365

ՄԱՇՏՈՑ ԽԶ

ԺԵ դար - ԺԶ դար

ID

Number

365

Old record number

1134

Title

ՄԱՇՏՈՑ ԽԶ

Start date

ԺԵ դար

End date

ԺԶ դար

Date details

անյայտ, հաւանօրէն ԺԵ-ԺԶ դար։

Copy place

անյայտ, հաւանօրէն Բաղէշ։

Reference

Type

Number of pages

328-9

Dimension

20x13,3 (14 x9)

Layout

երկսիւն, իւրաքանչիւրն 14x4։

Writing details

բոլորգիր միջակ եւ ընտիր։ - ԶԱՐԹԱԳԻՐՔ բազմաթիւ են, մեծ, բռչնագիր, մարդադէմ եւ կիտուածազարդ. եռագայն են, այսինքն աղօտ կարմիր, կապոյտ եւ դե գին։

Codicology

28, իւրաքանչիւրն 12 թուղթք. միայն ԻԱ թերթը 14 թուղթերէ բաղկացած է։

Principal subject

Subject details

դեղնորակ թուղթ, ողորկ եւ նուրբ. ԻԵ. թերթով (Թղ. 284) գրիչն տեսնելով որ վերջը շատ թուղթեր դատարկ պիտի մնան, երկու թուղթ իրարու կպցուցած եւ այնպէս գրած է։

Number of lines

18։

Binding

փայտեայ՝ շիկագոյն կաշիով պատուած, պարզ դրոշմազարդերով։ - ՄԱն. ՊեւնԱնԱն չունի։

State of preservation

ընդհանրապէս լաւ. միայն Թղ. 116 վերի կողմէն ենղքուած է։ Թղ. 151ա. 165բ, 166ա, ձիւթի պէս փայլուն թուխ նիւթով աղտոտած են։ Թղ. 184-190, 198ա203, 206-214, 266-275 ստ. լուսանցքն թեթեւ կերպով ցեցակեր եղած են։ Թղ. 193 լուսանցաքղանցը կտըրուած է։ Սկիզբէն ինկած են 2 դատարկ թուղթ, 5 թուղթ ալ վերջաւորութեան կը պակսին։

Copyist

Մարտիրոս։

Owner

նախ Խոռոմ, ապա այլք։

Commanditaire

Illuminator

հաւանօրէն գրիչն։

Binder

.

Parchment flyleaf

Lettrines

Initials

Marginal illuminations

րազմաթիւ են, մեծ եւ գիւտաւոր, յատկապէս Թղ. 27ա2, 125բ1, 284բ1։

Images

(Կողմնակի) 6 հատ. Թղ. 245ա2. Յովհ. Աւետարանիչ կանգուն, շատ ուշագրաւ իր արեւելեան տարազով. Թղ. 267ա2. Յակ. Նահապետն. Թղ. 301ա2. Եսայի մարգ. Թղ. 314բ1, 318բ1, 322ա2. Յովհս Արեմ. ամէնքն ալ անարուեստ են։

Canon tables 1

չունի։

Canon tables 2

4 հատ, Թղ. 2ա, 60բ2, 160ա1, 267ա2, որոնցմէ առաջինը քառագոյն է, իսկ մնացածները 2 գոյնով։

Title text

Կարմիր. այսպէս ես նանւ իւրաքանչիւր կանոնի առաջին երկու եւ երբեմն ալ չորս տողերը, ինչպէս եւ բոլոր տնագլուխ տառերը։

Blank pages

Թղ. 1ա, 327։

Colophon

1. Թղ. 60ա1. կայ դրչէն. «Որ քաւիչդ ես մարդկան, եւ աղատիչ, աղատեա Քրիստոս Աստուած զստացող դրոց(ս) զԽոռոմն, եւ զիս զանարժանս զՄարտիրոս գրիչս յիշեցէք եւ Աստուած ողորմի աս(աց)էք եւ Աստուած ձեզ ողորմեսցի. Ամէն»։ 2. Թղ. 154բ1. «Աղաչեմ զձեղ սուրբ հայրապետք եւ քահանայք եւ ժողովուրդք, Աստուած ողորմի ասացէց ստացողի սուրբ արրոցս. ամէն։ Եւ ինձ եղկելի Մարտիրոսի եւ իմ արեան մերձաւորացս. ամէն։ Ով եղբարք, զի գրոյ տէր չէր մեզ հաւան, եւ չէ յիշիր զաւր մահուան, եւ ոչ զահեղ զդատաստան. նա յդրկէ ինձ կերակուր զճաշ ցուրթան. յերեկուն որ տուն երթամ, նա հառաչմամբ հոգոց եհան, թէ վանքս աղքատ է զատ չեմ տար, բա(յ)ց վանից հօրն կու խղճամ. ո՛վ եղբարք, վանից ապրանք խիստ շատ է, բա(յ)ց անողորմ է»։ 3. Թղ. 267ա1։ «Պարգեւատուն ամենեցուն Քրիստոս, նորոգեա՛ եւ նորափետուր ղարդարեա՛ զհոգի սորա, եւ ստացողի սուրբ գրոցս... (երկու տող դատարկ թողած) եւ ղիս անարժանս գրիչս սուտանուն Մարտիրոս, եւ զծնօղսն իմ եւ զեղբարն յիշեցէք ի Քրիստոս եւ Աստուած ողորմի ասացէք»։

