398

ՄԱՇՏՈՑ ՀԹ

ՌԿ = 1611 - ՌԿ = 1611

ID

Number

398

Old record number

940

Title

ՄԱՇՏՈՑ ՀԹ

Start date

ՌԿ = 1611

End date

ՌԿ = 1611

Date details

ՌԿ = 1611։

Copy place

Կ. Պոլիս։

Reference

Type

Number of pages

250

Dimension

25x17,5 (25,5x17,5)

Layout

միասիւն (17,5x11)։

Writing details

բոլորգիր միջակ, շատ մաքուր։

Codicology

21. որոնցմէ ա եւ իա 11 թուղթով են, մնացածները՝ 12 թղ։

Principal subject

Subject details

թուղթ կարագի գոյն, բարակ։

Number of lines

23։

Binding

խաւաքարտ՝ շագանակագոյն կաշեպատ, դրոշմազարդերով. կեդրոնը՝ երկու կողմէն եւս, դրան ձեւով բան մը կայ, եւ վերէն վար գիծ մը եւ ցորենահատի նման զարդեր։ Ներսէն՝ կանաչ յատակի վրայ դեղին զարդերով ու յունարէն կամ լատինական գրերով (8. 8 ((7) I. ք կամ #) կերպաս մը, որ մեքենայի գործ կը թուի՝ քան ձեռքի։ Շատ մաքուր պահուած է. միայն կոնկելիք գամերը կը պակսին։

State of preservation

առաջին եւ վերջին թերթերէն մէկ մէկ թղ. ինկած է։ Թղ. 17-20 ետեւառաց կագմուած են։

Copyist

Owner

Քոթահեացի տէր Յակոր Արքեպիսկոպոս։

Commanditaire

Illuminator

Binder

Միքայէլ Թոխաթցի։

Parchment flyleaf

չունի։

Lettrines

Initials

Marginal illuminations

բազմաթիւ են. ամէն կանոնի սկիզբը։ Երեք գոյնով են, մութ կարմիր, կապոյտ եւ ճերմակ։ Ընդհանրապէս թռչնագիր են։ Յատկապէս նուրբ են լուսանցքի թռչունները, իբենց վզի, թեւերու եւ կտուցի ճարտարագիծ շարծումներով։

Images

Թղ. 25բ. կը ներկայացնէ ոսկեդրուագ մատրան մը մէջ ձեռնադրող ոտքի կեցած երիտասարդ եպիսկոպոս մը։ Մանիշակագոյն պարեգօտի վրայ կը կրէ ծիրանի փիլոն մը. նոյնպէս գլուխը դրած է ծիրանի վեղար մը որածայր՝ վրան ունի խաչ մբ։ Բոկոտն է, եւ ծիրանի զգեստով։ Աջովը կ'օրհնէ, ձախովը՝ գիրք մը ունի ձեռքը։ Բազուկները լաւ չեն նկարուած։ Աջ կողմէն ունի երկու սպիտակազգեաց անմօրուս պատանիներ, ձեռքերնին աղօթաւորի դիրքով. լայն փորուրար հագած են՝ առջեւէն չորս խաչերով զարդարուած։ Ասոնց ետեւէն կու գան ուրիշ մօրուքաւոր փիլոնակիր աբեղաներ, ամէնքն ալ աղօթելու դիրքին մէջ։

Canon tables 1

Թղ. 26ա. այս եւս ինչպէս նտեւ էջիս լուսանցազարդը եւ միաբան բառին իւրաքանչիւր գիրը՝ ոսկեդրուագ են ամբողջ, ճարտար արուեստով նկարուած։

Canon tables 2

չորս հատ են, որոնց մէջ առաջինը (Թղ. 3ա) ամէնէն գեղեցիկն է. մէկ գոյնով է, վարդագոյն, ուր ճարտար ձեռքով գծուած են քանի մը ծովային ոստրէներ, կամ երկայնաձեւ կոկոններ։ Միւս երեքը (Թղ. 18ա, 58ա, 189բ) պարզ բաներ՝ մութ կապոյտ գոյնով։

Title text

սեւագիր են մանր։

Blank pages

Թղ. 1աք, 2բ, 250բ։

Colophon

Թղ. 57ա, 249ա-250։

Informations

Թղ. 1բ. «Ի Վ. Հ. Փիլիպպոս վարդապետէն՝ առ Վ. Հ. Ռափայէլ վարդապետ Թրեանց. եհաս ի վանս 1838, Օգոստոս»։ Մատեանս է Մաշտոց միջակադիր, ցանկը տես Թղ. 3ա, ուր կան հետեւեալ կանոն1. Թղ. 3ա։ «Սահմանադրութիւն դաստիարակութեան նորածնեալ մանկանց որք հրաւիրելոց են յաստինան քահանայութեան. խրատք հարկաւորք եւ պիտանիք՝ արարեա, ի տէր Առաքելոյ Սիւնեաց եպիսկոպոսէ»։ Թղ. 17ա։ «Վարդան վարդապետի ասացեալ յաղագս քահանայութեան. Դարձեալ ո՛վ եղբարք»։ Հմմտ. ՂԱ. Մաշտ. § 18-19։ 2. Թղ. 26ա։ «Սկիզբն աստիճանաց կըղերիկոսաց, որք են Սաղմոսերգու եւ Աւելածոյ»։ Կանոնին վերնագիրը կարմիր մելանով մանր նոտրգրով մը դրոշմուած է ոսկեդրուագ խորանին մէջտեղը, 1-2 բառ դժուարընթեռնլի են։ 3. Թղ. 27ա։ «Առաջին կարգ դռնապա4. Թղ. 27բ։ «Երկրորդ կարգ Ընթերցողութեան»։ 5. Թղ. 28ա։ «Երրորդ կարգ Երդմնեցուցչաց»։ 6. Թղ. 29ա։ «Չորրորդ աստիճան Ջահընկալութեան»։ Մինչեւ հոս նոյն են ԺԳ. Մաշտ. հետ։ 7. Թղ. 30ա։ «Հինգերորդ կարգ Կէս սարկաւագաց՝ որ է դպիր», տ. տպ. 19-26։ 8. Թղ. 33ա։ «Կանոն յորժամ Սարկաւագ ձեռնադրեն». տ. ՂԱ. Մաշտ։ 9. Թղ. 40բ։ «Կանոն ձեռնադրութեան Քահանայի»։ - Թղ. 43ա։ «Տէր Աստուած ամենակալ ամենագութ» աղօթքը՝ ունի երկրորդ մաս մ'ալ «Տէր Աստուած զօրութեանց, Աստուած հզաւր». զոր տպ. աւելի վերջը ունի, էջ 62։ Միւս բոլոր մասերը կը նմանին ՂԱ. Մաշտոցին։ Բայց Թղ. 52ա կը շարունակէ Ընթերց., Գիրք, Աւետր. Մտթ. «Եւ ելեալ Յիսուս ի շէնս փիլիպպեայ կեսարեայն». Աղթ. «Գոհանամք զքէն Տէր Աստուած մեր մարդասէր... Խնդրեմք ի քէն մարդասէր, նայեա...։ Յետ այսորիկ՝ զաղօթս ի վերայ կուսանաց կարդայ. Աստուած յաւիտենական, կատարեալ իսկութեամբ... Յոյս արարածոց եւ կեանք նորոգման ամենեցուն, միածին...։ Եւ ասեն Սղ. Ողորմեա ինձ Աստուած։ Եւ եպիսկոպոսն ասէ. Պահեա զանձն իմ սուրբ Տէր փրկեա։ Եղբարքն ասեն. Աստուած իմ որ ի քեղ յուսացայ, մի՛ ամաչեցից եւ մի՛ ծիծաղեսցին թշնամիք իմ։ Եւ եպիսկոպոսն ասէ. Մի՛ իշխիցէ սմա թշ։ Եղբարքն ասեն. Եւ որդի անօրէնութեան մի չարչարեսցէ զսա։ Եպսկ. ասէ. Աստուած զաւրութեանց դարձո՛ զմեզ։ Քահանայքն ասեն. Երեւեցո՛ զերեսս քո ի մեզ եւ կեցո՛ ըզմեզ։ Աղթ. Աստուած Հայր, ողորմած անոխակալ... Տէր Յիսուս Քրիստոս դու ես ճանապարհ, առանց քո ոչ ոք...