15728401834։
նօտր։
Ա-Ի։
կիսակաշի ստուարաթուղթ։
բաւարար։
Մխիթարեան Հարք։
բնագրին թանաքով։
Հին բնագրին. 1. Էջ 90. «Փառք եռահիւսակ անձանց) սուրբ Երրորդութեանն եւ միոյ տէրութեան եւ իշխանութեան յամենայն ազգաց եւ յիմոյ անարժան բերանոյ. ամէն։ «Գրեցաւ գիրքս այս եւ աստուածային տառս, եւ հոգւոյ եւ մարմնոյ փրկութիւնս, հաւատացելոց պարծանքս, ի թուականութեանս հայոց ՊԳ (1354), յաշխարհիս Յոնաց եւ ի յերկիր Խրիմի, ի հոյակապ եւ ի հռչակաւոր քաղաքիս որ կոչի Սուրխաթ. ի խնդրոյ աստուածընկալ եւ կուսակրաւն քահանային Մինա(ս)ի, լցեալ շնորհիւ իմաստութեամբ եւ առաւելեալ ամենայն գործովք առաքինու«Արդ, աղաչեմ զամենեսեան՝ զհարս եւ զեղբարս, զվարդապետս եւ զքահանայս եւ ըզմահկանացուս իմաստութեանց, յորժամ ընթեռնուք կամ աւրինակէք, զպատուական քահանայն զՄինասն եւ զծնաւղս իւր եւ զեղբարս եւ զամենայն ազգայինս, յիշեսջիք ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր։ Ընդ նմին եւ ըզնուազեալս յիմաստութենէ եւ զպակասեալս ի գործոց բարեաց, զտարակուսեալս Ստեփաննոս քերաւղ գրոյս եւ զծնաւղս իմ յիշեսջիք ի Տէր։ Եւ աղաչեմք չմեղադրել սխալանաց եւ խոշորութեան գրոյս, զի կար մեր այսքան էր եւ ոչ այլ աւելի։ Իսկ շնորհատուն Աստուած տացէ հոգի եւ իմաստութիւն ստացողի սորա Մինաս կրաւնաւորին, հոգւով եւ մարմնով վայելեալ, եւ առ Աստուած համարձակութիւն ունել, որպէս եւ նախնի սուրբ քահանայքն եւ պատուիրանապահքն։ Ով սուրբ եղբայր իմ եւ վարդապետ, ընկալ յանարժան ձեռաց իմոց զփոքրդ, որպէս եւ Աստուած զլումա այրւոյն»։ 2. Էջ 91. «Յիշատակարան գրոյս ի ստացողէ սորին ի Մինասէ նուաստ կրաւնաւորէ Դերջանցւոյ, ի գիւղաքաղաքէ Մանց կոչեՄիեղէն բնութիւն բանին, Որ ի Հաւրէ ոչ բաժանին, Էջ աւետեաւք հրեշտակային, Բնակել յարգանդ սրբոյ կուսին, Որով եղեւ Բանն մարմին, Ջոր տեսանաւղքըն ծանուցին, Ծընաւ մարմնովն ադամային, Ծընունդ եւ սուրբ աստուածային։ Որոյ պատմողք բազումք լինին, Ստ վկայութեան սուրբ Ղուկասին, Բայց մեզ յայտնի որք ծանուցին, Ազդմամբ Հոգւոյն եւ յայտնեցին, Սուրբ Մատթէոս եբրայեցին, Եւ սուրբ Մարկոս համբակ վիմին, Կոյս Յովհաննէս բարձր արծուին, Եւ սուրբ Ղուկաս Անտիոքին։ Ի չորիցս յայս որ գըրեցին, Եկեղեցիք մեր հաստատին, Ի վերայ մեծ անշարժ վիմին, Կեփայականն անխախտելին, Որ ի հողմոցն ոչ սասանին, Ի հերձուածոց դրանց չարին։ Որ եւ Ղուկաս ըսքանչելին, Յերկար եդեալ է զոճ բանին, Պատմէ կարգաւ զանճառելին, Ըզծնունդ ձայնին եւ զԲանին, Ըզթլփատիլն յութաւրէին, Եւ ըզգալուստն ի տաճարին, Ըզարձակիլ սուրբ ծերունւոյն, Եւ ըզդստեր Փանուիլին (...)