական։ Հայր է անեղ մըտաց նըման, ւՈրդին ի ծոց որպէս ըզբան, Հոգին բըղխումն է փառական արարածոց տէրն եւ արքայն։ Ջի Հայր է ծով անբաւական, ւՈրդին է գետ ծաւալական, Հոգին աղբեր անմահութեան, զովացուցիչ որդւոց մարդկան։ Արմատ ծառին Հաւրըն նըման, եւ ոստ ճըղին Որդի նորայն, պըտուղ Հոգին է զանազան, երեքն ի մի են յարական։ Զիարդ լեզուս տարտամական, կամ աղցաւոր միտքս իմ անբան, համարձակի ժըպըրհական, յիշող լինել ահեղ անուանն։ Այլ նա շնորհիչ բաշխողական, որ ձըրի տըւող առատական, յամաւթ լիցին որք չիմանան, զԵրրորդութիւնըն միական։ Այլ ես տըրուպս անյիշական, եւ անիմաստ յիմաստութեան, ծոյլս եւ պըղերգս ի հոգէական եւ ժըրացեալս յաշխարհական։ Զքեզ աղաչեմ Հայր գըթական, Երրորդութիւնըդ միական, տուր ինձ իմաստըս բանական, զի ճառեցից շարադրական, ոտանաւոր չափ տաղական։ Ջաստուածային ըզբուրաստան, ըզքաղցրալի այս երգարան, ըզպըտղալի դրախտս աննըման, անուլահամ եւ զանազան։ Ըզծաղկաւէտ հովտիս չուշան, երանգ երանգ գունով որ կան վարդափթիթ այգւոյ նըման, հոտ արձակես քիմըս մարդկան։ Որ ի սրբոցն շարադրեցան, եւ քաղցրահամ յաւրինեցան, ի թարգմանչացըն ճառեցան, եւ շարականք անուանեցան։ Որպէս զակունս երկոտասան, որ ի վակասն Ահարոնեան, գեղեցկափայլ գունով նըման, յերկոտասան ազգաց անուան։ Եւ կամ զականս երկոտասան, որք ի յԱղիմըն բըղխեցան, ջուր քաղցրահամ անուանեցան երկոտասան ցեղիցն արբան։ Այլ եւ Յեսու որդի Նաւեան, որ զժողովուրդն յերկրէ եհան, ցամաքեցոյց ըզՅորդանան, ընտրեաց քարինս երկոտասան։ Որ աւրինակ էր Յիսուսի, առաքելոցն երկոտասան, որք ընդ ոլորտս միշտ ընթացան սիւն հաւատոյ հաստատեցան։ Կենդանակերպքն երկոտասան, որք տանուտէրք յերկինս եդան, նոքա իշխեն բնութեանս մարդկան եւ տարերաց որք են անբան։ Այլ եւ անուանս անճառական, ամենասուրբ Երրորդութեանն, Հայր եւ Որդի եւ սուրբ Հոգի, գԸրովք լինին երկոտասան։ Այս խորհրդեանց նըմանական, երկոտասան կարգ շարական, են շարադրեալ մեզ ի լըման, որով լիցուք միշտ փառաբան։ Քանզի մանկունք ուսումնականք եղանակեն զսա քաղցրաձա(յ)ն, հոգւով ցընծան եւ զուարճանան, մարմնով հըրճուին ուրախանան։ Գովեմ ըզքեզ ով շարական, շարեալ ակունք ես զանազան, յեկեղեցիս շարադրական, որպէս վակասն ահարոնեան։ Ով ոք ասեն համեղաբան, խոնարհ հոգւով սուրբ մըտական լինին տաճար եւ բնակարան, ամենասուրբ Երրորդութեանն։ Իսկ որք չասեն եւ յուլանան, կամ թէ ասեն հաճոյս մարդկան նոքա արժան չեն թողութեան, յայսըմ հետէ մինչ յաւիտեան։ Դու դեղ ցաւոց ես վըշտական, եւ փարատիչ վիրաց մարդկան կարկիչ գընդին սադայէլեան, եւ նեղելոց ես աւգնական։ Չի տասըն ձայն յարմարական ի քեզ եդեալ հաստատեցան, ինըն հրեշտակքն յերկինս եդան, եւ մինն բնութիւնըս մարդկան։ Արդ աղաչեմ զամենեսեանսդ, զմանկունքդ որ սէր ունիք ուսման զի միշտ վառիք յուսով նորայն, փառաւորեալ զՏէրն յաւիտեան։ Այս մատենիս աստուածաբան, զանազանեալ ականցս որ կան, տէր Աւետիս կրօնաւորն այն. սրբասնունդ ւյոյժ գիտնական, վարիւք փայլեալ հրեշտակական վարժեալ ի վարս ճըգնողական խոնարհ հոգւով եւ հեզաբան, եւ խըրատիչ որդւոց մարդկան փափագեցաւ իբր զեղջերայն, յաղբերըս ջուրց անմահական։ ետ գըծագրել զսա զանազան, եւ զարդարել ետ հրաշազան։ Ջոր ես չարեացըս աւթարան, եւ ի բարի գործոց ունայն, Աւետիս հողս եւ անարժան, կատարեցի զնորին հրաման։ Մարմնովս աշխատ գործիական հոգւովս յօժար եւ ժըրական, բազում ջանիւ աշխատական, կատարեցի զսա ի լըման։ Ի թվականիս Ռ. ամեան, ՁԲ թիւ ընդ նըմայն ( = 1633). աւարտեցաւ սա ի լըման, Աւետիս հողս ւանարժան, սուտ քահանայ եւ խաբեբայն։ Որք հանդիպիք սմա տեսլեան, կամ վայելէք յայս բուրաստան յիշման առնէք ըզմեզ արժան զԱւետիս հողս եւ անպիտան։ Եւ դուք յիշիք առ Տէրըն բան, յորժամ գայցէ ի դատաստան, լսէք ըզձայնն երանական, զեկայք աւրհնեալք հաւրն իմ արժան։ Աղաչեսցուք զՀայրն գըթական, զԵրրորդութիւնըն միական, նըմա տացուք փառս անխափան, որ է աւրհնեալ միշտ յաւիտեան»։ 2. Թղ. 385բ. Նոյն Աւետիս գրիլի ձեռքով, սակայն տարբեր բոլորգրով. «(Ե)։ արդ, գրեցաւ եղանակաւոր տառս եւ աստուածաբան կտակս եւ խնկելի տուփս եւ զանազան ծաղկաւէտ բուրաստանս եւ պրտդալի դրախտս եւ քաղցրաճաշակ հոգեղէն կերակուրս, որ կոչի շարակնոց, ի լաւ եւ յընտիր օրինակէ որ է Խըլկցի կոչեցեալ, ձեռամբ անիմաստ եւ փրծուն գրչի մեղաւոր Աւետըսի, ի վայելումն տէր Նիկողայոս քահանայի, որ եւ շնորհիւ Տեառն սկսա(յ) եւ ողորմութեամբ նորին կատարեցի, ի թվականիս հայոց ՌՁԲ( = 1633), ի գեօղս որ կոչի Աւընդանք, ընդ հովանեաւ սրբոյն Պետրոսի եւ Պօղոսի եւ սուրբ Գէորգայ զաւրավաԱրդ որք հանդիպիք սմա կարդալով կամ օրինակելով, յիշեցէք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զսրտացող սուրբ տառիս զտէր Նիկողայոսն եւ զծնօղսն իւր զՂազարն եւ զՄարիամն, եւ զկինն Ջալթուն եւ զՀանիկն, զՂիմաթն, որ ըստացաւ զ(ս)ա ի հալալ ընչից իւրոց, յիշատակ իւր եւ ի վայելումն անձին իւրոյ. յիշեցէք եւ Աստուած ողորմի ասացէք. եւ Աստուած որ առատն է ի տուրս բարեաց, ձեզ յիշողացդ եւ մեզ յիշեցելոցս մեըգեսցի միւր միտաեդամ գալստետեն, 3. Թղ. 244բ. «Սուրբ Խաչ պատուական յաղթող սուրբ նշան, երբ լուսով փայլիս, գաս ի դատաստան, յայնժամ աղաչեա դու զՔրիստոս արքայն վասըն ծաղկողիս, զայս սուրբ երգարան, որ մեղօք եմ լի, եւ յոյժ անպիտան, քեզ երկրպագեմ, Յիսուսի նշան, այժմ եւ յաւէտ, միւս եւ յաւիսեան»։