։ Առ Հոգին սուրբ՝ Աղօթք. Աստուած Հոգի սուրբ, Աստուած որ յայտնեցար աշխարհի, աղաչեմք...։ Աւրհնութիւն վեղարի. եպիսկոպոսն ասէ. Աղաչեմք զքեզ Տէր Յիսուս Քրիստոս եւ խնդրեմք յառատ ողորմ...։ Հանէ զջաբն եւ ասէ. Հանցէ Աստուած զհին մարդն գործովք։ Զգեցուցանէ զվեղարն։ Եպսկ. ասէ գաղթ. Աստուած զգեցուցանէ քեզ զնոր մարդն որ ըստ Աստուծոյ հաստատեալ է արութեամբ եւ սրբութեամբ եւ ճշմարտութեամբ. ամէն»։ Այս վերջին կարգն ուրիշ մաշտոցներուն մէջ չկայ։ Ցանկին մէջ այս §§ 1-9 մէկ բառով դրած է «Վասն ձեռնադրութեան»։ 10. Թղ. 57բ։ «Կանոն յորժամ Եպիսկոպոս կամ Քահանայ վախճանի»։ Մինչ ուրիչ ձեռագիրներ ունին, ամէնէն շատ զ օրուան կարգը, ներկայ մաշտոցս ունի 11 օրուան կարգը։ Ընթերցուածներու եւ Աղօթքներու բազմութեամբ եւ զանազանութեամբ՝ կը գերազանցէ ՂԱ. մաշտոցը։ Կանոնը միայն առաջին օրուան համար ունի 29 աղօթքներ, որոնց ընդարձակութենէն զատ՝ 25ը երկու եւ աւելի մասերով են. որով կ'ունենանք 54 աղօթք մէկ օրուան համար միայն։ Կը նշանակենք հոս առանձին դիտողութեան արժանի եղողները։ Թղ. 70ա. Ձեռագիրը՝ Գրքէն վերջ իբր Ալելու՝ ունի «Ահագին է»։ «Անջատումն հոգւոյ ի մարմնոյս»։ - Թղ. 75ա։ «Յեւ սոսկալի յետ Ը յարութեանն ըմբըռնումըն ի տանջանսն»։ - Թղ. 75ա։ «Քանզի մինն զմիաւորեալսն ը յաւդս քակտէ։ Իսկ միւսն ըղըյանցումն հրապարակէ յայտնապէս»։ - Թղ. 78բ։ «Քանըզի ոչ է թաքչել որ զանիրաւսըն Ը գործեաց, ի յանըժուժկալ ի դատաստանի կշտամբեալ ըզըմեզ»։ Ասոնք հաւանաբար երգ են, եւ ուրիշ ձեռագիրներու անծանօթ։ - Թղ. 87բ։ «Քրզ. Աւրհնեալ Աստուած եւ Հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ արժանի արար զմեզ մտանել ի տաճար փա ռաց եւ խնդրել զթողութիւն մեղաց, ամենակալ տէր Աստուած մեր կեցո՛ եւ ող»։ Թղ. 105ա։ «Ասեն. զԱհեղ իջումն». շարական մ'անշուշտ, մեզ անծանօթ։ - Թղ. 115ա «Եւ ասեն կցուրդ ԴԿ. Պատկեր Աստուծոյ կոչեաց զքեզ մարգարէն»։ - Թղ. 119բ։ «Ասեն... զկնի Կց. Ըզմտաւ ածելով անձն իմ զահաւոր զբեմն։ Եւ ապա կց. ԴՁ. Դողութեամբ հայի»։ - Թղ. 122ա։ «Եւ ապա ասեն Կց. ԴՁ. Իսկ ի հնչել Գաբրիէլն»։ Երգեր ըլլալու են, որոնք մեզի ծանօթ չեն։ Նոյնպէս ուրիշ տեղ չենք հանդիպիր հետեւեալներուն. Թղ. 75ա։ «Եւ ասի զաղօթս զայս. Սկսաւ ասել մարմինն ցհոգին... Է՛ջ հանգիր ի ծփանաց». Թղ. 79ա։ «Եւ եպիսկոպոսն ասէ զաղօթս. Դարձոյց անդրէն պատասխանի մարմինն հոգւոյ... Տէր Աստուած, ողորմեաց ինձ». զոր ՂԱ. Մաշտ. 11. Թղ. 152բ։ «Երկրորդ աւուրն (քահանայաթաղի)». տ. ՂԱ. Մաշտ։ 12. Թղ. 157բ։ «Կանոն երրորդ աւուրն». տ. ՂԱ. Մաշտ։ - Թղ. 158բ։ «Աղօթք զոր ասացեալ է Ս. Ստեփանոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի. Աւրհնեալ ես տէր Աստուած ամենակալ». տ. ՂԲ. Մաշտ. § 76 ը. բայց երկրորդ մասը՝ «Եւ արդ զի՞նչ գործես» ՂԲ. Մաշտ. չունի։ 13. Թղ. 164բ։ «Կանոն չորրորդ աւուրն» տ. ՂԱ. Մաշտ. § 79։ Իսկ աղօթքը՝ Թղ. 166ա «Տէր մեր եւ փրկիչ Յիսուս Քրիստոս... Որ արարիչդ ես ամենայն արարածոց», տար14. Թղ. 167ա։ «Կանոն հինգերորդ աւուրն». տ. ՂԱ. Մաշտ. § 80։ Թղ. 167բ. Աղօթքին առաջին մասը «Փառաւորեմք զանճառ բարերարութիւնդ» տարբեր է. իսկ երկրորդ մասը «Յայնժամ թագաւորն մեր փըրկիչ Քրիստոս եկեալ». տ. ՂԱ. Մաշտ. § 80։ 15. Թղ. 168բ։ «Կանոն վեցերորդ աւուրն». տ. ՂԱ. Մաշտ. § 81։ 16. Թղ. 170բ։ «Կանոն եւթներորդ աւուրն». տ. ՂԱ. Մաշտ. § 82։ - Թղ. 171բ. Աղօթքին առաջին մասը տարբեր է «Հայր երկնաւոր փրկիչ եւ ողորմած». երկրորդը նոյն է։ 17. Թղ. 172ա։ «Կանոն ութերորդ աւուրն». տ. ՂԱ. Մաշտ. § 83։ - Թղ. 173ա. Աղօթքը տարբեր է. «Աւրհնեալ ես տէր Աստուած արարիչ ամենայն... Աստուած յաւիտենական եւ բազումողոմ»։ 18. Թղ. 174ա։ «Կանոն իններորդ աւուրն. Ընթ. ի Սոփոն. Երկերուք յերեսաց Տեառն։ - Պւղ. ի Թեսղն. Ո՛չ կամիմ եղբարք եթէ տգէտք։ - Աւետր. Մտթ. Եւ տեսեալ զժողովուրդսն ել ի լեառն։ - Աղթ, Ով հովիւ հոգեւոր, հոգի իմաստութեան քահանայ Տեառն... կենարարն մեռաւ՝ եկայք ողբասցուք առհասարակ եւ փառաւորեսցուք զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍ. Հոգին...»