։ Այսմ հրաշիցս որ քարոզին, Ի Ղուկասու սուրբ մատենին, Մեկնող եղեւ ծածուկ բանին, իգնատիոս աստուածային, Որ ի յոքունց ըստ արժանին, է գովելի որպէս ասին։ Արդ, ի խնդրոյ հայրապետին, Սուրբ վկայիցըն սիրողին, Այն որ եղբայր էր Ներսէսին, Եւ ուսումնակից ընկեր սորին, հարկիլ ասէ բազում կրկին, Եւ չհնազանդի խնդրոյ բանին. Ապա տեսեալ տաճար վերին, Լրցեալ լուսով աստուածային, Բազում մեկնողք անդ նստէին, Եւ Տէր Գրիգոր ի մէջ նոցին. Դիմեալ սորա ի հանդիսին, Եւ արգելաւ դրամբք փակին, Լուեալ զձայն հրեշտակային, Որ ցուցանէր զտեսիլ սորին, Թէ լե՛ր մեկնիչ սուրբ մատենին, (զՂուկասու մեծ շարագրին, Եւ ե՛կ բազմեա ի տաճարին, Որպէս սոքա որ քեզ ցուցին։ Հաւանեցաւ ապա բանին, Այսմ գրոյ սուրբ խնդրողին, Եւ յանձն էառ բաղձմամբ սրտին, Կարգեալ զթարգմանս մերձ առ նմին։ Է վայելուչ եւ զուարթագին, Հանդիպողաց որք վերծանին, Ոչ ճոխաբան եւ կամ խրթին, Ըստ Հոմերի կամ Պղատոնին, Եւ ոչ է կարճ եւ կամ սըղին, Որ պարսաւանք գայ ասողին, Այլ զմիջակն եւ զարքունին, Ընթանալով պողոտային. Այն որ բազմաց է հաճելին, Եւ սիրեցեալ ընթերցողին։ Արդ, ես Մինաս կըրսերս յետին, Եւ թարմատար առ ի բարին, Յոյժ փափագաւղ եղէ սորին, Բետու գրել ինձ զսոսին, ձարտար գրչաւ ի քարտիսին, Եւ մակացու ի յարհեստին, Որոյ վարձուց փոխարինին, Տացէ Քրիստոս զմասն զբարին։ Նաեւ ծաղկաւք զարդարողին Պայծառերանգ պճնեալ զարդին, Լիցի մաքուր նորա հոգին, Ի ցանկութեանց ախտաւորին։ Իսկ շարողին եւ կապողին, Բի հիւս պածառ ապրըշըմին, Մասունք բարեաց յաջողեսցին, Գործել զգործ տիրականին։ Իսկ շնորհողի աւրինակին, Զնջի մեղաց գիր կտակին, Եւ սխալանք մեր ոչ յիշին, Տերամբ մերով Տեառն Յիսուսին։ Արդ, աղաչեմ զամենեսին, Ես որ մեզաւքս եմ ցաւագին, Յիշել զծնաւղս իմ ի բարին, Առ ի մեղացըն թողութիւն, ՋԿարապետ հայրն իմ գովելին, Եւ քահանայ աստիճանին. Նաեւ զմայրն իմ պանծալին, Զմեզ բարիոք սնուցողին. Եւ զհայրազատն իմոյ անձին, ՋԿիրակոս շնորհաւք ի լին, Այն որ բազմաց էր ցանկալին, Եւ սիրեցեալ յամենայնին, Որք ի ժողովն են երկնային, Եւ հանգուցեալ առ Քրիստոսին։ Դարձեալ կրկին յաղերս բանին, Ես աղաչեմ զամենեսին, Յիշել զմերսն առ ի բարին, Ի յընթերցման ժամանակին, Ջերախտաւորս մերոյ անձին, Զմերձաւորս եւ զհեռին, Ըզթշնամիսն եւ զատելին, Զբարերարս եւ զոչ բարին, Եւ որ զմեւք նենգեալ խորհին, Մեղաց նոցա գիրըն ջնջին։ Իսկ բարերարքն եւ սիրելին, Հանդիպեսցին սիրոյ փրկչին. Եւ խրատատուքն իմոյ անձին, Ի Քրիստոսէ առցեն զբարին, Ի ներկայիս եւ յապառնին, Ի հանդերձեալն եւ յանթուելին. Որոց եւ մեզ լիցի բաժին, Ի յանվախճան Տեառն բարին, Եւ որ զամէնն ասէ ի սմին, Պարտիք մեղացըն քաւեսցին։ Բայց աւարտումն եղեւ սմին, Ըստ Եւսեբեայ քրոնիկոնին, Որ վեց հազար ամք գումարին, (6000-51984 552 = 1354) Առ ի յելից նախնւոյ հաւին։ Իսկ հինգ հարիւր եւ չորս պաղին, Որք ամ յամէ աճմամբ սերին, Եւ ի դարձի նոյն նախածնին, Դրախտաժառանգ լինել կրկին, Երեքտասան հարիւր լինին, Յիսուն եւ վեց եւ այլն աճին (1356). Իսկ ի թուական մեծաց հային, Ի յութ հարիւր եւ յերեսին (1354). Եւ ի փոքրիկ մեր շրջանին, Յերկու հարիւր ւյիւթանասնին (1084- 270 = 1354), վճար ւաւարտ եղեւ սմին, Առ ի կողմանս հիւսիսային, Յաշխարհս Հոնաց եւ դաշտային, Եւ ի Սուլխաթ քաղաք սորին. Յիշխանութեան Ճանիպէկին, Որդւոյ մեծի Օզպէկ խանին։ Իսկ ի մերոյ մեծ արքային, Որ Կոստանդին անուն ասին, Եւ ի հանուրց Հայաստանին, Տէր Մխիթար հայրապետին։ Իսկ ի կողմանցս հիւսիսային, Տէր Ստեփանոս վերադիտին, Եւ իմաստուն մեծ հռետորին, Տէր Յովհաննէս կուսակրաւնին, Որ է գիտուն աստուածային, Եւ վկայեալն է ի բարին, Զոր տէր Յիսուս ըստ արժանին, Զնա պահեսցէ կենաւք կրկին։ Եւ մեզ լիցի մասն եւ բաժին, Ինձ եւ իմոցն ամենայնին, Եւ Քրիստոսի մարդասիրին, Փառք եւ պատիւ առկայասցին, Ընդ որս եւ Հայր եւ սուրբ Հոգին, Երկրպագեալ ի մէնջ լիցին, Ի յաւտեանս յաւիտենին, Եւ յանսպառ ժամանակին. ամէն»։ Յիշատակարաններուս հատուածներ տե՛ս Լ. Խաչիկեան, ԺԴ դարի հայերէն ձեռագրերի յիշատակարաններ, Երեւան, 1950, էջ 407-408։ Յիշատակարան նորագոյն ընդօրինա3. Էջ 96. «Ազդեցութիւն այժմու օրինակագրին։ Ի մատենիս, բացի մեկնութենէ սրբոյն Կիւրղի, պարունակի եւ Մեկնութիւն Իգնատիոսի յաւետարանագիրն Ղուկաս։ Բայց այս ոտանաւոր յիշատակարան ի վերջէ մեկնութեան սրբոյն Կիւրղի եդեալ էր։ Միւս յիշատակարանն, որ յառաջ քան զայս ի վախճան Իգնատիոսի բանիցն, մեք եդաք զերկոսին եւս։ Եւ խաչանիշքն դրոշմեալք յընթացս բանիցն եւ ի լուսանցսն եդան յոր տեղիս վախճանէր իւրաքանչիւր երես օրինակին, որ է գրեալ երկիջեան բոլորագիր, ի քառածալ դիրս, զի թերթքն զորս օրինակ մեր բնաւին անգիր թողոյր, իմանալի լիցին թէ ոչ են։ Մեք ի պակասեալսն կէտանշանս վարեցաք, առ իւրաքանչիւր էջ՝ երկու կէտ, առ կէս էջն՝ մի, եւ առ ամբողջ երես՝ կէտս չորս։ Ըստ եղանակի գրչութեանն նաեւ ի յայտնի սխալսըն ոչինչ փոփոխումն առնել յանձին կալեալ 4. Էջ 309. «Ի սմին օրինակէ հաւատարմութեամբ գաղափարեցաւ յԱտաբազար, ի Տէր Կարապետեան Յովհաննէս դպրէ Պրուսացւոյ, յամի Տեառն 1834»։
Գրիչը օրինակած է եւ նուիրած Մխիթարեան Մատենադարանին, 1834ին։ Մատեանս կը բովանդակէ Կիւրեղ Աղեքսանդրացիի Մեկնութիւն Ղուկասու աւետարանին, օրինակուած Ատաբազար, Պրուսացի Տիրացու Յովհաննէս Տէր Կարապետեանի գրիչով, 1834ին։ Օրինակութիւնը կատարուած է հնագոյն օրինակէ մը, գրուած 1354ին, Խրիմի Սուրխաթ քաղաքը։ Տէր Կարապետեան բացի բնագրէն օրինակած է նաեւ երկու հին Յիշատակարանները (երկրորդի՝ Քրիստոսի 1356 թուականը ըստ հայկական հաշուի է, որ հռովմէական հաշուով 1354 թ. է), որոնք ցարդ մնացած են անտիպ եւ միայն մասամբ լոյս տեսած։ Ձեռագրիս երկրորդ մասը կը բովանդակէ Գրիգոր Աստուածաբանի Առ որս՝ ճառը, օրինակուած նոյն Պրուսացի Տիրացու Յովհաննէս Տէր Կարապետեանի գրիչով, 1834ին, Ատաբազարի մէջ։ 1885ին Ս. Ղազար հասած է նախագաղափար օրինակը, որ է Ձեռ. թիւ 513։ 1. Էջ 1. «Մեծին Կիւրղի Աղեքսանդրացւոյ, Մեկնութիւն սուրբ Աւետարանին որ ըստ Ղուկայ. Քանզի բազումք յաւժարեցին վերըստին... Համառաւտ բանիւ հասեալ անցանէ աւետարանիչս ընդ կարգ պատմութեան Աւետարանիս. վասն զի նախ զայն եւեթ դնէ սկիզբն բանիս, բազումք, ասէ, յաւժարեցին կարգել զպատմութիւնս, այսինքն, ոչ միայն, ասէ, որք պատմեցինն Մատթէոս եւ Մարկոս, այղ եւ այլք ոմանք յաշակերտելոցն եւ ի հետեւողաց բանին»։ - Վերջ էջ 90. «Զի եւ մեք յորժամ առաքինաբար մարտիցուք ընդ բանսարկուին, ի հրեշտակաց լինիմք պահպանեալք»։ 2. Էջ 97. «Գրիգորի Աստուածաբանի Ազազացւոյ, առ Եւնոմիացիսն. Առ որս բանիւ են պաճուճեալ բանս». բովանդակ պատկերը տե՛ս Ձեռ. թիւ 513, § 27 (թղ. 296ա - 454բ)։