Թղ. 2ա դատարկ թուղթի վրայ գրուած է. «Եորայր Պ. Հ. ներսիսին մերոյ Սարգսեան, ի Տրապիզոն ստացաւ մեզ զսա ծախիւք մերովք, եւ ընդ ճանապարհ Կոստանդնուպօլսոյ յդեաց ի վանս յամի 1835, ի Սեպտ Մատեանս է Շարակնոց, կը բովանդակէ հետեւեալ կանոնները, 1. Թղ. 3ա. (Կանոն ծննդեան Աստուածածնին) անվերնագիր (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 2. Թղ. 12բ. «Կանովն Աստուածայայտնութեան ճրագալուցին»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 6-15. Յայտնութեան ճրագալուցի կանոնը ունի «մ. Ուրախացիր Աստուածածին վերաւրհնեալդ ի սրովբէից». Յարութեան Մեծացուսցէներուն մէջ կ'աւելցընէ ԱԿ. «մ. Ով գերահրաշ ծաղիկ»։ 3. Թղ. 35ա. «Կանոն Տեառնընդառաջին» (հմմտ. Ա. Շրկ. § 16)։ 4. Թղ. 37բ. «Կանովն Անտոնի անապատականի» (հմմտ. ԼԹ. Շրկ. § 4)։ 5. Թղ. 57բ. «Երգ Բուն Բարեկենդանին առաջի կիւրակէի աղուհացիցն»։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 27-78։ Գրիգոր Լուսաւորչի Հարցէն առաջ ունի «Այսաւր զըւարճացեալ», իսկ յետ Մանկունքին՝ «Լերինք ամենայն» շարականները։ 6. Թղ. 111ա. «Կանովն յարութեան Ղազարու» (Հմմտ. Ա. Երկ. § 79)։ 7. Թղ. 113ա. «Կանովն գայստեան Տեառն յԵրուսաղէմ» (հմմտ. Ա. Շրկ.։ 8. Թղ. 115բ. «Կանովն երկրորդ Ծաղկազարդին» (հմմտ. Ժ. Շրկ. § 19)։ 9. Թղ. 116բ. «Կանովն Մեծի Երկշաբթին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 82-88), 10. Թղ. 139ա. «Կանովն սրբոյ պասէքին» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 89-144), 11. Թղ. 201ա. «Կանովն ծննդեան Յովհաննու Մկրտչին» եւ այլն. (Հմմտ. Դ. Շրկ. §§ 20-23)։ 12. Թղ. 222ա. «Կանովն սրբոյ Տապանակին» եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 153-170. սակայն վերափոխման կանոնին երկրորդ օրը՝ յետ Օրհնութեան ունի «Արեւելք գերարփի» շարականը (Հմմտ. է. Շրկ. § 15)։ 13. Թղ. 268ա. «Կանովն սրբոց Մար, գարէիցն» եւ այլն։ Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 171-195. § 180է1 վերջ կ'աւելցնէ Նիկողայոսի եւ կիւրղի շարականները. նոյնպէս յետ § 185ին՝ Սինասի սովորական չարականը։ 14. Թղ. 294բ. «Երգ առաջի աւուր ... Նորաստեղծեալ» եւ այլն։ - Թղ. 300բ։ «Երգ արեւագալին» եւ այլն։ - Թղ. 301բ. «Երգ երրորդ ժամու» եւ այլն. (հմմտ. Ա, Շրկ. §§ 196-199)։ 15. Թղ. 305ա. «Շարական ի զգեստի. Խորհուրդ խորին»։ - Թղ. 305բ. «Շարական խնկարկութեան ի ժամ պատարագի. Յայս յարկ»։ - Թղ. 306բ. «Շարական եւթն խոտաճարակացն. Յաւուրս վերջին»։ - Թղ. 308բ. «Շարական կիրակամտի. Անըսկիզբն Աստըւած»։ 16. Թղ. 309ա. «Կանովն համաւրէն ամենայն Մարտիրոսաց» (հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 200-207)։ - Թղ. 332ա. «Կանովն համաւրէն ամենայն ննջեցելոց ի Քրիստոս» (հմմտ. իէ. Շրկ. § 25)։ 17. Թղ. 354բ. «Աստուած անեղ անժամանակ»։ - Թղ. 359ա. յ Շարական համաւրէն ամենայն ննջեցելոց. Արարիչ եւ մարդասէր անոխակալ»։ - Թղ. 360բ. «Շարական Անշեցելոց. Ես ասացի ի վերանալ», 18. Թղ. 362ա. «Աւրհնութեներ Յարութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի» (Հմմտ. Ա. Շրկ. §§ 216-223)։