394

ՄԱՇՏՈՑ ՀԵ

ԺԶ դար - ԺԷ դար

ID

Number

394

Old record number

1086

Title

ՄԱՇՏՈՑ ՀԵ

Start date

ԺԶ դար

End date

ԺԷ դար

Date details

ՌՄԼ (1781)էն շատ առաջ, տ. Յիշատակարան։

Copy place

հաւանաբար Բալու։

Reference

Type

Number of pages

225

Dimension

20x14 (20,6x 14,6)

Layout

երկսիւն (13,6x4)։

Writing details

բոլորգիր, միջակ նորագոյն։

Codicology

18. որոնցմէ 17ը՝ 12 թուղթով են. ա՝ 14 թղ. եւ ժթ՝ միայն 7 թղ. ունի։

Principal subject

Subject details

թուղթ, հին թխագոյն. է թերթէն սկսեալ՝ աւելի հաստ է եւ դիմացկուն։

Number of lines

21։

Binding

տախտակ կաշեպատ՝ թուխ։ Առաջին կողքը, մեծ պատուանդանով դրոշմազարդ խաչ մը ունի կեդրոնը, եւ կողքի մեծութեամբ՝ բոլորաձեւ զարդերէ ձեւացած շրջանակ մը։ Բոլոր զարդերը՝ գրեթէ աւրուած են։ Միւս կողքի զարդերն ալ նոյնպէս են։ Գոցելիք կաշեկտորը կայ՝ բայց դիմացի կոնկելիք գամերն ու օղերը չկան։ Ներսէն՝ կարմիր յատակի վրայ՝ սեւ ու ճերմակ մանր զարդերով կերպաս մը կայ։

State of preservation

լաւ պահուած չէ։ Կողքի կաշին կռնակէն՝ առջեւի կողմբ քիչ մը պատռած է։ Ընդհանուը կերպով՝ գիրքը քայքայուած է։ Վերջին թուղթերուն հետ՝ յիշատակարանն ու բնիկ թուականը ինչպէս նաեւ գրքին վերջին մասերը՝ թերի կը մնան. -

Copyist

Owner

իսպերցի տէր Խաչատուր։

Commanditaire

Illuminator

Binder

անյայտ։

Parchment flyleaf

չկան։

Lettrines

Initials

Marginal illuminations

մութ կարմիր ու կապոյտ եւ ճերմակ գոյներով, ընդհանրապէս թռչնագիր են կամ ձըկնակերպ. ամէնքն ալ գրեթէ միեւնոյն էջերուն մէջ կը գտնուին, այսպէս Թղ. 4ա, 18ա, 23ա, 27բ, 31բ, 38ա, 43ա, 48ա, 59բ, 62ա, 64բ, 66ա, 70ա, 72բ, 85բ, 90բ, 98ա, 104ա, 118բ, 142ա, 155ա, 172բ, 178ա, 185ա, 189ա, 191բ, 193ա, 109ա, 200ա, 201ա, 202ա, 209ա, 211բ, 215ա։

Images

Թղ. 3բ, 203բ։ Առաջինը մկրտութիւնն է։ Քահանան սաղաւարտ մը դրած է մկրտելու ատեն՝ առանց ծայրը խաչ մ'ունենալու. սպիտակ օձիք մ'ունի։ Քահանային շուրջառը (արդի ձեւով) եւ քովի երկու անձերու ըզգեստները՝ ծիրանի են։ Երկրորդ պատկերիկը Իւղա բերից աւետարանի քով, ծնրագիր կարմբազգեաց սուրբ մ'է, ձեռքը վարշամակի պէս բան մ'ունի։

Canon tables 1

Թղ. 4ա շատ պարզ բան մ'է վարդագոյն եւ կապոյտ գոյներով։

Canon tables 2

Թղ. 18ա2, 27բ1, 48ա, 66ա2, 104ա2, 118բ1, 155ա1։

Title text

կարմիր են։

Blank pages

Թղ. 1ա-բ, 3ա։

Colophon

Թղ. 38բ, 58բ, 63բ-64ա, 103բ-104ա, 117բ-118ա, ամԷնքն ալ առանց անունի, եւ աննշան բաներ։