Informations

Ձեռագիրս 1757ին մտեր է հաւաքմանս մէջ. Հ. Մկր. Վ. Անանեան յիշեալ թուականին անձամբ բերած է Կ. Պոլսէն կամ Սալոնիկէն Ս. Ղազար։ Մատեանս է Մաշտոց միջակադիր, որ կը պարունակէ 42 կանոններ՝ հետեւեալ կարգով։ 1. Թղ. 1բ22ա1. «Կանոն հիմնարկութեան եկեղեցւո(յ) Յոհաննու Մանդակոն(ւ)ոյ Հայոց կաթողիկոսի արարեալ»։ Կանոնիս վերջր կայ սոյն խրատագիրս, որ կը պակսի նախընթաց Մաշտոցներուն մէջ. «Իսկ նաւակատեաց եկեղեց(ւ)ո(յ)ն հսկումն է լինի մինչեւ զառաւաւտն։ Ի նմին եկեղեց(ւ)ոջն, բայց եթէ տէրունական տաւն լինի, զիւր աւուր պատկերն ասա՛. եւ եթէ հասարակաց աւր լինի. նա Շողակաթին ասա՝ իւր սարաւքն»։ 2. Թղ. 15բ2։ «Կարգաւորութիւնք եւ խրատք աւրհնութեան եկեղեցւոյ»։ 3. Թղ. 20բ2։ Կանոն սեղան աւրհնելոյ. «Յետ այսորիկ բառնան քահանայքն զքար սրբոյ սեղանոյն եւ հանեն արտաքոյ առ դըրանն։ Եւ զհանդերձսն սրբութեան դնեն ի վերայ փայտեա(յ) սեղանոյն եւ դնեն կից ի նմին։ Եւ ելանեն արտաքս. եւ ասեն Շրկն. Այսաւր ուրախացեալ եկեղ։ Եւ իբրեւ ամենեքեան ելանեն արտաքս, ձգէ եպիսկոպոոն զդուռն զկնի իւր, եւ կայ առ դրանն, զարդարեալ հայրապետական պատմուճանաւք և դասք պաշտաւնէիցն ամբակում առեալ շուրջ զքարիւ սրբոյ սեղանոյն, վառեալ մոմեղինաւք եւ անուշահոտ խնդաւք. եւ քահանայքն համբառնալով զձեռս եղանակեն կցորդիւ. Լուր մեղ տէր, լուր մեղ տէր»։ 4. Թղ. 25ա։ «Կանոն աւազան աւրենելոյ։ Իսկ Դ ի քահանայիցն մնասցեն առ սեղանն սուրբ սաղմոսին։ Եւ եպիսկոպոսն եւ այլ քահանայքն վառեալ մոմով եւ անուշահոտ խնդաւք իջանեն ի բեմբէն ի մէջ եկեղեց(ւ)ոյն, եւ գան մերձ առ աւազանն»։ 5. Թղ. 32բ1։ Կանոն ծածկոց եւ շուրջառ, սկիհ եւ մազզման աւրհնելոյ. 6. Թղ. 35ա1։ Կանոն վարագոյր եւ խորան աւրհնելոյ։ «Յետ այսորիկ աւրհնութեան կատարմանն արկանեն վարագոյր»։ Այս վերջին չորս կարդաւորութիւններս, մաս կը կազմեն § 2 կանոնին, այն է Աւրհնութիւն եկեղեցւոյ, հետեւաբար նախընթաց Մաշտոցներուն մէջ եղածին ամենարնդարձակը. բայց որովհետեւ Մաշտոցիս նոր ցանկողն իբրեւ առանձին կանոններ նշանակած էր, մենք ալ կանոն բառք աւելցուցինք խորադրին սկիզբը։ 7. Թղ. 60ա2։ «Կանոն նաւակատեաց եկեղեց(ւ)ոյն պղծելոյ յանաւրինաց, եւ շարժեալ սեղանոյ վերստին հաստատել»։ 8. Թղ. 78բ1։ «Կանոն զնկարեալ եկեղեցի աւրհնել։։ 9. Թղ. 79բ2։ «Կանովն Ձեռնադրութեան քահանայութեան