։ 19. Թղ. 176ա։ «Կանոն տասներորդ աւուրն. Ընթ. յԱնգեայ մրգ. Այսպէս ասէ Տէր ամենակալ. Ի տեղւոջդ յայդմիկ։ Պաւղ. յԵբր. Բայց հաստատեալ եմ վասն ձեր։ - Աւետր. Մտթ. Դուք էք աղ երկրի։ - Աղթ. Փառաւորեմք զանճառ բարերարութիւնդ քո... Տէր տերանց Հոգիդ սուրբ, կատարեա ի բարի զխնդրուածս ծառայից քո եւ հանգո՛ զհոգի սորա ընդ սուրբս քոյ փառաւորել զքեզ ընդ Հօր եւ սուրբ Հոգւոյդ այժմ եւ միշտ»։ 20. Թղ. 177ա. (Իբր նոյն նիւթի նոր կանոն մը Մետասաներորդ աւուրն) Առանց վերնագրի, ունի «Ընթերց. ի Զաքար. մրգ. Այսպէս ասէ Տէր ամենակալ. Դատաստան արդար դատեցարուք։ - Պաւղ.յԵբր. Յիչեցէք զառաջնորդս ձեր։ - Աւետր. Մտթ. Պատասխանի ետ Պետրոս եւ ասէ. Տէր, ահաւասիկ մեք թողաք զամենայն։ - Աղթ. Ամենազաւր Տէր որ իշխանդ ես կենաց եւ մահու... եւ ընդունելով զողորմութիւն ի քէն ընդ սուրբս քո փառաւորելով զքեզ (ընդ) Հօր եւ ամենասուրբ Հոգւովդ, այժմ եւ 21. Թղ. 178ա։ «Կանոն խաչ աւրհնելոյ»։ 22. Թղ. 189բ։ «Կանոն Յովհ. Մանդակունացւոյ Հայոց կաթուղիկոսին Հիմնարկութիւն սուրբ Եկեղեցւոյ»։ 23. Թղ. 187բ։ «Նաւակատիք Եկեղեց24. Թղ. 215ա։ «Կանոն յորժամ աւազան աւրհնեն»։ 25. Թղ. 219ա։ «Կանոն դուռն նոր հաստատել(ոյ) եկեղեցւոյ»։ 26. Թղ. 220ա։ «Կանոն նաւակատեաց եկեղեցւոյ պղծելոյ յաւրինաց» ( = յանօրի27. Թղ. 230բ։ «Կանոն մեծի Հինգշաբաթին զապաշխարողսն արձակել(ոյ)։ Վերջին խրատը Թղ. 237բ-8ա.ի ստորին լուսանցքի վրայ գրած է։ 28. Թղ. 238ա։ «Գանձ ձեռնադրութեան. Գըթա ի մեզ Տէր ամենակալ», 9 տուն. ըսկըզբնատառք՝ Գրիգորրի է։ 29. Թղ. 240բ։ «Տաղ պատուական. Ի մեծ հրաշափառ», 10 տուն, որ կը կազմեն Ի տէր Առաքել անունը։ 30. Թղ. 241ա. «Գանձ քահանաթաղի. Այս աւր եհաս ինձ աւր վախճանի», սկզբնատառք կը ձեւացնեն Առաքել վարդապետի երգս բառերը։ 31. Թղ. 244ա։ «Ողբ ի վերայ ննջեցելոցն. Յերէկ հող վերաւքն անցի»։ 32. Թղ. 245բ։ «Այսաւր եհաս հրաման յարարչէն», 6 տուն. սկզբնատառք՝ Առաքել վարդապետի։ 33. Թղ. 247ա։ «Դարձեալ ողբ ազնիւ. Յորժամ Գաբրիէլ գոչէ»։ 34. Թղ. 248ա։ «Ողբ վասն ննջեցելոց. Առ քեզ գոչեմ ձայնիւ մեղա», 15 տուն, որ կը կազմեն Առաքել անունը։ Վերջինս միայն նորագոյն նոտրգիր է, թերեւս օտար գրիչի մը գործ։

Content