200171224 ամ Տեառն (տես յիշտկ.) -
բոլորգիր հնածև, երկնկեկ, նուրբ և ընտիր։ գլխագիրներն ամէնքն ևս մեծագոյն երկաթագիր են՝ կարմբագոյն, որոնց երկայնագունին բարձրութիւնն է 27,5 հրմտր. երկաթագիր են և կարմիր նոյնպէս մէն մի ճառի սկզբնատողքն։
41, իւրաքանչիւրն 14 թուղթք։
թուղթ բամբակեայ գորշագոյն, կակուղ և անողորկ։
փայտեայ կաշեպատ՝ սևագոյն և զարդարուն։
շատ վատ վիճակի մէջ եկած է վենետիկ. ամբողջապէս քայքայուած և խոնաւութենէ և ցեցակերութենէ վնասուած են լուպանցքն առհասարակ, և շատ տեղեր սիւնամէջք ևս փտտեալ են, այնպէս որ՝ աստ և անդ հազիւ աչքի կը զարնեն թուղթեր՝ որ գլխովին անվնաս մնացած ը, ան։ Թղ. 1ա-69բ, 542ա- 564բ, բոլորովին հանուա։ և անոնց տեղը ս հարկ թուղթեր դրուած։ Թղ. 46ա -69բ, ամբողջ։ պէս նոր թուղթի յայ և նոր բոլորգրով գրուած են՝ արտագրելոէ հին բնագրի եղծուած թուղթերէն և անոնց տեղը փոխա նակելով, մինչ հակառակն ընելու էր. թղ. 70ա-541բ. նոր թղթով նորոգուած, գրելոմ անոնց վրայ եղծուած բնագրէն մնացած և ընթեռնլի եղած գրութիւնը - երբեմն մէկ սիւն, երբեմն երկուքին վերի մասունքը միայն, երբեմն մէջ տեղերը և երբեմն ալ անկիւններն։ Իսկ նորոգութեան ժամանակ զգուշութեամբ կտրուած հանուած թուղթերն - կամ սիւն մի, և երբեմն լուսանցքն - այսպէս և բազմաթիւ թուղթերու մասունքն - առանձին տուփի մը մէջ ամփոփուած կը պահուին. Այս կերպով կը պակսին հիկ բնագրէն ամբողջ Ա- Ե. թերթերը, վերջն ալ 4 թուղթք Խ. թերթէն և ԽԱ. թերթը ամբողջ, Կողերու եզերքն թեթև կերպով մաշած են, իսկ անկիւններու վրայի կաշին խորապէս սպառած է և փայտը միայն մնացած։
հախ Կոստանդին՝ վանառայր Ս. Լու սաւորչի, ապա Պարոն Քրիստոսատուր, ապա Սիր Սիմոն, ապա այլք (տես վարը)։
չունի։
քանի մը հատ միայն եռագոյն, իսկ մնացեալքն առ հասարակ ամենախոշոր երկաթագիր։
բազմաթիւ են, այսինքն մէն մի ճառի սկիզբը. քառագունեան են, այսինքն աղօտ կարմիր, մութ կանաչ, կապոյտ և մթնագոյն կարմիր։ Ընդհանրապէս ամէնքն ևս մեծ են, հաստատագոյն և քաջարուեստ։ Նշանաւոր են յմաւ։ տէս Թղ. 96ա2, 105բ1, 118բ1, 126ա2, 148ա2, 154ա2, 199ա2, 20։բ, "ՊԲոյ2, 244ա2, 249ա2, 369բ1 386ա2, 527բ1 լուսանցազարդքն էօար անցուած ինքնագիւտ մոտիւներուն համար։
մէկ հատ միայն, Թղ. 361ա1, լուսանցքի վրայ (թռչնագլուխ և մագլածև ծեռքերը յառաջ կարկառած մարդը, ոտքի վրայ կանգնած,նորօրինակ տարազով դժբախտաբար զլխոյն վերևի նշանաձևը՝ լուսանցքին հետ կտրուած է կազմողէն . յոյժ հետաքրքրական է։
և
չկան։
սևագիր են, քիչ մը մանրկեկ և բարակ, տարբեր գրչութեամբ. կրկնուած են - դիւրագիւտ ընելու համար - նոյնպէս մէն մի երեսի ստորին լուսանցից վրայ։ Էջահամարներն, այսպէս և թերթահամարք, երկու սեանց միջև եղած դատարկին ստորոտը նշանակուած են. իսկ մէն մի նիւթի թուանշանը արտաքին լուսանցից վրայ՝ երբ Բ.րդ սիւնով կը սկսի, և սիւնամէջի դատարկին վրայ՝ երբ ներքսակողմեան սիւնով սկսուած է։
Թղ. 2բ, 3ա, 45բ, 46ա-53բ (սիւնամիջի ընդհատ ընդհատ անջրպետներով), 54, 55, 56ա2, 56բ1, 57ա2 58բ1, 59ա2, 59բ1, 60, 69, 89, 137, 138, 151, 152, 176, 177, 203, 264, 265, 292, 339, 406, 513, 538ա2, 538բ1, 539ա2, 539բ1, 540ա2, 540բ1, 541ա2, 541բ1, 542ա -562բ։ Բոլոր այս մեծ և փոքր դատարկներն՝ Չեռագրիս եղծուած և հանուած թղթերու պակասը լբացնելու համար վերջին նորոգողին կողմանէ յարմարցուած են. նոր թղթով և արուեստական են գլխովին. զի անվնաս մնացեալ մասէն դատելոմ՝ ի սկզբան գրութեան ամբողջ Ձեռագրիս թուղթ մ'անգամ դատարկ թողուած չէր, ի բաց առեալ ի ճարկէ պաճպանակները։-
խիստ շատ են և ամէն տեսակ գրչութեամբ, որոնցմէ կը բաւականանանք քանի մը հատը միայն մէջ բերել, զի մնացեալները կրկնութիւններ են։ 1. Ի վերջ ներբողենի սրբոց քառասնից, Թղ. 511ա2, կայ մեծատառ (բացատ միջոցաւ այսպէս. "Քրիստոս աստուած ողորմեա ստացողաց գրոցս՝ հայր Կուտանդեա, և Թադէոսի գրչի, և որք ի ծաղկելն աւժանդակեցին՝ Վարդան ի Կապոսոյն վանիցն, և Ղազար գրիչ (իմա խորագիրներուն և գլխատառից և սկզբնատողերուն), որոց ամենեցուն սոցա ողորմեսցի մարդասէրն քրիստոս բարեխաւսութեամբ սրբոց քառասնիցս, նա և ամենայն հաւ(ատ)ով միաբանաց սուրբ Լուսաւորչիս գերեզմանիս։ Եւ զյիշողսդ յիշեսցէ քրիստոս աստուած, և աւրհնեսցէ կրկնապատիկ ամէն։ Որ այսմ սուրբ կտակի խնամ տանի, ընկալցի և նա ողորմութիւն յամենառատ պարգևացն աստուծոյ. ամէն„։ Տես նաև Թղ. 311ա, 320բ, 322բ2, 342բ։ 2. Ի վերջ Ղևոնդեանց Վկայաբանութեան (Թղ. 476բ2) կան իրարմէ տարբեր երեք ինքնագրութեամբք՝ 3 յիշատակարաններ՝ այսպէս, ա. "Արդ աղաչեմք զամենեսեան որք լուսաւորիք ի սուրբ Կտակէս, զՎարդան քահանայ Կապոսցի, և զՂազար գրագիր յիշեսջիք յաղաւթս ձեր ի տաւնի սուրբ քահանայիցս. որ բազում ջանիւ և աշխատութեամբ զգիրքս ծաղկերանկ և գունակ գունակ դեղաւք զարդարեցին, և պայծառազգեաց արարեալ փայլեցուցին ի տես աչաց, և յուրախութիւն սրտից. Արդ որպէս սոքա զսա պայծառացուցին ծաղկաւք իբրև զծաղկաւէտ երկիր, քրիստոս աստուած բարեխաւսութեամբ սուրբ վկայիցս, զիւրեանց հոգին, և զիւրեանց ննջեցելոցն, եւթնկրկին առաւել պայծառացուսցէ յիւր յարքայութիւնն և նմա փառք յաւիտեանս ամէն։ Ընդ նոսին և զԹորոս քահանայ յիշեսջիք, զի և սա աւգնական եղև„։ - բ. "Այլ և հայր Կոստանդին որ զայս յիշատակարանս գրեաց՝ գրեսցի և ինքն ի գիրն կենաց՝ հանդերձ ի սմա գրեցելովք, ամէն„։ - գ. "Ընդ նոսին և զՅովաննէս տառապեալ յիշեցէք յաղաւթս„ ամէն„։ 3. Թղ. 365ա2։ "Բարեխաւսութեամբ ամենայն սրբոց և սուրբ վկայիս Յուլիանէ, ողորմութիւն շնորհեսցէ քրիստոս՝ Աստուածատրոյ հաւր անապատիս, և ամենայն ննջեցելոց իւրոց, զի առ մեզ սէր բազում եցոյց և խնամածութիւն, հատուսցէ քրիստոս նմա յառատատուր պարգևացն„։ Եւ ասոր կը յարի անմիջապէս նուրբ բոլորգրով. "Ընդ նմին և Ղաղարու գրչի՝ բնակչի սուրբ Գրիգորի անապատի, որ զանուանս սուրբ վկայիցս նշանագրեաց ի լուսանցոյց պատմագրիս, առ ի դիւրագիւտ լինել խնդրողին. Քրիստոս աստուած գրեսցէ զանուն նորա ի գիրն կենաց ընդ սուրբս իւր ամէն„։ (Թղ. 201բ, լուսանցքին վրայ նոյն գրով գրուած յիշատակարանին մէջ Ղազար գրիչս "Վարդապետ„ ևս կը կոչէ զինքը)։ 4. Սրրուհոյն Մարինէի Վկայաբանութեան վերջը (Թղ. 322բ2) կայ՝ բնագրի գրով, այսպէս. "Ով ամենագով երջանիկ սուրբ վկայուհէ ըստ քումդ խնդրոյ, աղաչեա զքրիստոս Ողորմութիւն շնորհել վասն սուրբ չարչարանաց քոց, Կոստանտեա հաւր և սպասաւորի սուրբ Լուսաւորչին գերեզմանի, և Մեսրոբայ պատուական քահանայի, որ ի սպասաւորութիւն մեր և ի կոկել նիւթոյս աւգնական է, և համբակին Վարդանայ որ սպասաւորէ կենաց մերոց՝ հրամանաւ Կոստանտէ. Ընդ նոսին և մեղապարտ գրչի Թադէոսի և հոգւով միաբանելոցն մեր ուր և իցեն, մանաւանդ Պետրոսի, և ծնողաց մերոց և ամենայն ննջեցելոց և հաւատացելոց քրիստոսի, և ընթերցողաց և լսողաց. ամէն„։ 5. Ի վերջ վկայաբանութեան սուրբ Լուսաւորչին (Թղ. 116բ-117ա) ի լուսանցս կայ, "Գրիգոր միայնակեաց՝ այր խարազնազգեաց, որ շրջէր յաշխարհի լեշկմաշկով, նա, առ սէրն, զոր ունէր, յիշատակեաց ի դամբարանս սուրբ Լուսաւորչիս՝ նշխարս երկուս՝ զսկաւառակն սուրբ Վարդանայ, և զմեծ բաղուկն և զմիւս բաղուկն Փիլիպպոսի առաքելոյն, և միաբանեցաւ հոգւով. և որ հանդիպի հայր տեսուչ սուրբ ուխտիս՝ ի տարին կատար... անմոռաց„ ևն։ 6. Թղ. 123բ. (արտաքին լուսանցքին վրայ) կայ. "Ի թու. հայոց ՉԴ միայբանեցաւ սուրբ Լուսաւորչին Պարոն Քրիստոսայտուր՝ Վասլին որդի, որ յամէն տարին և յամենայն ժամ այս աղաւթիցս մասնակիցի ի տաւնի սուրբ Արիստագիս(ի) և Գր(իգ)որիսի, տէր աստուած զժամանակ նորա յերկայն արասցէ ամէն, և յամէն տարի, սպ(իտակ) տայ„։ 7. Թղ. 210բ, (ստորին լուսանցքին վրայ ուրիշ ինքնագրութեամբ) կայ այսպէս. "Գոհար տիկինն, Աղվորն, Մայրխաթունն, Թագուհին, Մայր Մարգարիտն ի Խարբերդոյ միաբանին սուրբ Գրիգորոյ իրենք։ և իրենց ամէն. ննջեցեալքն։ և տվին։ ԻԲ. սպ(իտակս)։ Քրիստոս աստուած սուրբ Լուսաւորչիս բարէխաւսութեամբ թողու զամենայն յանցանք վին ամէն։ Թվին։ Չ։ Խ։ Դ„։ 8. Ի վերջ Վկայբ. Ս. Գէորգայ (Թղ. 527բ) կայ - ստորին լուսանցքին վրայ - Սիր Սիմոնի ինքնագիր յիշատակարանն, այսպէս. "Ես Սիր Սիմունս որ տվի զիմ խանութն որ ի Քաֆկտրնոցն ոխֆ (այսպէս) ի սուրբ Լուսաւորիչն անջինջ, որ քանի յայն աւրն ի Վարագայ խաչին կիրակէն պատարագ լինի, ինձ լինի. որ դրել եմ ինձ հոգեբարձ զԹագվորշահն, որ զիմ հոգիս հոգա զինչ աստուած իւր ցուցնէ. և է խանութին հատերն մէկ դեհն Մեծ պարոն Յատարն, ու մէկն Կարապետ Աղեղրարն, ու մէկն Սուլէման Դանուշմանն, ու մէկն ճանապարհն որ առաջի և... (հոս բառ մը կտրուած է). Ի Թվ. Կան դեռ այսպիսի բազմաթիւ յիշատակարաններ, սակայն առանց թուականի, որոնցմէ ուշադրութեան արժանի է (Թղ. 296բ) ստորին լուսանցքին վրայ միանուագ և նոյն գրչութեամբ գրուած հետևեալ բազմանուն յիշատակարանը. ք "Կամաւ մարդասիրին աստուծոյ եղև միաբան տիկին Ճիմէլն՝ ի Գանձակայ, և երետ Ժ. սպ(իտակս) սուրբ Գրիքորոյ աղաւթիցն և պատարագացն մասնակաց։ Գրիգոր միակեացն, և Նորոգէսն և իր կենակիցն Աննայն։ և մայր Խաւսրովանուշն։ և Վարդենին։ Վասիլն։ Թորոսն։ Ծաղկանցն։ Հանէսն։ Ոսկիտիկինն։ Առոյծն։ Հայրպետն։ Կարապետն։ Վարդազատն։ Մլհամն։ Կիրակոսն։ Թորոսն։ Կոստանդինն։ Մարկոսն։ Ճոխերն„... (Մնացած երկու երեք տողերն կտրուած են կազմողէն՝ լուսանցքին հետ)։ 9. Բագարատայ վկայաբանութեան վերջը (Թղ. 113ա2) կայ գրչէն, այսպէս, "Զմեծահռչակ անապատին Կողղոյն՝ հայրն զԲարսեղն հանդերձ հարազա(տա)ւն յիշեցէք ի տաւնի սրբոյն Բագարատայ հայրապետին, և զմեղապարտ գծողս և զծնողս մեր„ ևն։ 10. Ի վերջ գիւտի նշխարաց Թովմայի առաքելոյն (Թղ. 251բ1) կայ, կոթատ բոլորգրով. "Բարեխաւսութեամբ և աղաւթիւք սուրբ առաքելոյն Թովմայի ողորմեա քրիստոս աստուած հայր Պետրոսի և Չորեքաչոնց Սարգսի նուիրակի, տէր չնորհեա նոցա թողութիւն մեղաց և յանցանաց ամէն„։