Informations

Հ. Սիմոն Ճուլարտեան 1840ի Դեկտեմբերին բերած է վանք։ Մատեանս է Մաշտոց միջակադիր, որու ցանկը տես Թղ. 2ա. ու կը բովանդակէ հետեւեալ նիւթերը։ 1. Թղ. 2բ1։ «Այս է խրատ մկրտութեան հոգեւոր հօր մերոյ Գրիգորի վարդապետի Տէր Աստուած մեր»։ 2. Թղ. 18ա2։ «Կանովն նշան աւրհնելոյ հարսին եւ փեսային, ի յոյն լեզուէ՝ թարգմանեալ ի հայ բարբառ, արարողութիւն որ լինի խօսեալ հարսն ընդ փեսային»։ Յետ Ընթերց. Գիրք եւ Աւետր. Աղթ. «Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած մեր Յիսուս Քրիստոս, աջ Տեառն ... Որ զորդի նահապետին զԻսահակ...։ Աստ քհ. խաչակնքէ զնշան հարսին՝ եւ տայ նոցա, եւ նոքա տան հաւանութիւն միմեանց։ Աղ. Ընկալարուք զառհաւատչեայս շնորհաց...։ Աղ. Տէր Աստուած մեր, ճշմարիտ փեսայ հարսին քո եկեղեցւոյ... Տէր Աստուած մեր որ զկոյս եւ զսուրբ Եկեղեցի...»։ Այս կարգաւորութիւնը ուրիշ գրքերէն մեզի ծանօթ չէ։ 3. Թղ. 23ա2։ «Կանոն պսակ դնելոյ», լուսանցքի վրայ՝ Հանդերձ օրհնելն է. «Յառաջ առնու քե. զխաչ եւ զմաշթոց... շարկ. Խաչանիշ դրոշմամբ»։ Ընթերց. տ. տպ. էջ 55-7։ Աղ. Թղ. 25բ2։ «Աւրհնեալ է Տէր Աստուած Հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քր... ամենայն արժանացելոց Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ որ է օրհ»։ 4. Թղ. 27բ1։ «Կանոն պսակիլն հարոն րնդ փեսային»։ Նախ լուսանցքին վրայ կը գրէ Ապսպրանքն է հարսին եւ փեսային։ «Աստուած որ ստեղծեց զԱդամ». մաս առ մաս կ'ըսէ համառօտիւ խրատը եւ միջանկեալ՝ իրարու հաւանութիւնը կը պահանջէ քահանան։ Թղ. 29ա2։ «Երգ հարսանեաց. Ամենազօր Տէր թագաւոր»։ Թղ. 36ա1։ Աղ. «Աստուած որ միայն կարողդ ես... Տէր Աստուած ամենակալ ծածկատես...»։ 5. Թղ. 38բ2։ «Եւ յետ ը աւուր՝ վերացուցանէ զթագն». լուսանցք՝ Զուրար վէր առնելն է»։ Ընթերցուածք, եւ ապա՝ Աղ. «Տէր Աստուած մեր յոյս եւ ապաւէն... Տէր Աստուած ամենակալ ամենագով...»։ 6. Թղ. 42բ1։ «Կանոն հաղորդ տալոյ». Թղ. 43բ1։ Աղ. «Աղաչեմք եւ հայցեմք... Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած ամենակալ արարիչ ամենայն արարածոց»։ 7. Թղ. 48ա2։ «Տղայաթաղն է»։ 8. Թղ. 58բ1։ «Տղայաթաղի այգն կատարելն է»։ 9. Թղ. 62ա1։ «Տղայաթաղի եւթն կատարելն է»։ 10. Թղ. 64ա2։ «Կանովն եւ կարգ զամենայն հաւատացեալ քրիստոնեա(յ) հաւատացեալ ննջեցեալսն յո(ւ)ղարկել առ Քրիստոս»։ Թղ. 66ա1։ Մեռելի վարշամակն օրհնելու աղօթքն ունի «Հոգի երեսաց մերոց Տէր Քրիստոս... Գ հետ ասա զաղօթս ի վերա(յ) վարշամակին, և կտրեա խաչանման»։ Թղ. 70ա1-71բ2. շարկ. ԳԿ «Բանդ Աստուած» սարօքն. տպ. 195-98։ 11. Թղ. 84ա2։ «Այգ կատարել (Այգալացը). Ի վաղուեան աւուրն ընդ առաւօտն գան ի գերեզմանն»։ 12. Թղ. 90բ1։ «Կանոն եւթն աւուրն»։ 13. Թղ. 93ա1։ «Կանոն ոգեհանգիստ կատարել կամ պատարագ մեռելոյ»։ 14. Թղ. 97բ1։ «Աղօթք աղ աւրհնելոյ»։ 15. Թղ. 97բ2։ «Կանոն տեառնական աւրհնելոյ... տեառնական որ է մատաղ»։ 16. Թղ. 104ա1։ «Կանոն խաչ աւրհնե17. Թղ. 118ա2։ «Կանոն ջուր աւրհնելոյ յաւուր մկրտութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ Չկան՝ «Ով զարմանալի» եւ «Այսօր ձայնն հայր.» տաղերը։ 18. Թղ. 133ա2։ «Կանոն ապաշխարող աւրհնել». Թղ. 139բ1. վերջին աղօթքն է. «Աստուած բարձրեալ գովեալ եւ փառ... Աստուած բարերար եւ բազումողորմ»։ 19. Թղ. 141բ2։ «Կանոն մեծի Հինգշաբաթին զապաշխարողսն արձակելոյ»։ 20. Թղ. 152ա2։ «Աւրհնութիւն զոր աւրհնէ քահանայն զժողովուրդն. Աւրհնեալ է անբաւ»։ 21. Թղ. 154ա2։ «Կանոն մեծի Հինգշաբաթին ոտնլուային»։ 22. Թղ. 166բ2։ «Ժամատուն աւրհնել. Աւրհնեալ է Ամենասուրբ Երրորդութիւն ի բարձունս... Եւ դուք աւրհնեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն»։ 23. Թղ. 172բ2։ «Քարոզ պատուիրանի»։ 24. Թղ. 177բ2։ «Կանոն նաւակատեաց եկեղեցւոյ պղծելոյ ի հեթանոսաց եւ շարժեալ սեղանն վերստին հաստատելոյ»։ 25. Թղ. 184բ2։ «Կանոն աւազան աւրհնելոյ»։ 26. Թղ. 189ա1։ «Կանոն զարմտիս սերման աւրհնելոյ, զշեղջ եւ զհնձան գինւոյ»։ 27. Թղ. 192ա2։ «Կանոն եւ աղօթք երաշտի»։ 28. Թղ. 192բ2։ «Կանոն խաչլուայ առնելոյ ամենայն ցեղ ցաւոց բժշկութիւն, բուսոց, պտղոց, հօտից եւ ամենայն ազգ վըտանգաւորի»։ 29. Թղ. 195ա2։ «Կանոն նորակերտ գիրք աւրհնելոյ։ Ընթերց. յԵլից. Խօսեցաւ տէր ընդ Մովսիսի։ Պաւղ. Առաք ի Փիլիպ. Գլխաւոր եմ՝ եւ աստուածեղէն կրօնիցն վարդապետ. եթէ ումեք զիս անօթ տայցես օրինակ՝ փոխանակ ընդ իմ առնուցուս, զի հատուցանողքն չարք են». (Ս. Պօղոսի կեղծ թուղթ մ'է)։ - «Պատասխանի. Գանձ ունիմք զքեզ հոգեւոր բարութեանց եւ ամենայն մարդկան ցանկալի, յօրինուածովք եւ պէսպէս զարդիւք զարդասիրեալ։ Այո՛ ասեմ ձեզ ճշմարտութեամբ, ո՛չ տաց ձեզ վայրապատ ումեք զանօթս, եւ ոչ դարձեալ նախանձեցայց ընդ օգուտ ուրեք, այլ յորժամ տաց քեզ անօթ սիրելեաց իմոց՝ ազնիւ օրինակ քո փոխանակ առից»։ - Ալել. Աւետր. Ղկ. «Եւ դարձաւ (Յիսուս) զօրութեամբ Հոգոյն ի Գալիլեա...»։ - «Քրզ. Խնդր. Աղօթք զոր արարեալ է Մխիթար վարդապետի Այրիվանեցոյ. Տէր ամենակալ, հզօր եւ կարող ամենայնի... Այլ յարակայ յամենայն ժամանակի՝ ազդումն եղիցի ի սմանէ նշանաց արուեստից աստուածականաց, յորոց հրաչից փառաւորիս Ամենասուրբ Երրորդութիւն, այժմ եւ միշտ»։ Այս կարգաւորութիւնը բոլորովին յատուկ է եւ չկայ ուրիշ մաշտոցներու մէջ։ 30. Թղ. 199ա1։ «Կանոն յորժամ նոր դուռն եկեղեցւոյ հաստատեն»։ 31. Թղ. 200ա2։ «Կանոն աւրհնութեան զգեստուց սրբութեան վարդապետի. Ինչ որ լինի՝ դնեն փայտեայ սեղանով առաջի դրան եկեղեցւոյն»։ 32. Թղ. 201ա1։ «Կանոն սկին եւ մաղգմայ աւրհնելոյ»։ 33. Թղ. 2021։ «Կանոն պիղծ կերակրոց թէ ոք ուտէ ի քրիստոնէից տաճկազէն, կաս ի զոհիցն հրէից եւ հեթանոսաց»։ Ա. Մաշտ. այս կանոնը 2 մասի բաժնած է։ 34. Թղ. 203ա1։ «Կանոն խունկ աւրհնե35. Թղ. 203բ1։ «Իւղաբերից Աւետր.», Իւրաքանչիւր աւետարանէն 3 գլ. կը դնէ Իւղաբերից, Բժշկութեան եւ Հանգստեան, Ապա՝ Ռահ գործեալ, Ճանապարհ, Ժողովեալքս, Աստուած անեղ։ Հոգւոցն հնդ. Քրիստոս։ 36. Թղ. 215ա1։ «Գանձ թաղման. Մինդ ի յԷէն». Մանվէլս։ 37. Թղ. 218ա2։ «Տաղ պիտանի ասա. Եկայք այսօր եղբարք». Երգ Արիստակէսի։ 38. Թղ. 219ա1։ «Ողբ պիտանի եւ դառնագին. Ինձի հալալ երեք ով իմ սիրելիք»։ 39. Թղ. 220ա1։ «Տաղ Ղարիպի թաղման. Ղարիպի կեանքն է լալի... զամէն զարիպ բարով հասոյ իւր մուրատին՝ եւ քեզ ամէնքս երկրպագեմք Աստուածածին»։ 40. Թղ. 222ա1։ «Խրատք վասն ժամու աղօթից. Ով եղբարք, զի այսպէս հրամայկ մեր ճգնազգեաց հոգեկիր վարդապետն Գր. Նարեկացի, եւ ասէ. Յորժամ հոդեւոր փողն ( = կոչնակը) հարկանէ». աղօթքի ատեն կատարելիք շարժուձեւերը կը դնէ։ Յետոյ՝ «Հրաժարիմք ի քէն սատանայ». ապա, 14 գլ. դաւանութիւն՝ «Խոստովանիմք եւ հաւատամք»։ Հուսկ, «Մեղայ»ներով, եւ «անասելի են անօրէնութիւնք իմ, աններելի են ցաւք իմ, և ան...», այսպէս կիսատ կը վերջանայ գիրքը։

Content