իւրաքանչիւր աստինանացըն։ Ածեն նուիրեալն ի դուռն եկեղեց(ւ)ոյն եւ եպիսկոպոսն զգենու զգեստն հայրապետական հանդերձ ամենայն ուխտիւն եւ ելանեն ի դուրս։ Եւ եպիսկոպոսն խաչակնքէ ի վերա(յ) նոցա ասելով Հարցումն եպիսկոպոսն առ նուիրեալսն ինն կարգաց. Աստրւածային եւ վերնական շնորհքն երկնային ի վերուստ իջեալ ի Հօրէն լուսոյ»։ - Վերջ Թղ. 97բ2։ Խրատագրի ձեւով եղած Հարցմանն առաջին մասը, ուր կը յայտարարուի եպիսկոպոսի կողմէն առ նուիրեալս, թէ ի Հօրէն լուսոյ՝ եկեղեցւոյն տրուած է շնորհքը, կարօտեալ հոգիներու կարօտը լեցնելու համար, այսինքն է՝ եկեղեցւոյ եօթը խորհուրդներու կատարումբ, որոնց վրայ հաստատուած է ուղղափառ եկեղեցին. եւ ապա անմիջապէս կը թուարկէ զանոնք՝ այսպէս. «Նախ եւ առաջին Խոստովանութիւն մեղաց։ Երկր. Մկրտութիւնն՝ յանուն ամենասուրբ Երրորդութեան։ Երրորդ Դրոշմն, որ է կընիք յանուն Յիսուսի Քրիստոսի։ Չրրդ. Պսակն ի յաւրհնութիւն արդար ի ամուսնութեան։ Հինգերորդ Ձեռնադրութիւն յաստիճան կարգաց։ Վեցերորդ՝ Աւծումն հիւանդաց, որ առ մեզ կատարի յաւագ Հինգշարաթ աւր՝ աւծումն Ոտնալուայի, Եւթնե րորդ՝ Պատարագն կենարար եւ մեղսաքաւիչ։ Ո՛վ եղբարք, գիտել պարտ է զի այս ամենայն խորհուրդքս կատարին ձեռամբ թ աստիճանաւորաց, որ են այսոքիկ, ներքուստ ի վեր ելեալ. Նախ Դռնապանութիւնըն։ Երկրորդ՝ Ընթերցողութիւն։ Երրորդ Երդմնեցուցիչ։ Չորրորդ՝ Ջահավառն։ Հինգերորդ՝ Կիսասարկաւագն։ Վե ց եր որ դ Սարկաւագութիւն։ Եօթերորդ՝ Քահանայութիւն։ Ութերորդ՝ Եպիսկոպոսութիւն։ Իններորդ՝ Կաթողիկոսութիւն»։ Արդ՝ այս եւ Թղ. 81ա1-85ա2 եպիսկոպոսի կողմէն առ նուիրեալս ուղղեալ մի ուրիշ հարցումն եւ ընդարձակ խրատականն հաւանօրէն այդ ժամանակամիջոցին ներմուծուած են եւ բոլոր նախընթաց Մաշտոցներուն անընդել։ 10. Թղ. 98ա1։ «Սկիզրն աստիճանացն կղերիկոսացն, որ են սաղմոսերգունքն»։ 11. Թղ. 99բ2։ «Առաջին կարգ Դռնապանին»։ 12. Թղ. 101ա1։ «Երկրորդ կարգն Ընթերցողութեան»։ 13. Թղ. 201բ1։ «Երրորդ կարգն Երդմնեցուցչացն»։ 14. Թղ. 102բ2։ «Երրորդ (Չորրորդ) կարգ աստիճանի Ջահընկալն»։ 15. Թղ. 105ա1։ «Հինգերորդ կարգ Կիսասարկաւագին որ է դպիրն»։ 10. Թղ. 112ա1։ «Կանոն յորժամ Սարկաւագ ձեռնագրեն»։ 17. Թղ. 125բ2։ «Կանոն ձեռնադրութեան Քահանային»։ Կանոնիս կը յարի անմիջապէս Թղ. 149ա1։ «Գանձ ձեռնադրութեանն. Գթայ ի մեղ տէր ամենակալ, եւ լուր բնութեանս մեր տկարացեալ»։ - Վերջ Թղ. 153ա1։ «Պատարագին սուրբ արժանանան. ամբիծ վարուք միշտ որ ծերանան. Ողորմեաց մեղ»։ ԳրիԵւ ասոր կը յաջորդէ Թղ. 153ա2։ «Տաղ ի Տէր Ներսէսէ. Տարփացեալ ըղձանամք, տէր Յիսուս քոյդ զեղման»։ - Վերջ Թք. 154բ1։ «Ըստ վերանտանն եւ ըստ նախնոյն. տուր նոցա զնոյն արբումն»։ 18. Թղ. 155ա1։ «Կանովն խունկ աւրհնելոյ»։ 19. Թղ. 155բ1։ «Կանովն նոր(ա)կերտ գիրք աւրհնելոյ»։ 20. Թղ. 157ա1։ «Կահովն ժամահար աւրհնելոյ»։ 21. Թղ. 159բ։ «Կանովն զնշխար սըրրոցն փոխել ի հանգիստ»։ 22. Թղ. 102բ1։ «Աղաւթք վասն երաշտութեան»։ 23. Թղ. 163ա2։ «Աղաւթք որ պեղծ կերեալ է»։ 24. Թղ. 163բ2։ «Աղաւթք որ (ի) կերակուր միայն պղծի»։ 25. Թղ. 104բ1։ «Աղաւթք վասն երդմնասխալեաց»։ 26. Թղ. 165ա1։ «Կանովն խաչալուայ առնելոյ»։ 27. Թղ. 108բ2։ «Կանովն յորժամ եպիսկոպոս վաղճանի կամ քահանայ կամ ուխտի առաջնորդ»։ Կանոնս միւս Մաշտոցներէն աւելի ընդարձակ է, վասն դի բացի 12 մարգարէից Մահերէն եւ Յովհաննու Հանգիստէն, ներմուծուած են նաեւ հետեւեալ մեռելի ՈղԹղ. 257ա1։ «Ողր մեռելի անուշ լաւ ասայ տէրտէր. Ես դիտէ(ի) զաշխարհս թէ ինձ մուլք է տր(ւ)ած. ուտէի խմէի հետ իմ սիրելեաց»։ - Վերջ Թղ. 258ա1։ «Միթէ մեռելոյ աւրըս մաւտեցաւ, հոգիս ի մարմնոյ իսկ բաժանեցաւ»։ Թղ. 258ա1։ «Ոզբ մեռելի. Ինձի հալալ ար(ար)էք ով իմ սիրելիք, այս աւր թէ ես մեռա՛յ, դուք այլ տի մեռնիք»։ Թղ. 258բ2։ «Փոխէ զձայնդ Յովասափու ձայն աս(ա). Աստուած մխիթարէ զձեզ իմ սիրելիք, միաբան ժողովուրդք որ իմ հետս եկիք»։ - Վերջ Թղ. 250ա2։ «Զձեզ կու ադերսեմ զիս չի մոռանէք. զկոյսն Մարիամ բարեխաւս առնէք»։ 28. Թղ. 267ա2։ «Յերկ(ր)որդումն աւուրն յորժամ Այգալացն ժողովին»։ Թղ. 276բ1։ «Կանոն երրորդ աւուրն Այգալացին»։ Թղ. 280ա1։ «Չորրորգ աւուր առաւաւԹղ. 284բ2։ «Հինգերորդ աւուրն առաւաւտին գան ի գերեզման»։ Թղ. 289բ1։ «Վեցերորդ օրն առաւօտուն գան ի գեր»։ Թղ. 293ա1։ «Եւթներորդ աւրն առաւաւտուն գան ի գեր»։ Թղ. 301ա2։ «Ութերորդ աւուրն երբան ի գերեզմանն»։ 20 Թղ. 302ա1։ «Եղիշէի վարդապետի ասացեալ (Գանձ). Փո՜ղն երկնաւոր ի բարձունս գոչէ առ ննջեցեալսն»։ - Վերջ (Գանձի) Թղ. 303բ1։ «Եւ անքուն որդանցն զոր պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։ 30. Թղ. 310ա1-320բ2։ Աւետարանք, խառն ի խուռն չորս աւետարանիշներէն։

Content