. Ձեռագիրս յիՀատակ է և նուէր Ուխտիս՝ բարեյիշատակ բարեկամին՝ Տէր Յակոր Խոտրջրեցւոյ։ Տրապիզոնէն ղրկած է առ Հարս մեր ի Կ. Պոլիս. մեր միաբան Հ. Վրթանէս Վ. Ասկէրեան յամին 1754 բերած է ի Վենետիկ, ուր վերստին նորոգուած ու կազմուած, 1769ին մտեր է հաւաքմանս մէջ, Մատեանս է Ճառընտէր հսկայաբերձ և պատկառելի։ Թէպէտ և պակասաւոր սկիզբէն, բայց յոյժ մեծարգի է՝ թէ հնագրական և թէ գեղարուեստական տեսակէտով, ևս առաւել բազմապիսի նիւթոց առաւելութեան և անսխալ ուղղագրութեան համար։ Կը պարունակէ այժմ 115 ճառեր, իսկ երբեմն մինչև 130-35, առաւերոպէս Վարք և վկայաբանութիւններ, այբուրենական կարգաւ, որոնցմէ առաջին վեցը սկիզբէն ինկած են. ուստի և Անթիմոսի Վկայաբանութեամբ կը սկսի, և կը հասնի Փոկառու և Քրիստինէ կուսի վկայաբանութիւններուն. ապա կը կարգին ուրիշ շահեկան Պատմութիւնք և Վկայաբանութիւններ, ևն։ Իւրաբանչիւր Վարքի հայկական թուահամարը՝ կառ զարդագրին և կամ լուսանցազարդին մէջ նշանակուած են՝ ըստ հին բնագրին, այսպէս (ԺԳ)։ 1. Թղ. 1ա1-2ա1։ Յուցակ նիւթոց մատենիս, նորոգողին գրչութեամբ, այն է նոտրագրով գրուած կամ ընդօրինակուած։ 2. Թղ. 46ա1։ Վարք Անթիմոսի հայրապետին (կցկտուր մնացեալ մասունք միայն՝ առանց խորագրի)... "մարմին։ Բնդունարան և բնակարան լինել հոգւոյն սրբոյ՝ ի ձեռն հաւատոյ յուսոյն յարութեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 51ա2։ "Յսոմ սեանն սեպտեմ... որ աւր երրորդ էր ամսոյն... թագաւորելոյ ի մեզ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի որում վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ ընդ հաւր և ամենասուրբ հոգւոյն, այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Վարծ և վկայաբ, տպ. Վենիտիկ 1874. Հտ. Ա. եր. 113-134), 3. Անդ։ "Վարք և ա սքավարութիւն ոյն մեծին Աթանասի Աղեքսանդր... եպիսկոպոսի։ Ի ժամանակս բարեպաշտ թաաւորին Կոստանդիանոսի էր Աթանասիոս„ Վերջ Թղ. 57բ1։ "ստարեաց զկեանս ի փառս և ի գովութիւն սուրբ երրորդութեան որում վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ„ ևն։ (Նոյնպէս կցկտուր մնաև յաջորդն։ Տպագրութեան չունի օրինակս, այլ գրուած)։ 4 Անդ։ "Վկայաբանութիւն սուրբ վկային Ակիփսիմայ և Այիթալայ և Յովսեփայ որք վկայեցին յամս Շապհոյ արքայի։ Սքանչելի է տուած ի վերայ սրբոց իւրոց„ ևն։ Վերջ Թղ. 62ա1։ (Հմմտ. Վարք և վկ. Հտ. Ա. եր. 89-102)։ 5 Անդ։ "Վկայաբանութիւն Յովսիփայ քահանայի և Այիթալայ սարկաւագի, որ վկայեցին Պարս ընդ սուրբ եպիսկոպոսին Ակիփսիմա ի Շապհոյ... թագաւորէ։ Զկնի վկայական մարտին և մրցանաց սրբոյ և երիցս երանեալ եպիսկոպոսին Ակեփսիմա„ ևն։ Վերջ Թղ. 66բ1։ "Կատարեցաւ սուրբ վկայն Այիթալաս... ի յուլիսի ԺԴ. ի կատ... նդաի քրիստոս յիսուս ի տէր... իշխանութիւն և պատիւ այժմ և... եան յաւիտենից ամէն„։ Վերջին Վկայաբանութիւնս չկայ ապագրութեան մէջ։ Բոլորովին տարրեր է նախընթացչ., և յոյժ գեղեցիկ է ազնուական և բարեպաշտ,, կնոջ արարուածովը, որ հակառակ բռնաւորի սամանին՝ րանտը կը մտնէ, և երանելեաց վէրքե,, համբուրելով՝ ազնիւ կտաւով կը պատէ և. Թեկղեայ և Սանդխտոյ։ Տիկնոջս անուս. տ չին վանկը եղծուած է դժբախտօրէն, կը հա. ասուի միայն «Յստընտս...». Իսկ քաղաքին ուաս սկզբնատառը «Բ...» միայն մնացեր է նօրէն այս տիկինս նոյնն ըլլալու է նաիշ, վկայարանութեան վերջը յիշուած թագւ,, գստեր հետ, որուն համար ըսուած է հոր էր զեկն հայոցծ։ Բաց աստի դենուրաց Մանիշււայս, ինչպէս և մոգպետի դարձի պատմութիւն։լ սուրբ վկայից քարկոծիլն մանր պարագայիւ„ևւն նախընթացին մէջ, տեղեաց և անձանց աոս անաձեք իսկ կը տարբերին, Հեռ հարար՝ ետ մ այս վկայաբանութիւնս նախընթացւս մ.. ոնսարձակուած է, և կամ նախընթացն աւ, տուած։ Յամեանհաւատալի„ ևն։ - բ. Թղ. 70ա2։ "Վասն սատակման Յուլիանոսի։ Ընդ ժամանակս ընդ...։ ևն։ - գ. Թղ. 72ա1։ "Վասն Անաստասա քահանայի։ Եւ այլ ևս միւս սքանչելի պատմութիւն ձեզ„ ևն։ - դ. Թղ. 73ա1։ "Վասն ե[րիտասարդին մոլորելոյ և ուրացողի։ Լուարուք եղբարք զսքանչելիս„ ևն։ - ե. Թղ. 74բ2։ "Յաղագս թէ որպէս կայսրն Վաղէս հալածեաց զամենայն ուղղափառ հաւատացեալս։ Ընդ այն ժամանակաւ անաւրէն կայսրն Վաղէս՝ ևն։ - զ. Թղ. 77ա1։ "Վասն Յովսեփայ բժըշկին։ Այս Յովսէփ, եղբարք, հմուտ էր բժըշկական արուեստին„ ևն։ - է. Թղ. 78ա1։ "Վասն կնոջ այրոյ։ Կին ոմն մեծատուն և մեծազգի յոյժ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 79ա1։ "Որում վայելեն փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Պատմութիւնս (տես Վարք և Վկայաբ. Ա. Հտ. եր. 220-223) յոյն և ուրիշ լեզուներով գոյութիւն չունի։ Մաս մը միայն սքանչելագործութիւններէն կայ արաբերէն։ 7. Թղ. 79ա1։ "Վարք և քաղաքավարութիւն երանեալ ճգնաւորին քրիստոսի սրբոյն Բարսամայի միայնտկեցի, Որ եղև ի Միջագետո Ասորոց՝ յամս ամպարիշտ թադաւորին Մարկիանոսի։ Ամենայն ժամանակ ընդունելի (է, ընտրելոց աստուծոյ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 92բ1։.. "ութեան հաւր և որդւոյ և հոգւոյն սրրոյ այժմ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Վարքագրութիւնս Բարսատիկեան ճգնաւոսև ած յամի Տեառն 458 կետծ պատիր հրաշքներով շռայլուած է, գլխովին կը տարբերի Եդեսիոյ նոյնանուն, ճդնող և խոստովանող սուրբ վկայի Վկայաբանութենէն, որ Տրայիտնոս կայսեր ժամանակ նահատակուած կ'աւանդուի։ Դարձեալ Միաբնեայէ մը գրուած է այս, և իբրև ջատագովութիւն Մեաբնեայց։ Թէպէտև Թէոդոս կայսեր թուղթն՝ իբր աստուածային յայտնութենէ՝ և եպիսկոպոս ընարուիլն, այլովք հանդերձ կեղծիք են, սակայն և այնպէս ուշագրաւ է անվաւեր գրուածս Միաբնեութեան պատմութեան նկտտմամբ։ Վարքիս ասորերէնը կը պակսի, հաւանօրէն. կամ ղպտերէնէ և կամ եթովպացերէնէ թարգմանաբար խմբագրուած է հայերէնը՝ Զ-Ը, 8. Թղ. 92բ2։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Բեկտսրիոսի ճգնաւորին քրիստոսի որ վկայեաց ի Դաճասկացւոց աշխարհին, ի դեկտեմբերի ԺԱ։ Յի՞կքնակալութեանն Անտոնինոսի այն որ զիշխանութիւն Հռոմայեցւոց բռնակալեալ ունէր„ ևն՝։ - Վերջ Թղ. 96ա2։ "Կատարեցաւ երանելի վկայն քրիստոսի Բիկտորիոս՝ համբերատար ժուժկալութեամբ՝ ընդ նմին Ստեփա նուհի աղախինն քրիստոսի յամսեանն դեկտեմբերի ԺԱ. ի թագաւորութեանն Անտոնինոսի և ի մեզ թագաւորելոյ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, այն որ փառաւորեալն է ընդ հաւր և ամենասուրբ հոգւոյն այժմ և միշտ„։ Բեկրորէսոս հսսվմայեցի զօրական տ'է, և Բեկտոր կամ Վիկտոր Պապին հետ զործ չունի։ Նա յԱտալիայէն կը դրկուի՝ հրամանաւ Անտոնինոս կայսեր՝ ի Դամասկոս, ուր ամբաստանուելով իբրև համախոհ քրիստոնէից, տանջանքներու կը մատնուի և կը նահատակուի։ Գեղեցիկ է վկայաբանութիւնս Պսակուհի կամ Ստեփանուհի 16 ամեայ աղջկայ մը դարձով, սքանչելի աստուածախօսութեամբ և սարսափելի նահատակութեամբ, այսինքն ծառակապ հերձմամբ յերկուս։ Անուանաձևերէն ակներև է՝ թէ վկայաբանութիւնս յունարէն 2.րդ Վկայաբանութենէն թարգմանուած է։ Հայերէնը դեռ հրատարակուած չէ։ 9. Թղ. 96ա2։ "Վկայաբանութիւն երանելի եպիսկոպոսին Բարդիշոյ՝ որ ի Պարս վկայեաց։ Յամս Շապհոյ արքայի արար հալածումն սաստիկ դառնագոյն քան զամենայն թագաւորս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 98ա2։ "Որով և մեք մասնաւորեալք վարուց որբոյն, փառաւորելով անփոփոխելի տէրութիւնն, հաւր և որդւոյ և հոգւոյն սրբոյ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. տպագրութիւնն ի Վենետիկ, եր. 193-199։ Ուրիշ լեզուներով գոսութիւն չունի)։ 1բ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Բաս(ս)այ և երեք ոլ Թէոգնի, և Ագապի և Պիստոսի։ Մաքսիմիանոս թագ... որն եկեալ ի քաղաք մի երևելի որում անուն էր Փիքով„ ևն։ - Վերջ Թղ. 100բ1։ "Եւ այսպ.վ կատարեցաւ երանելի Բասսայ ընդ սուրբ որդիսն իւր ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն. որում վայելէ փառք„ ևն։ (Հմմտ. յիշեալ տպագրութիւնը Հտ. Ա. եր. 180-188)։ 11. Թղ. 101բ1։ "Վկայաբանութիւն Բաբեղայ եպիսկոպոսի և երից մանգանցն։ Եկեալ ի քաղաքն Անտիոքացւոց Նոմերիանոս թագաւոր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 103բ1։ "Աստուած որ տա յուսացելոց իւրոց զաւրութիւն և փառաւորէ զփառաւսրիչս իւր, նմա փառք ե զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. յիշեալ տպգ. Հտ. Ա. եր. 149-157)։ 12. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Բաբեղայ (ծերոյն) և որք ընդ նմա կատարեցան վկայք ի Նիկոմիդացւոց քաղաքին Զ. և Դ.ից մանկացն։ Մաքսիմիանոս թագաւոր մտեալ ի քաղաքն Նիկոմիդեա զոհեաց Ապաւղոնի„ ևն. - Վերջ Թղ. 105բ2։ "Տաւն մեծ կատարելով ի հոկտեմբերի՝ որ աւր ԻԵ. էր ամսոյն ի փառս աստուծոյ, զի նոս վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ Վկայաբանութիւնս ունի տպագրութենէ տարբերութիւններ. օրին. աղագաւ, չունի 84 կերտաց անունները. վերջարանն ալ կը տարք րի. յունարէն և ուրիշ լեզուներով ինձ դեռ յայւ 13. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Բարղամու՝ որ վկայևաց յԱնտիոք մայրաքաղաքին Ասորոց։ Եւ եղև ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ թագաւորին հռովմայեցւոց Նոմերիանոսի ամպարշտի, և յերկրորդում ամի արքայութեան իւրում„ ևն։ - Վերջ Թղ. 108ա2։ "Յիշխանութիւն Պռիմիանոսի հոգեմոնի. յամսեանն դեկտեմբերի որ աւր քսան և ութ էր ամսոյն և ի մեղ թագաւորելոյն տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի որդւոյն աստուծոյ։ Ընդ որում հաւր և հոգւոյն սրբոյ վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ յաւիտեանս յաւ„։ (Յունալէն խմբագրութենէն շատ կը տարբերի հայն)։ 14. Անդ։ "Պատմութիւն երանեալև սքանչելագործ եպիսկսպոսին Բագարատայ՝ Տոռոմենոյ քաղաքին։ Երանելին Բագարատ էր աշակերտ սուրբ առաքելոյն Պետրոսի, ևն։Վերջ Թղ. 112ա2։ "Զի կեցուսցէ զմեզ ի փառս քրիստոսի աստուծոյ մերոյ այժմ և միշտ և յաւետեանս յաւետենից ամէն„։ Պատմութիւնս ունի հոծ և նշանաւոր տարր րակներ ոչ միայն յունարէնէն, այլ և հայ պագրութենէն, ըլլայ յատուկ անուանց, ըլլայ ընդհանուր շարարանութեամբ, երբեմն յապաւմամբև երբևմն յաւելմամբ։ Հաւանօրէն Բագարատայ ընդ արձսկ պատմութենէ մը խմբագրուսորը անյայտացեր է, և հոս միայն կը յի։ Պատմութիւնս ճանչցեր է հաւանօրէն Հ. ձի պատմութեան հեղինակն, զի շատ նման ներ կը նկատուին երկուստեք։ 15. Թղ. 112ա2։ "Տեառն Յովհաննու ոկեբերանի Կլոստանդինուպաւլսի եպիսկոպսապետի՝ Ասւ սցեալ ի սուրբ Լուսաւորիլ՝ յաստանեաց՝ ի մեծն Գրիգորիոս քահա։ պետն աստու։ յ։ Աստուածազարդից աբանց վասանութիւն բազում և զանազան է„ - Վերջ Ա Ճ."Գովեմ և զհոգի երեք հարիւր քսան և հինգ եր, առաքեալ լինի ներքինի ոմն, անուն նորտ Նիկոդիմոս՝ ի Վասլէ կայսերէ յունաց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 118բ1։ "Զի կատարեալ զբարիսն՝ ընկալցուք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր որում վայելէ փառք և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւ„։ Պատմութիւնս է Բ. րդ. գիւտի նշխարաց Լուսաւորչին մերոյ և Հռիփսիմէի և Գայիանեայ, յաւուրս հայրապետութեան Յունաց Փոտի, և Աշոտայ իշխանաց իշխանին Բագրատունեաց։ Յունական յաղբերէ յօրինեալ է. յոյժ շահագրգիռ է, և կը թուի կասկածի ենթարկել Հռիփսիմեանց և Գայիանեանց նշխարաց գոյութիւնն ի Հայս, և անոնց գողութեան մասին շրջող վերջին ժամանակաց գրոյցներն։ 17. Թղ. 118բ1։ "Պատմութիւն որդոցն Վրթանիսի՝ որոց անուանքն են այս, Առաջնոյն Գրիգորիս և երկրորդին Յուսիկ։ Այս Վրթանէս և Արիստակէս որդիք էին մեծի քահանայապետին սրբոյն Գրիգորի„ ևն։- Վերջ Թղ. 120ա1։ "Եւ ամ յամէ աշխարհաժողով ժողովուրդք ի մի վայր ժողովեալք կողմանցն այնոցիկ զսորա (Գրիգորիսի) զաւր տաւնեն զյիշատակ քաջութեանն, և ցնծան ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ 13. Անդ։ "Յայտնութիւն նշխարաց սըրբոյն Զաքարիայի հաւրն Յովհաննու և երանելոյն Պանդալեոնի որ վկայեաց ի Նիկոմիդայ քաղաքին. Զոր տարեալ էր Մանկանն Գրիգորիսի յաշխարհն Ճղբաց։ Բազում նշանք և արուեստք լինէին ի քաղաքին անուանեալն 3րի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 121բ2։ "Եւ խրախացեալ մեշտ յ(զ)աւրանայր հանդերձեալ յուսովն յանանց միշտ վայելչանալ բարիս„։ (Ուրիշ լեզուով դեռ յայտնուած չէ)։ 19. Անդ։ "Գիւտ նշխարաց երանելոյն Գրիգորիսի Աղուանից կաթողիկոսի, որ վկայեաց յաշխարհն Մազքթաց՝ ի ձեռաց Սանեսալնա)յ։ Յոյժ ցանկալի տենչանս ունէր բարեպաշտն Վաչագան արքայն Աղուանից„ ևն։ Վերջ Թղ. 225բ2։ "Այսպէս փառաւորէ աստուած զսուրբս իւր, ամենասուրբ երրորդութեանն փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Այս և նախորդն հմմտ. Մ. Կաղանկատուացի, ինչ ինչ տարբերակներով)։ 20. Թղ. 126ա1։ "Պատմութիւն վարուց երանելի հայրապետին Գրիգորի Աստուածաբանին Անձիանձու։ Այսաւր հրաւիրեաց զմեզ, ով եղբարք, մեծն Գրիգորիոս՝ աստուածաբանութեամբն ճոխացեալն՝ ի հոգևոր խրախութիւն իւր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 136բ2։ "Որպէս ղի տնօրինեսցէ նմա զաւգտակարն..„„։ Պատմութեանս (տես Վարք և Վկայ. Վենետիկ, Հս. Ա. եր. 284-316) վերջը երկու թուղթ ինկած է։ Հրատարակութիւնն ալ միայն սոյն որինակի վրայէն եղած է, առանց եղծուած տեղերբ այլուստ լրացնելու։ Պատմութեանս հեղինակը ոչ միայն Աստուածաբանին ժամանակակից, այլ և մտերիմ մէկն եղած է և թղթակից. զի կ'ըսէ. «Զի եթէ մինչ կենդանին էր (Գրիգոր) այսպէս գիրկս արկեալ հոգևոր սիրով գրէր ի մէզ»։ Պատմութեանս յունարէն բնագիրը դեռ յայտնուած չէ, և ոչ ալ ուրիշ լեզուով թարգմանութիւն մը ինձ ծանօթ. 21. Թղ. 138ա1։ Վկայաբանութիւն սրբոյն Գորդիոսի վկային ( սկիզբէն պակասաւոր).. "հանապազորդ աղաւթիւք և անդադար կր(թութեամբ) հոգւոյն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 141բ1։ "Ամ յամէ տաւնել զաւր յիշատակի նորա՝ ի փառս և ի պատիւ ամենասուրբ երրորդութեանն, այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Յիշեալ տպագրութեան մէջ չկայ սոյն վկայաբանութիւնը։ Ս. Բարսղէն գրուած կ'աւանդուի։ Հայերէն թարգմանութիւնն իսկ հին է և յոյժ ընտիր)։ 22. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոցն Գուրիասա և Սամովնա, որ վկայեցին յԵդեսեա քաղաքին։ Ի ժամանակս Դիոկղիտիանոսի թագաւորի այր ոմն Գուրիաս անուն՝ ի գեղջէ որ կոչի Սարկիդիմայ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 143ա1։ "Ի փառս և ի պատիւ անուամբ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս ամմէն„։ (Յունարէն 3 խմբագրութիւններ ծանօթ են. բայց հայն ուղղակի ասորերէնէ թարգմանուած է)։ 23. Անդ։ "Պատմութիւն վարուց սրբոյն Գրիգորի Սքանչելագործի՝ Նեոկեսարու եպիսկոպոսի։ Աքանչելագործն Գրիդորիոս էր ի քաղաքէն Նեոկեսարու„ ևն։ - Վերջ Թղ. 148ա2։ "Եւ հրաժարեալ ընդ սուրբս հանգեաւ ի քրիստոս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Յունարէնը կը պակսի, ասորերէնը տես ######, #### #######.. ## ######. VI, 83-106)։ 24. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Գենարիոսի Բենևենդոյ քաղաքի եպիսկոպոսին։ Ի ժամանակս Դեսկղիտիանոսի թագաւորի ըմբռնեալ եղև սուրբ եպիսկոպոսն Գենարիոս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 149բ1։ "Հանդերձ այսոքիւք ընկերօքս ի փառս անուան տեասն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, ընդ որում հաւր և հոգւոյն սրբոյ վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ, այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 25. Անդ։ "Սքանչելիք որ եղեն ի ձեռն սրբոյ և մեծ վկային քրիստոսի Գեորգեա Զոր արարեալ է պատանոյն Գէորգեա գերեցելոյն յազգէն Գդաց և ի ձեռն սրբոյն փըրկելոյն։ Որք պարգեւացն արժանի լինել փափագէք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 153բ1։ "Եւ ինքն եղիցի աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն„։ Օրիսակս չունի Վարծ և վէյբ. Հտ. Ա. (եր. 252 -266) վկայաբանութիւնը, գրուած սրբոյն Գեորգայ ծառային՝ Պասիկրատէսի ձեռքով, որ ընկերած էր իր տիրոջը և ականատես եղած անոր նահատակութեան, այլ այս միայն. (հմմտ. Անդ. եր. 267277)։ Հոռոմերէնէ թարգմանուած է Գրիգոր վկայասիրի ձեոքով։ Լատինն և յունարէնը կր պակշ սին, իսկ զպտերէն այլ և այլ խմբագրութիւններ կան. (տես #, #. ###### #####. ### #######. #### ### ######### ## ##### ##### ## ## #######, ###### 1888,1-37), 26. Թղ. 154ա1։ "Պատմութիւն Գրիգորի Ակռականդացւոց եպիսկոպոսի և Վարդապետի։ Երանելին Գրիգորիոս էր ի քաղաքին Ակռականդացւոց, որ է յարևմուտս ի Սիկիլիա կղզոջն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 158ա2։ "Եւ սուրբն Գրիգոր հանգեաւ պարծանաւք ի քրիստոս, որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Յունարէն 2 խմբագրութիւններ կան, բայց ասկէ շատ կը տարբերին)։ 27. Թղ. 158ա2։ "Կեանք Դիոնեսիոսի (Արիսպագացւոյ) որդւոյ Սուկրատա և գլխաւորի Աթենացւոյ որ կոչի քաղաք իմաստասիրաց։ Պատմեաց յաղագս անձին իւրոյ և ասէ, Ես, եղբարք, իմաստութեան սիրող Դիոնեսիոս որդի Սոկրատա՝ գլխաւորի և փառաւորի Աթենացւոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 160ա1։ "Եւ սովաւ իմանի որպէս պարտ է ճանաչել զտէր մեր յիսուս քրիստոս, որոյ է փառք և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից„ Ամենահետաքրքրական Վարքիս - տես Հ. Մկ. Աւգերեան, Լիակ. վարք որբոց, ևն - կը շարայարի անոր թարգմանութեան վերաբերեալ հնագոյն յիշատակարանն, այսպէս. «Այս պատմութիւն սրբոյն Դիոնեսիոսի ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ էր թարգմանեալ ի յունականէն՝ ի վիսիականն, Իսկ ի մերս թարգմանեաց Յովհաննես բքիշո(կ)։ ԻԵԿ, ՅԻԹ թուականիս հայոց՝ ի փառս քրիստոսի աստուծոյ մերոյ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն»։ Համեմատութեամբ թուականաց հնութեան՝ հայկական թարգմանութիւնս խեղճ է, Յայտնի չէ մեզ վիսիական բառի նշանակութիւնը, սակայն հայերէնի վրայ իսկ ակներև կը տեսնուին յունական բնագրի հետքեր։ Կան յունարէն երկու խմբագրութիւններ, մին գրուած ի Մեթստիոսէ կամ Մետրոդորոսէ, սակայն երկուքն ևս են վկայաբանութիւն (#23810) արբոյս, և շատ տարբեր հայերէնէ. իսկ ասորերէն Ձեռագրաց մէջ կան ուրիշ երկու Վարքեր, մին Տեսիլ ի քաղաքն Հեղիոպոլիս, ի սայիտական լեզու, իսկ միւսն. Պատմութիւն զկենաց իւրոց (տես ########### #### #Ե #. #. #######, Մ## ռա#########Ի## Տյ##ո. զ## ## ##### ##########. ###### ########. ###, VII, 1907, 300-356)։ Երկուքն ես, բայց յատկապէս վերջինը, կը նոյնանան հայերէնի հետ։ Վարծիս յունարէն բնագիրն յայանուած չէ դեռ։ 28. Թղ. 160ա2։ "Վկայաբանութիւն մեծ և փառաւորեալ սքանչելագործ վկային Դեմետրիոսի։ Արդ ի ժամանակին յայնմիկ՝ յորում էր չարութիւն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 161բ1։ "Ի փառս և ի գովութիւն ամենասուրբ երրորդութեանն և համագոյ բնութեանն հաւր և որդւոյ և սուրբ հոգւոյն այժմ և միշտ և յաւիտ.„։ 29. Անդ։ "Պատմութիւն սքանչելեաց որ եղև ի ձեռն սրբոյն Դեմետրիոսի, եթէ որպէս եղև խնդիր նշխարաց նորա Յետ բազում ժամանակաց, յաւուրս Յուստիանոսի և Մաւրիկոսի թագաւորաց յունաց։ Եկեսցուք, ով սիրելիք, եթէ կամիցիք, զբազմաւք զանց արարեալ, պատմեսցուք զսքանչելիսն„ ևն։ Վերջ Թղ. 162ա2։ "Եւ ոչ անհնազանդ վարկցիս զմեզ ձեր աստուածասէր թագաւորութեանդ. քրիստոսի փառք յաւիտեանս ամէն„։ 30. Անդ։ "Յաղագս Մարիանոսի եպարքոսի եթէ որպէս բժշկեցաւ սքանչելեաւք ի յախտէ անդամալուծութեան ի ձեռն սքանչելի վկային Դեմետրիոսի։ Պատմեցից և այլ սքանչելիս որ եղև ի ձեռն սուրբ վկային Դեմետրիոսի„ ևն։ - Թղ. 165ա1։ "Պատմութիւն թէ որպէս փրկեցաւ քաղաքն Թեսաղոնիկեցւոց՝ ի պաշարման բարբարոսացն և ի վտանգէ սովոյն ի ձեռն սքանչելագործ վկային Դեմետրիոսի։ Պատմեցից և այլ սքանչելիս զոր արար աստուած ի ձեռն ճգնազգեաց վկային Դեմետրիոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 166բ1։ "Եւ ընդ նոսին յարազուարճ բերկրանօք փառաւորեսցուք զհայր և զորդի և զսուրբ զոգին այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Տես Վարք և վկ. Հտ. Ա. եր. 332-349)։ 31. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սուրբ և ճգնազգեաց վկային քրիստոսի Դիոմիդեա բժշկապետի որ վկայեաց ի Մաքսիմիանոսէ յամսեանն աւգոստոս ԺԶ։ Ի ժամանակս անաւրէն և ամպարիշտ թագաւորին Մաքսիմիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 172բ1։ "Միշտ ընդ հրեղինացն դասուց պարակիցս գոլով՝ փառաւորելով զհայր և զորդի և զսուրբ հոգին այժմ և միշտ և յաւ՛„։ Հմմտ. յիշեալ տպ. Հտ. Ա. եր 350-356։ Սակայն օրինակս մեծապէս կը տարբերի տպագրեալէն և գրեթէ անոր կրկինն է և ճոխապաճոյճ շարաբանութեամբ։ Հիանալի է վկայիս, զինուորաց հետ ի Նիկոմիգիա տարուած միջոցին, հանդերձեալ կենաց մասին ունեցած յափշտակութեան հոգերանական նկարագիրն և կատարած աղօթքը։ Ուշագրաւ ևս է՝ մանը պարագայիւք՝ նախկին հալածանաց, ի Տրայիանոսէ սկսեալ՝ 39. Թղ. 172ա1։ "Վարք և քաղաքավարութիւն և ճգնութիւն և կատարումն սուրր հաւրն մերոյ Եփրեմի խորին ասորոյ որ կատարեցաւ ի փառս առտուծոյ։ Եւ արդ յուսա ցեալ ի զաւրութիւն ողորմութեան միածնի որդւոյն աստուծոյ„ ևն։ Վերջ Թղ. 184բ1։ (Ընդարձակ և շահագրգիռ Վարքս։ - որուն մէջտեղ երկու թուղթք կը պակսին, - չկայ յիշեալ տպագրութեան մէջ։ Յունարէն 3 խմբագրութիւններ կան Վարքիս, բայց երեքն ևս հայերէնէ մեծապէս կը տարբերին։ Հայն հաւանական է որ ասորերէնէ թարգմանուած ըլլայ)։ 33. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Երենիոսի սրբոյ եպիսկոպոսի։ Յորժամ բարք բարիք և աստուածպաշտութեամբ կրթեալք և լաւագունիցն ցանգացեալք, ընդ այնմ և զերկիւղն աստուծոյ առնուցու„ ևն։ - Վերջ Թղ. 185բ1։ "Ընդ որում հաւր և հոգւոյն սրբոյ փառք պատիւ և զաւրութիւն այժմ և միշտ և յաւիտեանս„։ Հմմտ. յիշեալ տպ. Հտ. Ա. եր, 357-359։ Աւզ. Լիակ. վարք սրբոց, եր. 549-550։ Վաւեբական և հին թարգմանութեամբ։ Վարքս յունարէն 3 խմբագրութիւններէն առաջնոյն պէս կը սկսի ճիշդ. հաւանօրէն ասկէ թարգմանուած է։ 34. Թղ. 185բ1։ "Վարք երանելոյ կուսին Եպրաքսեա ճգնաւորի։ Յամս թագաւորութեան Թէոդոսի բարեպաշտի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 195ա2։ (Հմմտ. Լիակ. վարք սրբոց, երչ 619-629։ Յունարէնը թերակատար է։ Տես #### §. ####. II 727-735)։ 35. Թղ. 195ա2։ "Փորձութիւն նահատակութեան Եւստաթեա զաւրտվարի և նահատակի քրիստոսի, և կնոջն և որդւոցն։ Յամին երկրորդի Մարկիանոսի թագաւորի եղև զաւրավար ոմն նշանաւոբ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 199ա2։ "Շնորհաւք տեառն և փրկչին յիսուսի քրիստոսի որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ Հմմա. յիշեալ տպ. Հտ. Ա. եր. 423-434, սակայն օրինակս ունի զգալի տարբերակներ։ Կ'երևի թէ տպագրութիւնն ուրիշ օրինակի մը վրայ կատարուած է։ Յունարէնը կը պակսի. ասորերէնը տես ######, #### #####. ## #####. III 36. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Եւդոքսիայ Մառինոսն կոչեցելոյ, և Ռոմիէլի, և նունի (Զենոնի), և Մակարա Որ եղեն յաւուրս Տրայիանոսի ամբարիշտ թագաւորին։ Ի ժամանակին յայնմիկ թագաւորելով Տրայիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 202բ2։ "Եւ ընկալեալ սըրբոյն Մակարիոսի զվախճան սրոյ արեամբ յամսեանն հոկտեմբերի ի փառս և ի գովութիւն տեառն մերոյ և փրկչին յիսուսի քրիստոսի որում փառք յաւիտեանս„։ (Ուր անմիջապէս կը յարի. "Թարգմանեցան պատմութիւնք սըրբոց վկայիցս ի յունարէն գրոց ի հայ բարբառ, ի մայրաքաղաքին հայոց որ կոչի Մելիտենի, ի թուականիս հայոց ՏԽԱ„)։ 37. Թղ. 204տ1։ Ներբողետն երկստասւն ռաքելոց և ՀԲ աշակերտաց (Գր. Նարեկացւոյ՝ սկիզբէն պակասաւոր)... "և այսքանիւք համարձակութեամբ բազմամասնեա շնորհիւ ամբարձեալ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 207ա2։ "Եւ մշտնջենաւոր գովեստ անդադար երգոց, ընդ հաւր և ընդ հոգւոյն սրբոյ յաւ՛„։ Հմմտ. Նարեկ. Ճառք, տպ. Վենեակոյ, եր. 424-438։ Տպագրութեան առաջին չորս գլուխները կը պակսին օրինակիս մէջ։ 38. Թղ. 207բ1։ "Վկայաբանութիւն սուրբ և փառաւորեալ ճգնազգեաց վկայիցն Եւստռատիոսի, Եւգինիոսի, Աւքսէնտիոսի, Մարդարիոսի և Ովրեստի Որ կատարին ի փառս։ Ի թագաւորել ամպարշտին և անաւրինին Դիոկղետիսնոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 220բ1։ "Ընկալան զանեղծութեան և զանապականութեան պսակն, որում վայելէ փառք, իշխանութիւն և պատիւ ընդ հաւր և հոգւոյն սրբոյ յաւիտենից յաւիտեանս ամէն„։ (Յոյն բնագրի վերնագիրն չունի Աւքսենտիոսի)։ 39. Թղ. 221ա1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոցն Դոմնայի և Ինդեսի և երկուց բիւրուցն որ կատարեցան հրկիզութեամբ ի Նիկոմիդացւոց քաղաքին։ Ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ եղև թագաւորել անաւրինին Մաքսիմիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 232բ1։ "Որում վայելէ փառք և պատիւ և իշխանութիւն ընդ հաւր և ամենասուրբ հոգւոյն այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Յունարէնին մէջ փոխանակ երկուց թիւրուցի՝ յիշատակուած են երեք կուսանք, այսինքն են Ագապէ, Թէոփիլա և Դոմնայ, - ընդ Ինդոսի)։ 40. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Երմոնի կուսի և մարգարէի։ Սուրբս այս Երմոնիոս՝ զորոյ սկիզբն արարաք պատմել ըզմարտիւրոսական նահատակութիւն սորա„ ևն։Վերջ Թղ. 236ա1։ "Որ աւր վեց էր սեպտեմբերի ամսոյ, ի փառս և ի գովութիւն հաւր և որդւոյ և հոգւոյն սրբոյ, այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„. (Ասորերէնն և յունարէնը դեռ յայտնի չեն, այլ հակիրճ վըկայութիւնք ինչ կը գտնուին առ մատենագիրս և Յայսմաւուրս)։ 41. Անդ։ "Վկայութիւն սրբոյն Եւղամբէոսի, և Իւղամպէուհեա ճգնազգեաց վկայիցն քրիստոսի։ Ի ժամանակս թագաւորութեան Մաքսիմիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 239բ2։ "Իսկ մեզ թագաւորելոյ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Յիշեալ Վագ։ և Վկայ։ մէջ կը պակսի այս վկայաբանութիւնս. որուն սկիզբը յունարէն 1 խմբագրութեան, իսկ վերջբ ֆղին նման է, 12. Անդ։ "Վկայարանութիւն սրբոյ կուսին Եփիմիայ և որք ընդ նմա կատարեցան ի Քաղկեդովնի՝ քառասուն և իննուց վկայիցն քրիստոսի։ Ի քաղաքին Քաղկեդովնացւոց եկեալ Պրիսկոս անթիպատրոսն ի ժամանակս ամպարիշտ թագաւորին Դիոկղետիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 244ա2։ Ընդ որում հաւր միանգամայն և հոգւ(ոյ)ն սրբոյ վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ, այժմ և միշս(տ) և յաւիտեանս յաւիտ„։ (Յունարէն 2.րդ խմբագրութեանն աւելի նման է)։ 43. Անդ։ "Պատմութիւն սուրբ առաքելոյն Թումայի։ Ի ժամանակին յայնմիկ էին իմիասին առաքեալքն տեառն յԵրուսաղէմ, Պետրոս, և Յովհաննէս, Անդրեաս և Փիլիպպոս, Բարթաղոմեոս և Մաթէոս, Թումաս և Յակովբոս, Սիմոն և Յուդա յակոբեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 249ա2։ "Վասն զի ամենասուրբ երրորդութեան վայելէ փառք այժմ և միշտ և յաւի տեանս„։ Պատմութիւնս (տես Անկանսն գիրք Առաքելականք, տպ. Վենետիկ 1904, եր. 401-416)։ Կարելի է մտսնական աղբիւր համարիլ Բարաղամ և Յովասափ վէպի հնդկական աւանդութետն, զի որոշակի կը յիշատակուի Աբենես կամ Աբեներ՝ իբր վաճառական կամ գործակատար Հնդկաց թագաւորին Գունդիփորայ։ Պատմութեանս ասորերէնն և յունարէնն ևս ծանօթ էին, բայց առասպելայօդ հրաշքներով խճողուած։ Հայերէն թարգմանութիւնը քննելի է՝ թէ ուստի յեղեալ է։ Լեզուական առումներն և ստռատելատ բառը՝ յունարէնը կը մատ44. Անդ։ "Պատմութիւն յաղագս գիւտի նշխարաց սուրբ առաքելոյն Թովմայի, որ եղև ի ձեռն առն այլազգոյն Որ առեալ ի Միջագետաց եբեր ի Հայս, որով լուսաւորի երկիրս հայոց ի ձեռն գալստեան սուրբ առաքելոյն։ Եւ եղև յետ համբառնալոյ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի„ ևն։ - Թղ. 251բ1։ "Յորում տեղւոջ բժշկութիւնք բազում լինին ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Գրուածքս (տպ. տես Անկ Գէր։ Առաքելական, Գ Հտ. եր. 417-427) յոյժ հետաքրքրական է ոչ միայն իր մէջ պարունակած տեղեկութիւններով, այլ և նկատմամբ նախընթաց պատմութեան, զոր կը յիշէ իր բովանդակութեամբ, և կ'ըսէ թէ գրած էր զայն Քունթիկոս ոմն ասորի, աշակերտ, ընկեր և ականատես վկայութեան ե սքանչելեաց Թոմաս առաքելոյն։ Երկրորդ, Պատմութեանս առաջին մասի հեղինակն ինքզինքը ժամանակակից կը ցուցնէ Քսանթիկոսի, ըսելով. «Զայս ամենայն երանէ, լի այրս այս պատմեաց մեզ»։ Իսկ երկրորդ մասին, այն է՝ սուրբ առաքելոյս նշխարաց յայտնուելոյն՝ ի ժամանակի արշաւանաց Յուլիանոս ուրացողի ի Պարսս, և Յովսէփ անունով պարսկի մը ձեռքով ի հայս բերուելուն։ - հեղինակն Դ. ղարուն ապրող մէկն ըլլալու է։ Յովսէփ պարսկի ունեցած հրաշալի տեսլեան և մեկնութեան միջադէպը մէկ կողմէն, միւս կողմէն ալ անոր մկրտուելուն և գրօնաւոր ըլլալուն արարուածներր - հանդերձ հնդկական, պարսկական, հայկական և ասորական աւանդութիւններով - կը թուին նոյնացնել ղինքը Յովասափին հետ, կամ լաւ ևս ծազումն տուած ըլլան Բարաղամայ և Յովասափայ Զրոյ. ցի քրիստոնէական բարգաւաճման։ 45. Թղ. 251բ2։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Թէոդորոսի Ստրատելատի որ կատարեցաւ յամս Լիկիանէ թագաւորի։ Զանքննին և զարմանալի երկնաձիր պարգևսն„ ևն։ Վերջ 255ա1։ "Մասնակից և վարձակից եղիցին գործոց ընդ ամենայն սուրբս ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր որում փառք և զաւրութիւն յաւիտեանս„։ (Տպգ. տես Վարք և Վկայ. Հտ. Ա. եր. 569-581։ Սկիղբն և վերջաւորութիւնը յունարէն 3. րդ խմբագրութեան նման են. տես ######## #. #. 168-82)։ 46. Թղ. 255ա2։ "Գիրք Թեկղի սրբոյ կուսին և վկայի։ Իբրև ելեալ երթայր Պաւղոս յԻկովնիոն քաղաք՝ յետ հալածանաց իւրոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 260բ2։ "Կատարեցաւ Գիրք Թեկղի երանելոյ։ Փառք աստուծոյ ամենակալի և աւծելոյ իւրոյ և հոգւոյն սրբոյ՝ որ ետ զաւրութիւն թարգմանչի և գրչի, զի նոյն աստուած կատարեսցէ յերկոսին աշխարհն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Հմմտ. Վարք և վկբ. Հտ. Ա. եր. 513-531, Յունարէնը կը կրէ Գործք Պաւղոսի և Թեկղեայ, որ հայերէնի տիտղոսին չյարմարիր։ Հմմտ. ասորին առ V. ######. ########### #### ## ### ########, 128-169)։ 17. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Թէոդորիտեա քահանայի Անտիոքացիոյ։ Առաքինի և աստուածասէր յաւժարութեամբ երանելոյն Թէոդորիտոսի վկայի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 263բ2։ "Որք ճշմարտութեամբ զհետ երթեալ իցէք կենարանին մերոյ„... (վեց տողք կը պակսին)։ 48. Թղ. 265ա1։ Վկայաբանութիւն Թէոպոմպայ եպիսկոպոսի և Թէաայ վկայի (պակասաւոր սկիզբէն)... "և տեսցես առաւել զաւրութեամբ զքրիստոսի շնորհսն որով պարծիմ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 265բ2։ "Զի նմա վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ և յաւ„։ 49. Անդ։ "Առաջին շաբաթ աւր Աղուհացիցն՝ ի յիշատակի սրբոյն Թէոդորոսի՝ երանելոյն սրբոյն Գրիգորի Նիւսացոյ եպիսկոպոսի ներբողեան ասացեալ ի սուրբ Թէոդորոս։ Ով դուք քրիստոսի նոր ժողովուրդք, սուրբ հաւտ, թագաւորեալ քահանայութիւն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 269ա1։ "Միշտ պաղաբերելով զկեանս յաւիտենականս ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, ընդ որում հաւր միանգամայն և հոգւոյն սրբոյ վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 50. Անդ։ "Հրաշք սքանչելեաց որ եղեն զկնի վկայական հանդիսից սրբոյ առաքելուհոյն Թեկղի յաշխարհն Սուրացւոց։ Համարձակիմ այսուհետև առաքել առ ճշմարիտ աստուածսիրութիւնդ զնկարագիր գեղապանծ պատկերին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 270ա2։ "Որ լուսաւորէ զաչս մտաց զբարեյաղթ զամբիծ ժողովրդոցս ձերոց, այն որ է աւրհնեալ յամենայն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Յիշեալ տպագրութիւնը չունի այս և յաջորդը, որք §. 46.ին մասը կը կազմեն և դիպուածով բաժնուած են անկէ։ Կը պակսին նաև յոյնն և ասորին։ Ուշադիր քննութեան արժանի է գըրուածս վասն զի ժամանակակցէ կամ ժամանակաւ մերձաւոր եղողէ մը գրուած է - հաւանօրէն ասորի լեզուաւ)։ 51. Թղ. 270բ1։ "Դարձեալ երկրորդ ըսքանչելիս կամիմ պատմել ձեզ սիրելիք, զոր տէր եցոյց ինձ ի ձեռն սուրբ կուսին Թեկղի ի Երմեովն քաղաքի։ Յաւուրսն յայնոսիկ ելեալ կոյսն ի լեառն որ անուանեալ կոչիւր Կաղամինէ, ևն։ - Վերջ Թղ. 270բ2։ "Եւ ի նսեմ ժամու տարցուք զդա անդր, և այն...„։ (Թերի կ'աւարտի։ Երեքն ի միասին կը կազմէին Գիրք Թեկղեայ գրութիւնը)։ 52. Անդ։ Վկայաբանութիւն Իրաւափառպ Հովուի (սկիզբէն պակասաւոր)... "արգել զնոսա և խոստովանեալ թէ իմ ընկալեալ զնա և թաքուցեալ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 273բ1։ "Կատարեցաւ սուրբ վկայն Իրաւափառ յիսուսիւ քրիստոսիւ տէրամբ մերով որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Վկայաբանութեանս յունարէնը չկայ. իսկ ասորերէնը տես ####### II ########, ##. I# #######, # 62#, ######### Ճ### #########.. ##. 242-57։ - ######, ###ն ղ#Ա####. II. 539-58)։ 53. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոց իշխանացն Համազասպայ և Սահակայ նախարարացն հայոց ի տանն Արծրունեաց։ Ընդ ժամանակս թագաւորութեանն Լեովնի կայսեր և Փղաբի(ան)ոսի արքեպիսկոպոսի Կոստանդինուպաւլսի և ի հայրապետութեան Ներսիսի հայոց կաթողիկոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 276բ1։ Ի պարծանս եկեղեցւոյ և ի փառս սրբոյ երրորդութեանն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Աւգերեան, Լիակ. վարք սրբոց, եր. 573-581)։ 54. Անդ։ "Պատմութիւն յաղագս սրբոյ խաչին որ Հացիւնեացն կոչի, թէ որպէս դարձաւ ի Պարսից յաշխարհէն խաչն աստուածընկալ և յայնժամ մասն ընկալեալ տիկնոջն Սիւնեաց։ "Եւ եղև յետ թադաւորելոյն Մաւրկայ արքայի հոռոմոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 283ա1։ "Եւ էր թուական հայոց ՃԲ։ Քրիստոսի փառյաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 55. Թղ. 283ա1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Խարիթայ և որոց ընդ նմա վկայիցն ի կողմանս Հնդկաց աշխարհին ի գաւառն Ոմերիտացւոց, որ է ի Սաբայ քաղաքի որ կոչի Նենգրա։ Յամս հինգերորդ՝ քրիստոսասէր թագաւորին Յուստիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ, 288ա2։ "Փառաւորելով զհայր և զորդի և ըզսուրբ հոգին այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից„։ Տես տպ. Լիակ, վարք որբոց, եր. 729-735։ Ոչ միայն զուտ պատմական է վկայաբանութիւնս, այլ և յոյժ հետաքրքրական թէ՛ Եթովպիոյ աշխարհագրական և թէ՛ ազգագրական և կրօնական տեղեկութեանց համար։ Հմմտ. Յուն. առաջին խմբագրութիւնը. մ. ##. ##########, #####. 87. 7. 162։։ 56. Թղ. 288բ1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Կոդրատոսի։ Ի ժամանակս Դեդեկեա (Դեկոսի) կայսեր և Վաղերիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 293բ2։ "Հանապազ փառաւորեսցուք ըզհայր և զորդի և զսուրբ հոգին այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Ասորերէնը չկայ, այլ յունարէն, յորմէ թարգմանուած է հաւանօրէն հայերէնը)։ 57. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոցն Կոզմայի և Մամիանոսի և անարծաթ բժշկացն։ Ի հիւպատոսութեանն Դիսկղետիանոսի և Մաքսիմիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 294բ1։ "Ի թագաւորութեանն երկնից և երկրի տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, զի նմա վայելեն փառք իշխանութիւն և պատիւ յաւիտեանս ամէն„։ 58. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Կղեմայ Հռոմայ հայրապետին աշակերտին Պետրոսի առաքելոյն։ Սուրբն Կղեմէս հռովմայեցի էր և ուսեալ յոյժ զհելլենական դպրութիւն„ ևն։ Վերջ Թղ. 295ա2։ "Փառս մատուցանէին աստուծոյ և սրբոյն Կղեմայ, որոց և մեզ լիցի բարեխաւս առ քրիստոս այժմ և միշտ և յուիտեանս„։ 59. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոց Հիպերիքեանցն, Փիլոթեի, Յակոբոսի, Պարեգորի, Աբիբայ, Դոմնասի, Յուլիանոսի։ Մաքսիմիանոս թագաւոր՝ յերկրորդ ամի թագաւորութեան իւրում„ ևն։ - Վերջ Թղ. 300ա1։ "Յորում հանապազ փառաւորի փրկիչն մեր յիսուս քրիստոս յամենայն բերանոյ յաւիտեանս յաւիտենից„։ Բոլորովին հայկական ըլլալ կը թուի վկայաբանութիւնս. վասն զի յունարէնն և ասորերէնը անյայտ կը մնան դեռ։ Հիպերիքեանք ծանօթ են ստարաց ##########ի վկայաբանութեան ձեռքով, որ գոյութիւն ունի սայիտական լեզուով և կցկըտուր, տես 6. ########, ## ա# ########### ########### #####-####### ### ###### ######։ ##, ##########, ###. 2, IV (1902-3) 62-77։ 60. Անդ։ "Երանելոյն Մովսիսի Քերթողահաւր ի յիշատակի սրբոյն Հռիփսիմեա և նորուն վկայակցացն՝ ներբողեան ի հանդ(է)ս նոցա, հրաշազարդ յաւրինուածովք։ Նորահրաշ եւ գերապայծառ է տաւնս, և զաւետիս ընդհանուր ցնծութեան առձայնէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 306բ2։ "Ընդ որում հաւր միանգամայն և հոգւոյն սրբոյ վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւ„։ (Օրինակս՝ տպագրեալէն քիչ տարբերութիւններ ունի, բայց կը վերակազմէ անոր խանգարուած բառերը)։ 61. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Ղունգիանոսի քահանայի որ վկայեաց ի Նիկոմիդեա քաղաքի։ Ի (ժ)ամանակս Դէոկղիտիանոսի թագաւորի՝ էր այր ոմն յԱնտիոքացիոց քաղաքին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 309ա2։ "Զի աստուծոյ մարդասիրութեանն վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Յունարէնէն շատ կը տար62. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Ղինկինոսի հարիւրապետի և վկայի։ Երանելի այրս Ղինգիանոս՝ էր յաւուրս տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 311ա1։ "Այս եղև ի Գամիրս յառաջ քան զութ կաղանդաց, ի դատաւորութեանն Աւկտաւեա և թագաւորութեան մերոյ յիսուսի քրիստոսի. ընդ որում փառք և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս„։ (Հմմ. տպ. Վարք և վկբ. Հտ. Ա. եր. 715-721)։ 63. Թղ. 311բ1։ "Վկայաբանութիւն Ղուկասո(ւ) Աւետարանչի։ Քրիստոսի առաքեալն Ղուկաս՝ Անտիոքացի էր, աշակերտ Գաղինոսի նախաբժշկի, յաւուր յորում քրիստոս յերկրի շրջէր„։ - Վերջ Անդ։ "Արդ աղաչեմ զքեզ քարոզ բանին ճշմարտութեան, անմոռաց յիշեա զմեզ առաջի քրիստոսի, զի նմա փառք յաւիտեանս ամէն„։ Համառօտ է Վկայաբանութիւնս, բայց շահագըրգիռ տեղեկութիւններով. այսինքն են՝ Գաղինոս բժշկապետի կողմէն Երուսաղէմ դրկուիլն, Քրիստոսի Տեառն մերոյ հրաշքներն ստուղելու համար՝ այլ և այլ բժշկեալներէն առած տեղեկութիւններն, ի դարձին զԳաղինոս մեռած գտնելն, երկու տարի ետքը ի Թերէ (Եւթնագրունս) ճանապարհորդելն, հոն Պօղոս առաքելոյն հանղիպիլն, դաոնալն ի կսապաշտութենէ առ Քրիստոս, քարոզութիւնը, գրութիւնքն Գ. Աւետարանին և Գործոց, և խաղաղական մահը։ Կամ ասորերէնէ և կամ եթովպականէն թարդմանուած է, զի յոյնը չկայ։ 64. Թղ. 312ա1։ "Պատմութիւն սուրբ ա, ռաքելոյն և աւետարանչին Մաթէոսի։ Մինչդեռ առաքեալն Մաթէոս և աւետարանիչն ի լերինն էր բոկ, և երևեցաւ նմա յիսուս ի նըմանութիւն պատանեկի„ ևն։ Վերջ Թղ. 313բ2։ "Եւ նա նոյնպէս բարւոք վարուք կացեալ փոխեցաւ ի քրիստոս և ի միասին ընդ առաքելոյն բարեխաւսեն վասն մեր„։ Անվաւեր Վկայաբանութիւնս (տես Անկ գիշ, Առաքելակք, Վենետիկ 1904, Հտ. Գ. եր. 437 -448) իր արտաքին նկարագրին համաձայն՝ կը թուի բոլորովին առասպելական, սակայն և այնպէս կու տայ մեզ այնպիսի անուններ և պարազաներ, որոնք կրնան հնաւանդ գրոյցներէ առաջ եկած լինել, ուստի և գէթ ազգագրական տեսա կէտով յոյժ հետաքրքրական։ Օրինակիս՝ միւսներէն ունենած տարբերակները տես ի տպագիրն, ծանօթութեամբք։ 65. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Մարկոսի Աւետարանչին։ Առաքեալն քրիստոսի Մարկոս գնաց ի գաւառն Եդւպտոսի և Լիբիա և Մարիսիա, յԱմենիասւոյն և ի Պենտապաւլիս, յաւուրս Տիբերեա կայսեր„ ևն։ Վերջ Թղ. 314ա1։ "Եւ սուրբն Մարկոս անձամբ միջակ, երկայնաքիթ, յա(ւ)նեղ, պակասամաւրուս, աչեղ, ճաղատ, ալեխառն, ցորենամորթ մարմնով, բարետեսակ, լցեալ և շնորհաւքն քրիստոսի, և մեզ բարեխաւս առ քրիստոս այժմ և յա„։ Վկայաբանութիւնս, - որ յիշեալ գործին մէջ հրատարակուած չէ, - նախընթացէն աւելի պատմական նկարագիր ունի։ Ուշագրաւ են Աւետարանչիս քարոզութեան տեղերն՝ Եգիպտոս, Լիբիայ, Մարիսիայ, Ամենիտուոյն, այսպէս և իրմէ ձեռնադրուած եպիսկոպոսաց անուանքն, օրին. աղագաւ, Բնիսնոգ, Իփեսն, Կաբիսն, և Կարդոգա։ Ուշագրաւ է նոյնպէս անոր մասին տրուած նկարագիրն։ Իսկ իւրական Աւետարանին համար, կ'ըսուի թէ. «Ստ գրեաց զաւետարանն, որ ըստ անուան իւրոյ է, է բանից և պատմութեանց Պետրոսի առաքելոյն »։ 66. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Մարութայի հայրապետի։ Արք եղբարք և հարք, լուարուք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 318բ2։ "Եւ սուրբ երրորդութեանն փառք որ փրկէ և կեցուցանէ զյուսացեալսն իւր, այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ 67. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Մարիանէ կուսին որ նահատակեցաւ վասն անուանն քրիստոսի։ Սուրբն Մարիանէ էր դուստր մեծատան, և հայր նորա էր քահանայ կռոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 322բ2։ "Եւ կատարեցաւ սուրբն Մարիանէ բարի խոստովանութեամբ ի քրիստոս յամսեանն յունուարի ի ԺԶ, ի փառս աստուծոյ մերում, փառք յաւիտեանս. ամէն„։ ԴԱՌԸՆՏԻՐ Ա. Ինչպէս նախընթացին՝ այսպէս և այս Վկայաբանութեանս ծագումն ասորական ըլլալ կը թուիբայց առաջինը զուտ պատմական է, իսկ վերջին։ բոլորովին այլարանական։ 68. Թղ. 323ա1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Մովկիմեա քահանային։ Յամի չորրորդի անթիպատութեանն Ղաւոդիկեա ի կողմանս Ովերայ էր մոլեգնութիւն բազում„ ևն։ Վերջ Թղ. 325բ2։Զի նորա բարեխաւսութեամբ և մեզ ողորմեսցի սուրբ երրորդութիւնն, որում փաոք և պատիւ և զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ (Յունարէնի համաձայն է, հաւանօրէն անկէ թարգմանուած, այնու մանաւանդ որ ասոբերէնը կը պակսի ցարդ)։ 69. Թղ. 326ա1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյ Մամասայ ճգնաւորի։ Ի ժամանակս Ո(Աւչ րեղիանոսի կայսեր յորժամ կռամոլութիւն զաւրանայր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 327բ1։ (Հմմտ. Վարք և վկայ. Ա. Հտ. եր. 1-6։ Ասորականէն թարգմանուած է։ Հմմտ. #### §##### #I####### ####. ######## #Ա## ###### ##### #########, 18#0, ## ####. #######, ###. 10. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սուրբ և ճգնազգեաց վկային քրիստոսի Մերկուռիոսի. Որ վկայեաց ի Կեսարիայ Կապպադոկացւոց քաղաքին։ Ի ժամանակս թագաւորութեան Դեկոսի և Վաղենտիանոսի (Վաղերիոսի) ի հռոմ քաղաք„ ևն։ - Վերջ Թղ. 530բ2։ "Այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւ„։ (Հմմտ. յունարէն 1. խմբագրութիւնն առ #. ########, ### ######## ######### ### ####### ########### (###### 1909) 234-42)։ 71. Անդ։ "Պատմութիւն սուրբ հաւրն Մակարայ եգիպտացւոյ և այլոցն։ Սկիզբն արասցուք պատմութեան զերանելոյն Մակարայ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 332բ1։ "Մակարիս ասաց վասն սրբոյն Մարկոսի, յորմէ հետէ մկրտեցաւ, զկին մարդ ոչ ետես և ոչ ի գետինն եթուք երբէք„։ (Յօրինող պատմութեանս է կենակիցն Մակարիոսի Կեղւովն կամ Կեդրովն։ Հմմտ. Հարանց վարք։ Վենետիկ, Հտ. Ա. եր. 89)։ 72. Թղ. 332բ2։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Մինասայ և Երմոգինեա և Գրափոսի ի փառս աստուծոյ։ Քրիստոսի շնորհացն յաճախման և եկեղեցեաց բազմանալն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 338բ2։ "Եւ ճշմարտութեամբ աւրհնէին զաստուած և զսուրբ վկայն Մինաս, որ զանիրաւսն„...։ (Մէկ թուղթ կը պակսի։ Ս. Աթանասէն դրուած է, տես Ս. Ականաս և Գործք իւր տպ. Վենետկոյ 1899։ Յոյնն անյայտ է)։ 73. Թղ. 340ա1։ "Պատմութիւն սուրբ հայրապետացն Կոստանտինուպաւլսի՝ Մեարոփանոսի, և Աղեքսանդրի, և Պաւղոսի Խոստովանողի։ Ի ժամանակս Կոստանդնի որդւոյ սրբոյ և մեծին Կոստանդիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 342բ1։ "Այժմ և միշտ և յաւ„։ (Յունարէն երկու խմբագրութենէն իսկ տարբեր են Վկայաբանութեանս սկիզբն և վերջը, վասն զի հոն Դիոկղետիանոս և Մաքսիմիանոս յիշուած 74. Թղ. 342բ2։ "Վարք և վկայաբանութիւն Մեղեսի եպիսկոպոսին՝ Մեղկանայ քաղաքի որ է Վրգան ի Պարսից աշխարհին։ Ի ժամանակս Որմզդի պարսից արքայի էր այր մի ի զաւրաց նորա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 344ա1։ "Որ միշտ երկրպագի և փառաւորի այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Վարք և Վկայ. Հտ. Բ. եր 33-37։ Օտար լեզուներով տակաւին յայտնուած չէ Վկայաբանութիւնս։ Հաւանօրէն պարսկերէն եղած ըլլալու է անոր սկբնագիրն), 75. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սուրբ քահանայիցն Մակարայ և Եւգինիոսի Որք յԱնտիոք քաղաքի կատարեցան, և Արտեմիս վըկայ(ի)։ Ի թագաւորել ամպարշտին Յուլիանոսի՝ յԱնտիոք քաղաքի ի տեղւոջն որ կոչի Դափնի, թագաւորելոյ ի մեզ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի, որում վայելէ փառք„ ևն։ (Վկայաբանութեանս ասորերէնը կամ յունարէնը դեռ յայտնի չէ ինձ)։ 76. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյ Մարկոսի Արեթուսայ եպիսկոպոսի և Կիւրղի սարկաւագի և որք ընդ նոսա վկայեցին ճգնազգեաց վկայքն քրիստոսի։ Ի ժամանակս յորում թագաւորեաց անաւրէնն Յուլիանոս„ ևն։ Վերջ Թղ. 348ա2։ "Արժանի լիցուք փառաւորել զանսկիզբն և զհամադոյ տերութիւնն հաւր և որդւոյ և սուրբ հոգւոյն այժմ և միշտ և յաւիտեանս„։ (Տես Վարք և Վկայ. սրբոց. Հտ. Բ. եր. 9-16։ #I###. 28. 29. 30)։ 77. Անդ։ "Երանելոյն Եփրեմի խորին ասորոյ Ասացեալ ներբողեան պատմագրաբար ի սուրբն Յովհաննէս Կարապետ և Մկրտիչ քրիստոսի և ի կաքաւումն Հերովդիադայ, թարգմանեալ տեառն Գրիգորիսի հայոց կաթողիկոսի։ Հրաւիրելով կոչեցաւ լեզու իմ յուրախարար կենսաբեր բարիսն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 352բ1։ (Ասորի բնագիրը կը պակսի)։ 78. Թղ. 352բ2։ "Յաղագս սքանչելեացն Յովհաննու առաքելոյ և աւետարանչի։ Ընդ ժամանակս Դոմետիանոսի երանելին Յովհաննէս առաքեալ և աւետարանիչ՝ սիրելին քրիստոսի շրջէր յԱսիա և քարոզէր զքրիստոս„ ևն։Թղ. 355բ1։ "Վասն Տեսլեան (Յայտնութեան)։ Եւ յետ ժամանակաց ինչ առեալ զիս Յոհաննու՝ ելաք ի քաղաքէն մղոն մի ի տեղւոջ Լռութեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 356ա2։ "Քանզի յետ գալոյն մերոյ յաքսորանացն արարաք յԵփեսոս ամս ԻԶ. և ի Պատմոս կղզոջն յաքսորանսն արարաք ամս ԺԵ. և արտաքուստ յԵփեսոսէ՝ ամս Թ. և մինչդեռ եկաք յԵրուսաղէմէ յԱսիա՝ էր Յովհաննէս ամաց Ծ. և ես էի ամաց 1շև երրորդութեան փառք յաւիտեանս աԱնկանոն գրուածս՝ համառօա, բայց աւելի ընտիր ոճով գրուած խմբագրութիւն մ'է Պրոխորոնին ընծայուած Յովհաննէս Աւետարանչի ընդարձակ պատմութեան։ (Հմմտ. Թանգ. Հին և Նոր Կտակ. Հա. Գ. գլխաւորապէս եր. 86-292)։ Ուշագրաւ են Յովհաննու Աւետարանին և Յայտնութեան ի Պատմոս գրուելուն պատմութիւնն և պատճասքը։ Օրինակս չունի ապագրութեան, եր. 292, Յովհաննու մարմնոյն անյայտացումը, կամ վերափոխումբ, որ նշան է համեմատարար անըր աւելի հին և վաւերական ըլլալուն։ 79. Թղ. 356բ1։ "Վկայաբանութիւն սըրրոյ կուսին Յուլիանեայ և որոց ընդ նմա՝ վեց հարիւր և ութ վկայիցն աստուծոյ որք ի Նիկոմիդայ քաղաքին կատարեցան։ Յինքնակալութեան Մաքսիմիանոսի ամպարշտի հռովմայեցւոց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 365ա2։ (Յունարէնէն շատ կը տարբերի)։ 80. Թղ. 365բ1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյ Յակովկայ թագաւորազնոյ որ վկայեաց զանազան աանջանաւք ի Բեղապամ քաղաքի ի մէջ Խուժաստանի։ Եւ եղև յերկրորդում ամին Վռամայ արքային Պարսից՝ երևեցաւ այր մի աստուածապաշտ՝ անուն Յակովիկ, թագաւորաղն ի Բեղապամ քաղաքէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 369բ1։ "Եդաք ի պատուական տեղւոջ որպէս վայել էր իսկ սրբոյ վկային, և փառաւորեցաք ընդ նմա զհայր և զորդի և զսուրբ հոգին, այժմ և միշտ և յաւ„։ (Համեմատ է ասորերէն բնագրին, և հաւանօրէն ասկէ թարգմանուած։ Սուրբ վկայիս մարմինը կը գտնուի այժմ Վենետկոյ մօտ Մալամոքոյ աւանի եկեղեցւոյն մէջ)։ 81. Անդ։ "Պատմութիւն Սրբոյն Յակովրայ Մծբնայ հայրապետին։ Վերծանողութիւն պատմութեան վասն սրբոյն Յակովբա զորս նսեմստագոյնս տացուք նոր Սինեա„ ևն։ Վերջ Թղ. 377ա2։ "Իսկ թագաւորն հայոց որ էր յազգէն Արծրունեաց, ի թոռանց Աբդիմելեքայ որդւոյ Սենեքերիմայ արքային Ասորեստանեաց, տայր գանձս և գնէր զտեղին և շինէր փառազարդ եկեղեցիս, կարգէր քահանայս և կրոնաւորս ի փառաբանութիւն ամենասուրբ երրորդութեանն այժմ և միշտ և յաւիտեանս„։ Տպագրութիւնը տես Սսփ. Հայկ. Հտ. ԽԲ. եր, 5-63։ Օրինակս ունի ուղղագրական փոքր տարբերակներ։ Պատմութեանս-որ կը տարրերի 3.րդ և 4.րդ խմբագրութենէն - հեղինակն յետ յիշելոյ զդարձն Գրիգորի Լուսաւսրչին յարքունիս Տրդատայ, կը յարէ անմիջապէս. «Անդ հատուցանէր վասն անուանն քրիստոսի, զոր յեւթանասուն յերկու ճառսն եմք արտաճառեալ յերկրորդ հատուածին զքազաքավարութիւն նորա դնզև յելս ալխարհէ առ տեր»։ Արդ եթէ նսարագրուած առաջին բացատրութեամբ կ'ակնարկուին Ագաթանգեղոսի առաջին և վերջին երկու Գիրքերը - ի հարկէ առանց Գրիգորի ընդարձակ Վարդապետութեան, -կը հաստատուի այն կարծիքր որ ստուգիւ աւելի ընդարձակ եղած էր այն, այսինքն ՀԲ. գլուխներէ բաղկացեալ, որմէ 51 գլուխները միայն մեզ հասած են։ Եւ ասոր ապացոյց է նախ յուն. Ագաթան ղեղոսն, որ ինն գլուխներ աւելի ունի. ապա Մ. Խորենացին, որ յանուն Ագաթանգեղայ աւելի բաներ կ'աւանդէ՝ Պահլաւիկ ճիւղերու, Լուսաւորչի, Տրդատայ և Նունէի մասին։ Իսկ նոտրագրուած երկրորդ բացատրութեամբ Գրիզորի առանձին Վարգագրութիւնը կամ ըսա Ղ. Փարպեցոյ՝ ԳէրծԸ կ'ակնարկուի անտարակոյս, որուն յոյն և լատիներէն թարգմանութիւնքը ցարդ պահուած են Փլորենտիոյ և Նէապօլսի Գրատանց մէջ։ Մէջ բերուած տեղերն եթէ Ս. Յակոբ Մծբնացւոյ Պատմութեան նախկին հեղինակին են և ոչ թէ հայերէն խմբագրողին, կը հետևի՝ որ թէ Ագաթանգեղայ պատմութիւնն և թէ Գրիգորի Վարքը նա գրած ըլլայ։ Թղ. 373բ2, ուշագրաւ է Ս. Յակոբայ գրուածոց վերաբերեալ սոյն տեղին. «Եւ սուրբն Յակովբ պարապեալ իմաստասիրելոյ զգիրս ի հնոց պատմութեանց և անուն նորա Զգաւն կոչեցեալ, այսինք՝ զարթուցիչ առ աստուածասերմ»։ Պատմութեանս հեղինակը կը գրէ, թէ Ս. Յակորայ Վարքը յասորի գրոց առնելով գրած է, ուոտի՝ պէտք է որ հայերէնի զգաւն, իմաստուն կամ զարթուցիչի համազօր բան մ'ալ գործածուած ըլլար առ Ասորիս, այն է Ափրտատ կամ աֆռաւտ, որ ետքէն իբր յատուկ անուն՝ անձի մը սեփականուած ըլլայ, որպէս թէ որիշ ի Ս. Յակորայ։ Քննութեան արժանի կէտ մ'է այս։ 82. Թղ. 377բ1։ "Պատմութիւն սրբոյն Նիկողայոսի ծնընդեանն և սնընդեանն, և վարուցն և սքանչելեացն մեծի քահանայապետին քրիստոսի արքեպիսկոպոսի Զմիւռնացւոց քաղաքին որ է Լիկիացւոց նահանգին։ Զամենայն սուրբս և զերջանիկ ընտրեալս աստուծոյ գովել և պատուել ամենեցուն արժան է„ ևն։ - Վերջ Թղ. 379բ2։ Անդ։ "Պատմեցից վասն սքանչելեաց երանելի սուրբ հայրապետին Նիկողայոսի։ Արդ սկիզբն արասցուք վարուց և սքանչելեաց նորա„ ևն։ - Վերջ Թղ. 386ա1։ "Որպէս զի փառաւորեսցեն զաստուած և (զ)առայն նորա Նիկողայոս առաւելապէս աւրհնութեամբ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում վայելէ փառք„ ևն։ (Երկուքն ևս աննման են յոյնին։ Հմմտ. ասորերէնը առ ######, #Ը### Ո#ԱI#7##. ը# ########. IV, 290-302)։ 83. Թղ. 386ա2։ "Վկայաբանութիւն երանելոյն Շմաւովնի եպիսկոպոսի և որք ընդ նմա կատարեցան հազարք հազարաց և բիւրք բիւրուց ի Պարս ի Տապհոյ արիւնարրու գա զանէն։ Անտիոքոս անաւրէն որ յամի հարիւրերորդի և քսաներորդի թագաւորութեան Յունաց, այսինքն է՝ ամ վեցերորդ նորուն Անտիոքայ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 393բ1։ "Անթիւք և անհամարք եղեն վկայք արք և կանայք ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր, որում վայելէ փառք„ ևն։ (Հմմտ. Սոփ. հայ.. Վենետիկ 1854, Հտ. Ի. եր. 7-50։ Օրինակս ունի մեծ տարբերութիւններ, մանաւանդ սկիզբն և վերջը, և արժանի է Եփրեմ ասորոյ գեղեցկաբան գրչին։ Ասորի բնագիրը չկայ և ոչ ալ յունարէն թարգմանութիւն ինչ)։ 84. Անդ։ "Վկայաբանութիւն Պիոնեա քահանայի և որք ընդ նմա կատարեցան ի փառս աստուծոյ։ Յիշատակաց սրբոց հաւասարեալ առաքեալն Պաւղոս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 397ա1։ "Գործեցաւ այս ի հիւպատւոջն Գայիոսի, որ աւր ԻԲ. էին Արեգ ամսոյն, երեքշաբաթի աւր՝ ի Ժ. երորդ ժամու, և ըստ մեծի թագաւորութեանն յիսուսի քրիստոսի փրկչին մերոյ՝ յանուն աստուծոյ ամենակալի, որում փառք„ ևն։ (Յուն. հմմտ. 0, ### ########, ՍՈՀ II########### ### ######## #########, 1 ###### ### ####################V#II. (1896 156-71)։ 85. Անդ։ "Պետրոսի և Պաւղոսի սրբոց առաքելոց և թէ զիարդ ի Հռոմ կատարեցան։ Եւ յետ ելանելոյ սրբոյն Պաւղոսի ի գոդոյ (գոգոյ) Մելիտացւոց կղզոյն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 404ա1։ "Եւ կատարեցան ընթացք սուրբ առաքելոցն Պետրոսի և Պաւղոսի յամսեանն յունիս՝ ի ԻԹ. իսկ զաւրականացն՝ յամսեան յուլի(սի) յերկուքն. և Պեռիպատուեա և Պոնդենդիանէ ի Ի, նորին ամսոյ։ Շնորհաւք և մարդասիրութեամբ տեառն մերոյ„ ևն։ Տես Աւի Գէր։ Ատաքելականք. Հտ. Գ. եր. 1-29, ուր՝ Գործք բառն՝ այս (այն է՝ Բ. Օրին. Խորագրին) մէջ ես մուծուած է, որ իրօք չկայ։ Տարբերութիւնքն միայն հոն նշանակուած են թողլով անոնց գնահատութիւնը ընթերցողին։ 86. Անդ։ "Թուղթ սրբոյն Դիոնեսիսսի՝ Յաղագս մահուան Պետրոսի և Պաւղոսի Առ Տիմոթէոս՝ աշակերտ Պաւղոսի։ Աշակերտ աստուածային և որդի հոգևոր, սիրտ և խորհուրդ և կատարիչ կամացն նորա„ ևն։ - Թղ. 406 կը պակսի։ - Վերջ Թղ. 413ա2։ "Եւ գոհութեամբ ընդ նոսին փառաւորել զհայրն ամենակալ և զորդին միածին և զհոգին մշտնջենաւոր այժմ և միշտ և յաւիտետնս յաւ՛. ամէն„։։ Հմմս. Թանղ. Հին և Ն. Կա. Առամելական։, Հտ. Գ. եր. 110-122։ Վերջին աստիճան շահագրգիռ է թուղթս ո՛չ միայն պատմական, այլ և ոզխարհաղրական տեղեաց յիշատակութեամբ հին Հռովմայ և մերձաւոր տեղեաց։ Ձեռագրիս տարբերութիւնները միայն նշանակուած են, Զ. օրինակի ներքև, ուրիշ օրինակներու հետ խնամքով։ Թղթիս բնագիրը - յոյն կամ ասորերէն - դեռ կը մնայ անյայտ։ #. ######, ####. Իոտս#տոյՈրաղ#ո##, #. 60 անոր մէկ թուղթը կը յիշէ։ գրուած առ Ապողղոփանէս, որը սակայն ասկէ տարբեր ըլլալու է։ 87. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Պղատոնի որ վկայեաց ի քաղաքին Անկիւրացւոց։ Ի քաղաքին Անկիւրացւոց նստեալ յատենի Ագրիոս, հրամայեաց առաջի իւր կացուցանել զերանելին Պղատոնիոս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 114բ1։ "Եւ այսպէս կատարեցաւ սուրբ վկայն քրիստոսի Պղատոնիոս ի փառս աստւծոյ, յամսեանն նոյեմբերի, ԺԸ. էր ամսոյն, փառաւորելով զամենասուրբ զերրորդութիւնն այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւ՛„։ (Տես տպ. Վարք և վկայ. Հտ. Բ. եր. 228-232։ Յունարէնի սկիզբն և վերջը շատ կը տարբերին 88. Անդ։ "Վարք սրբոյն Պաւղոսի անապատականին։ Առ բազումս բազում անգամ խնդիր լինէր, եթէ յումէ յումեքէ զառաջինն սկսաւ բնակել յանապատի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 418ա1։ "Եւ այնպէս ի տաւնի զատկին և պենտակոստին միշտ զերանելոյն Պաւղոսի զպարեգաւտսն զգեցեալ ուրախ լինէր„։ Վարքս մեծապէս կը տարբերի ապագրութենէն (տես Յաւելուած բանից և գործոց որբոյ հօրն մերոյ Անտոնի աբբայի, Վենետիկ 1800, եր. 48-61), այնպէս որ կամ իրարմէ երկու տարբեր թարգմանութիւններ եղած են, և կամ տարբեր բնագիրներ ունեցեր են։ Տպագիրն ունի տեղտեղ յաւելուածներ և տեղտեղ ալ յապաւումներ, թարգմանութիւնն ալ նոր. իսկ Ձեռագրիս ներկայացուցածն հին թարգմանութիւն է՝ ընտիր ոճով և շարաբանութեամբ գրուած։ Ուշագրաւ է հետևեալ վերջաբանը, որ տպագրութեան մէջ կը պակսի. ։ Արդ ես աղաչեմ զամենայն ոք որ ընթեռնուն զայս, ՎԵրանիմոս (Հերոնիմոս) մեղաւոր յիշեալ, որ կամաւքն աստուծոյ զպարեգաւտսն Պաւղոսի կամէզ հաւատովք նորա քան զթագաւորական ծիրանիս՝ հան դերծ պատուով։ Կատարեցաւ սուրրն Պաւղոս ի քրիստոս ի տէր մեր որում փառք յաւիտեանս Վարքիս հեղինակն եղած է ուրեմն Ս. Հերոնիմոս, ինչպէս կը ծանօթագրէ տպագրիչն ևս խորագրին մէջ. կը մնայ գիանալ՝ թէ ի՞նչ բնագրէ կատարուած են կրկին թարգմանութիւնքս և ե րբ, Տպագիրը լատիներէնի հետքեր կը կրէ յայանապէս, և յունարէնին աննման, իսկ Ձեռագիրն ալ չունի ապագրի (յէջ 62) յորդորակը, Հմմտ. յուն 1. խմբագրութիւնը առ #. ######, 0#. ##է։ 89. Թղ. 418ա2։ "Պատմութիւն Պաւղեա միայնակեցի։ Պաւղ ոմն էր այր հողագործ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 419բ1։ "Ե. ընդ ամենայն ժամանակս կենաց նորա ՃԸ ամ և Զ ամիս. և ննջեաց սուրբն յամսեանն հոռի, որ աւր ԻԹ էր, յաւուր շաբաթու, և թաղեցին Ամոնաս և Անտոնին աշակերտք Անտովնի. վասն որոյ տեառն յիսուսի քրիստոսի փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Այս ևս գլխովին կը տարբերի տպագրութենէն. (հմմտ. Անդ. եր. 39-47)։ Հարանց Վարքէն առնուած է և հաւանօրէն թարգմանեալ յասորւոյն։ Տես տպ. Սպահ. և Վենետկոյ Ա. հտ. 32-88։ - ######### #######. Ը.xV111)։ 90. Թղ. 419բ2։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Մևերիանոսի որ վկայեաց ի Սեբաստացիոց քաղաքին։ Յետ մրցանաց և վկայական նահատակութեան սրբոց քառասուն վկայիցն Սեբաստացւոց մայրաքաղաքին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 422բ2։ "Արդ այսպէս նահատակեալ սըրբոյն յամսեանն հոկտեմբեր, որ աւր ԻԵ էր, և սքանչելագործեաց յամենայն ժամ՝ անխափան ղամենայն ցաւս բժշկելով, վասն փրկութեան ամենայն տիեզերաց առ քրիստոս աստուած մեր, որում վայելէ փառք և իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս„։ (Տես Վարք և վկայ. Հտ. Բ. եր. 300-9, նշանաւոր տարբերութիւններով։ Համաձայն է յուն. 1. խմբագրութեան և հաւանօրէն անկէ թարգմանուած)։ 91. Թղ. 423ա1։ "Սրբոյն Աթանասի Աղեքսանդրու հայրապետի Ներբողեան ի սուրբն Ստեփանոս՝ յառաջսարկաւագ և նախավկայն քրիստոսի։ Պայծառ և նորահրաշ է խորհուրդ տաւնիս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 427ա1։ "Եւ փառաւորութիւն յերկինս և յերկրի ի ժողովս անդրանկածնաց բանականաց յաւիտեանս յաւիտ„։ (Դեռ հրատարակուած չէ ներբողեանս, յունարէն բնագիրն ալ տակաւին անյայտ)։ 92. Թղ. 427ա2։ "Պրոկղի եպիսկոպոսապետի Կոստանտինուպաւլսի՝ Ներբողեան ի սուրբն Ստեփանոս նախավկայն քրիստոսի ասացեալ։ Երևելի արեգակն ընդ երկնիւք ծագեալ զարուսեակն ընդ ինքեան ունելով ծագէ„ ևն։ - Վերջ Թղ. 429ա2։ "Քրիստոս աստուած նախագործելով յէական լուսոյդ զփառս պսակի նորա, փոխանակ մարտին շնորհելով զյաղթանակ„։ (Կը մնայ անտիպ։ Կայ նաև յունարէն բնագիրն. տես #. ######, ####. ######. 8#. #. 234)։ 93. Թղ. 429բ1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Սարգսի զաւրավարին և որդւ)ոյ նորա՝ որոյ անուն Մարտիրոս ըստ վկայի մասին և այլոց վկայից որք ընդ նոսին վկայեցին յաւուրս ամպարիշտ թագաւորացն Պարսից և Յունաց՝ Յուլիանոսի և Շապհոյ։ Ի ժամանակս թագաւորութեանն հռովմայեցւոց Մեծին Կոստանտիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 436ա1։„ Որով մաղթեմք զընթերցողսդ և զգաղափարողսդ յիշել զաշխատաւղքս ի սմա աղաւթիւք առաջի աստուծոյ յաւուր տաւնի երանելոյն, և զբանս այս յիշատակի գրեալ յիւրաքանչիւր գրեալստ հայցեմք. ամէն„։ Վկայաբանութիւնս ասորերէնէ թարզմանուած է, ի թու. հայոց ՈԷ, Միխայէլ ասորի քահանայի ձեռքով, և Ն. Շնորհալւոյ շարադրութեամբ հայացուած, վերջը դրուած յիշատակարանին համաձայն։ Սակայն այսօր յայտնի չեն ոչ ասորին և ոչ յունարէնը, Հմմա. Սոփ հայկ. Հա. ԺԶ. եր. 12-53։ Վարք և վէայ. Հտ. Բ. եր. 280-299։ Կան ինչ ինչ տարբերութիւններ երկուստեք։ 94. Թղ. 436ա2։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյ քահանայապետին Վլասայ Սեբաստիոյ եպիսկոպոսի։ Յաւժարութեան հոգւոյ իմոյ հակառակ կայ մտաց իմոց տկարութիւն„ ևն։ Վերջ Թղ. 439ա1։ "Յորում բժշկութիւնք բազումք լինին մինչև ցայսաւր ժամանակի„։ (Հմմտ. յուն. 2րդ. խմբագրութիւնը, ձռ#Լ ###. #V1, 95. Անդ։ "Պատմութիւն անցից ի հարաւային ազգէ՝ ի վերայ հայոց և վկայաբանութիւն սրբոյն Վահանայ որդւոյ Խաւսրովի՝ Գողթան տեառն։ Ահա մերկացաւ վաղակաւորն ի պատենից„ ևն։ - Վերջ Թղ. 443բ2։ "Եւ վկայեաց սուրբն Վահան յՌուծափ քաղաքի, ՃԶԶ թուականութեան հայոց, բարի խաւստովանութեամբ ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն յաւիտեանս„։ (Հմմտ. Սոփ. հայկ. Հտ. ԺԳ. եր. 11-59։ Կան զգալի տարբերութիւնք երկուստեք։ Զուտ հայկական է, վասն զի ուրիշ լեզուով դեռ յայտնուած չէ)։ 96. Թղ. 444ա1։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյ կուսին Վասիլուհեայ։ Աղեքսանդրոս դատաւոր Նիկոմիդայ քաղաքի մոլորեալ զհետ ի սնոտի կուռս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 445ա1։ (Հմմտ։ Վարք և վկայ. Հտ. Բ. եր. 366)։ 97. Թղ. 445ա2։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյ կուսին Վառվառայ և Յուլիայի (Յուլիանեայ) Որ վկայեցին յամս Մաքսիմիանոսի թագաւորի՝ յԱրեգական կոչեցեալ քաղաքի որ է Իլիուպաւլիս։ Ի ժամանակին յայնմիկ թագաւորե(ա)լ ամպարշտին Մաքսիմիանոսի„ ևն։Վերջ Թղ. 448բ2։ "Ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն հաւր և որդւոյ և սուրբ հոգւոյն, այժմ և միշտ և յաւիտեանս„։ (Հմմտ. Վարք և վկայ. Հտ. Բ. եր. 355-365 ծանօթագրութիւնքը։ Յունարէն 3 խմբագրութեանց մէջ ևս առանձինն ներկայացուած են սրբուհիքս և ոչ թէ ի միասին)։ 98. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոց Վարոսեանցն։ Եւ եղև յաւուրս Մաքսիմիանոսի՝ փեսայի Դիոկղիտիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 453բ1։ "Եւ ամենեցուն որք ժողովին ի յիշա տակ նոցա աղաւթիւք և բարեխաւսութեամբ ամենայն սրբոց, քրիստոսի աստուծոյ փառք յա՛։ (Տես յիշեալ Հատ. եր. 370)։ 99. Անդ։ "Հինգերորդ անգամ ընդդէմ կալ հայոց՝ պատերազմաւ՝ Պարսից։ Մեծ է սէրն աստուծոյ քան զամենայն մեծութիւնս երկրաւորս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 459ա2։ "Վասն այնորիկ հրամանի թագաւորին ոչ կարէին հաւատալ„։ (Տես այս և յաջորդքն Եղիշէ, Պատմ. Վարդանանց)։ 100. Անդ։ "Յեւթներորդ Յեղանակ, յորում կարգի դարձեալ առաքինութիւն հայոց և չարագոյն ևս երևի անաւրէնութիւն Վասակայ։ Արդ՝ դարձեալ յայնժամ ուրացեալն Վասակ դրդեաց զՄուշկան Նիւսալաւուրտ„ ևն։Վերջ Թղ. 464բ1։ "Գրեցաւ յիշատակարանս այս վասն նորա՝ Առ ի կշտամբումն յանդիմանութեան վասն մեղաց նորա, զի ամենայն որ զայս լուեալ գիտասցէ, նզովս զհետ նորա արձակեացէ, և մի՝ լիցի ցանկացաւղ դործոց նո101. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոց Ղևոնդեանց (Բ. Յեղանակ)։ Արդ ի վեշտասաներորդի ամի տէրութեանն նորին թագաւորի՝ դարձեալ խաղայր գնայր յերկիրն Քուշանաց„ ևն։ - Վերջ Թղ. 477բ1։ "Եւ կատաբեցան սոքա վեցեքին՝ սուրբ և ցանկալի մահուամբ իւրեանց, որ աւր քսան և եւթն էր հրորտից ամսոյ, ի մեծ անապատին յԱպար աշխարհի՝ ի սահմանս Նիւշապուհ քաղաքի, ի փառս ամենասուրբ երրորդութեանն այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Ունին Յեղանակներս տպագրութենէն զգալի տարբերութիւններ, և ընտրելագոյն ընթերցուածներ որոնցմով ըստ մասին կը վերակազմուի Եղիշէի բնագիրը)։ 102. Թղ. 476բ2։ "Վկայաբանութիւն սըրբոյն Փեփրոնեա կուսին։ Եւ եղև ի ժամանակս Դէոկղիտիանոսի կայսեր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 484ա2։ "Եւ բազում ախտաժէտք բժշկէին փառաւորելով զամենասուրբ երրորդութիւնն այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն„։ (Տպ. տես Վարք և վկայ. Հտ. Բ. 409-29։ Վկայաբանութիւնս նմանութիւններ ունի Հռիփսիմեանց Վկայաբանութեան հետ։ Յոյնն և ասորին ամբողջապէս դեռ յայտնուած չեն)։ 103. Անդ։ "Պատմութիւն սրբոյն Փոկասու եպիսկոպոսի ծննդեանն և վարուցն և սքանչելեացն։ Ընդ ժամանակս բարեկարգութեանն յեւթներորդի հինգերորդի հաւատոցն հաստատութեան„ ևն։ - Վերջ Թղ. 486ա1։ "Քրիստոսի աստուծոյ մերոյ. որում փառք յամենայն սրբոց յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. յուն. 1.8 խմբագրութիւնը, 4րէ# ՏԱՂԸ#. ##I. III. 639-45, 38 ##. 610-16)։ 104. Թղ. 486բ1։ "Վկայաբանութիւն Փոկասու եպիսկոպոսի որ վկայեաց ի Սինոպ քաղաքի։ Քանզի բազում անգամ ի գալստենէ փրկչին յիսուսի քրիստոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 490բ2։ "Եւ զառհաւատչեա կենաց հանդերձելոց զխոստումն ի քրիստոսէ աստուծոյ, որում փառք զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Վարք և վկայ. եր. 485-502)։ 105. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Քրիստինեա կուսին։ Ընդ ժամանակս Տրայիանոսի թագաւորութեանն, էր այր ոմն անուն Ուրբանոս„ ևն։ - Վերջ Թղ. 494ա1։ "Կատարեցաւ կոյս վկայն քրիստոսի սուրբնՔրիստինեա՝ յամսեանն յուլիս, որ աւր ԺԱ էր ամսոյն, ի փառս և ի գովութիւն ամենասուրբ երրորդութեանն այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ Վկայաբանութիւնս բոլորովին տարբեր է տըպագրութենէն (տես Վարք և վկայբ. Հտ. Բ. եր, 535-540)։ Ձեռագիրն ունի նշանաւոր տարբերութիւններ նաև տպագրեալ երկրորդ վկայաբանութենէն (տես Անդ. եր. 541-553)։ Աննման է նան յունարէնին։ Ասորերէնը կը պակսի։ 106. Թղ. 494ա2։ "Վկայաբանութիւն սուրբ և փառաւորեալ քաջ և յաղթող ճգնազգեաց վկային քրիստոսի Պանդալեովնի։ Ի թագաւորել ամպարշտին և անաւրինին Մաքսիմիանոսի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 499բ2։ "Որում փառք և զաւրութիւն, հանդերձ սուրբ հոգւովն այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Յոյժ կը տարբերի տպագրէն։ Հմմտ. յուն. 1.8 խմբագրութիւնը)։ 107. Անդ։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Ղուկիանոսի և որք ընդ նմա վկայեցին Թէոդորոս և Ամոնի։ Ի ժամանակս Մաքսիմիանոսի թագաւորի էր հալածումն մեծ քրիստոնէից„ ևն։ - Վերջ Թղ. 502բ1։ "Սաղմոսիւք և աւրհնութեամբ և երգաւք հոգևորաւք տաւն մեծ կատարեցին զյիշատակս նոցա յաւուր կատարման իւրեանց, փառաւորելով զամենասուրբ զերրորդութիւնն այժմ և միշտ և յաւիտեանս„։ (Վկայաբանութիւնս կը մնայ անտիպ։ Յունարէնը յոյժ պակասաւոր է)։ 108. Անդ։ "Սիսիանոսի վարդապետի խաւսք ասացեալ ի յամենագովեստ ժողովն ի տաւնի սրբոց քառասնիցն, ի խնդրոյ նոյն ժողովոյն՝ ի նմին քաղաքին Սեբաստիայ և յեկեղեցւոջ սրբոց Քառասնիցն և ի խորհուրդ սըրբոց քառասնորդաց պահոց։ Զմեծ գթութիւնն աստուծոյ և զմարդասիրութիւնն ածեալ միշտ զմտաւ՝ յաստուածաշունչ գրոց հրաման ընկալաք„ ևն. - Վերջ Թղ. 511ա2 "Յորս լիցի և մեզ վայելել բարեխաւսութեամբ սրբոց վկայիցն քրիստոսի աստուծոյ, ընդ հաւր և ընդ նլգաոյն որբոյ, որում փառք յաւիտեանս ա Տպագրութենէն (տես Սսծ. հայկ։ Հտ. ԺԲ. եր. 6-58) շատ տարբերակներ ունի օրինակս, որոնք աւելի ուղիղ և ընտիր ընթերցուածներ ունին և կ'ուղղեն տպագիրբ։ Յոյնը կը պակսի։ 109. Թղ. 511բ1։ "Վկայաբանութիւն սրբոյն Ափրասա որ էր յառաջագոյն պոռնիկ։ Ի քաղաքի միում որում անուն էր Ոգոստեա՝ հրամայէր իշխանն ըմբռնել զքրիստովնեայսն„ ևն։ - Վերջ Թղ. 512ա2։ "Ճշմարիտ խոստովանութեամբ որ ի հայր և յորդի և ի սուրբ հոգին, որում փառք և զաւրութիւն յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. Վարք և Վկայ. Հտ. Ա. եր. 146-148։ Յոյնն և ասորին կը պակսին)։ 110. Անդ։ "Վարք երանելոյն Քսենեփոսի Սինկղիտոսի, և Մարիամու, և Յովհաննու և Արկադիոսի որդւոց նորա։ Պատմեաց ծեր ոմն վասն վարուցն Քսենիփոսի„ ևն։ - Թղ. 513 կը պակսի։ - Վերջ Թղ. 516բ1։ "Այլ յաւիտեան պահէ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Վարքս մեծապէս կը տարբերի տպագրէն, տես Անդ եր. 514-526, և շարաբանութեամբ ընտրելագոյն։ Յունարէն 2.րդ խմբագրութեանն աւելի կը համաձայնի։ Հմմտ. #######, 1# ՀղԱ#. ե###. I. #. 383-94)։ 111. Անդ։ "Վարք և սքանչելիք սրբոյն Տրիփոնի մանկութեանն և նահատակութեանն, Էր Տրիփովն որդի հաւատացեալ հաւր և մաւր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 520բ2։ "Զի զփառաւորիչս իւր փառաւորէ աստ և ի հանդերձելումն, զի նմա փառք իշխանութիւն և պատիւ այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն„։ (Հմմտ. Վարք և վկայբ. Հտ. Բ. եր. 396-408։ Հմմտ. յուն. 2.րդ խմբագրութիւնը, առ #. (#. 08IV, 1312-28)։ 112. Թղ. 521ա1։ "Վկայաբանութիւն սրբոց վկայիցն Բասոսի, Եւսեբի, Եւտիքի և Բասլի՝ չորից զինուորացն Որք էին պահապանք աստուածոցն Դեոկղիտիանոսի։ Յետ վկայութեան սրբոյ եպիսկոպոսին Թէոպոմպեա և Թէովնա կախարդի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 522բ1։ "Այսպէս կատարեցան... որ աւր Ը. էր արանց ամսոյ, և պսակեցան ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր որում փառք յաւիտեանս ամէն„։ (Հմմտ. տպ. Վարք և վկայբ. Հտ. Ա. եր. 188-192։ Յոյնն և ասորին կը պակսին)։ 113. Թղ. 522բ2։ "Վկայաբանութիւն սըըրոյն Գեորգեա զաւրավարին։ Տեառն մերոյ և փրկչին յիսուսի քրիստոսի թագաւորութեան ոչ սկիզբն աւուրց է և ոչ վախճան ժամանակաց ունի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 527բ2։ "Ես Պասիկրատէս ծառայ սրբոյն Գեորգեա, զհետ գնացեալ իմոյ տեառնն ամենայն ստուգութեամբ կարգեցի զյիշատակարանս„։ (Հմմ. տպ. Անդ. եր. 252-266։ Համաձայն է յուն. 2.րդ խըմբագրութեան բ .րդ սկսուածին, տես #. ######, ####. #####. Մ.. էջ. 94)։ 114. Անդ։ "Յաղագս երևմտան սրբոյ խաչին Վարագա։ Ընդ ժամանակս հայրապետութեան Ներսիսի և Վարդայ Դշտունոյ պատրկի, և ի բռնակալութեան Իսմայելացիոց ազգին„ ևն։ - Վերջ Թղ. 529ա1։ "Եւ զտեղի յարկացն և զբնակութիւն սուրբ խաչին առաւել քան զառաւել մեծարեցին, այնիւ ի պարծանս սուրբ խաչին, այժմ և յապա փառաւորեսցուք զամենասուրբ զերրորդութիւնն, այժմ և„։ Պատմութիւնս գրեթէ կրկինն է ապագրուածին (տես Լիակ. վարք որբոց, եր. 1090)։ Ուշագրաւ է Թողիկ Հօր և Հռիփսիմեանց վաղեմի արարուածներով, Մ. Խորենացիէն գրուած անոնց Պատմութեան համաձայն։ Տէր Իորայէլ - ափոսո որ - զայն համառօաիւ մէջ բերած ժամանակ՝ լռեր է յիշատակելու անոր սկզբնաղբիւրը։ Հաւանական է որ Թոդիկ Հայրն գրած ըլլայ Վարագայ սուրր խաչի պատմութիւնը, օգտուելով Խորենացիէն։ 115. Թղ. 529ա2։ "Գիւտ սուրբ խաչին որ յԵրուսաղէմ ի Հեղինեա տիկնոջէ։ Եւ եղև ի ժամանակին յայնմիկ թագաւորելոյ Կոստանտիանոսի մեծի„ ևն։ - Վերջ Թղ. 531բ1։ "Զի նա է պահապան և յաղթող ընդդէմ բանսարկուին՝ ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր. որում վայելէ փառք իշխանութիւն և պատիւ յաւ„։ 116. Անդ։ "Գիւտ բևեռաց սուրբ խաչին քրիստոսի։ Երանելին Հեղինէ լցեալ հաւատովն որ առ աստուած„ ևն։ - Վերջ Թղ. 532ա1։ "Եւ կատարի այս յամսեանն մարերի ի Ժ. յամի երկերիւր և երեսուն, տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի յաւիտեանս յաւ„։ Թէ այս և թէ՝ նախընթաց գրութիւնն, այսինքն Գիւտ սուրբ խաչին յԵրուսաղէմ, դատելով իրենց ներքին պարագաներէն, անվաւերական ըլլալ կը թուին և հակաժամանակագրական. որովհետև Յուդայի (Կիւրակոսի) հայրը Սիմոն՝ սուրբ Ստեփանոս Նախավկային եղբայր կը համարի անծանօթ հեղինակն, և Հեղինէ տիկնոջ ձեռքով կատարուած խաչի գիւտն ալ յամի Տեառն 230։ Յամենայն ղէպս՝ հին են, այսինքն՝ Զ-Է. դարուն։ Կամ Սոկրատայ պատմութենէն թարգմանուած են, և կամ Կիւրղի Երուսաղէմացւոյ խաչի ճառին վրայ յերիւրուած։ Լեզուն Խորենացւոյ յատուկ է։ 117. Անդ։ "Երանելոյ սուրբ հաւրն մերոյ Յովհաննու Ոսկեբերանի՝ Ներբողեան պատմագրաբար յաղագս վարուց և նահատակութեան մեծ հայրապետին և վկային՝ սրբոյն Գրիզորի հայոց լուսաւորչի. Ասացեալ ի Կոկիսոն հայոց՝ յորժամ յաքսորս էր, ի խնդրոյ ումեմն վարդապետի հայոց և եպիսկոպոսի և ազգակցի սրբոյ վկային՝ Դեոսկորոս կոչեցեալ, և այլ բազմամբոխ խմբից և ռամկաց խնդրելով ի նմանէ յիշատակել զԼուսաւորիչն Արևե լեան աշխարհին յաւուր տաւնի իւրում։ Շ... Աւծ... այսաւր և պ... սովորական զ... և զի՞նչ արդեաւ... կամ ով իցէ կոչ... մայլ հանդիս... արդեաւք այլ ոք քան երա... ատենչ հայրն մեր„ ևն։ - Վերջ Թղ. 541բ2։ "Տակաւին և զմարգարէիցն ի ձեռն դործոյ առաքինութեան ի քեզ բերես աւրինակ, զոմանց՝ զնախանձ, ղկիսոց՝ զներողութիւն, զոմանց զհեզութիւն„...։ Ամբողջը տես Սոգ. հայկ. տպ. Վենետիկ, Հտ, Դ. եր. 5-87։ Ներկայ Օրինակս - ինչպէս եղծեալ սկզբնաւորութենէն իսկ ակներև կը տեսնուի - ունի տպագրութենէն նշանաւոր տարբերութիւններ. օրինակի աղազաւ, փոխ. ապ. «Որ առ դորայն արիական քաջութեանցն պատմութիւն», ունի. «Որ առ նորա շմբշական պատմութեան քաջութիւն», փոխ, «զմիտս և զխորհուրդա հանդերձ ամենայն զգայարանօք մաքրեսցուք, թերես արժանի լինիցիմք ընդունելով ի հոգոյն բան իմաստութեան մասնաւորաբար զերանելւոյ հօրն պատմել զառաքինութիւն», ունի. «Եւ զմիտս մեր և զխորհուրդս հանդերձ ամենայն զգայարանաւք պատրաստեմք, զի թերևս արժանի լինիցիմք առ ի սրբոյ հոգւոյն ընդունել բան իմաստութեան, մասնաւոր ինչ զերանելի հաւրն մերոյ պատմել զքաջութիւն», ևն ևն։ Այս ճառիս յունարէն բնագիրն ևս, թէև դեռ յայտնուած չէ, բայց Ոսկեբերանի ոճին և լեզուին շատ նման է, ուստի նախընթացէն աւելի հարազատ ըլլալու բնոյթ ունի, Ճառիս թարգմանութենէն մինչև Ձեռագրիս գրութեան թուականը, այսինքն՝ 83 տարի վերջ, չէր սպասուեր որ շարագրութեան այսքան տարբերութիւնք մուտ գտած ըլլան, մինչև կարծել որ իրարմէ տարբեր երկու թարգմանութիւններ ըլլան՝ մի և նոյն յոյն բնագրէն։ Ուստի հաւանական է կարծել որ երկուքէն մին ըլլայ անմիջական թարգմանութիւն Աբրահամ Ղռամատիկոսի, իսկ միւոն յարմարեալ բանիւ Ն. Շնորհալւոյ, ինչպէս կ'աւանդուի ապագրութեան վերջը դրուած յիշատակարանին մէջ։